Chandogya Upanishad
118
अध्याय 118 / 154

Adhyāya 118

प्रपाठक खण्ड 118

3 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ3 श्लोक

अध्याय 118

श्लोक 7.5.1

॥ चित्तं वाव सं कल्पाद्भूयो यदा वै चेतयतेऽथ संकल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि

|| cittaṃ vāva saṃ kalpādbhūyo yadā vai cetayate'tha saṃkalpayate'tha manasyatyatha vācamīrayati tāmu nāmnīrayati nāmni mantrā ekaṃ bhavanti mantreṣu karmāṇi

हिन्दी अर्थ

पाण व्यथित- दुःखो होते है। किषचिये दुःखी होते ई ! यह श्रुति वतङातो है- इस वषं हमारे स्यि स योऽपो ब्र्यव्यपास्त आभोति स्वान्कामाई स्तृसिमान्‌ भवति यावदपां गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति योऽपो ब्रह्मेव्यपास्तेऽस्ति भगवोऽद्धद्यो भूख इत्य-

English

'Consideration (kitta) is better than will. For when a man considers, then he wills, then he thinks in his mind, then he sends forth speech, and he sends it forth in a name. In a name the sacred hymns are contained, in the sacred hymns all sacrifices.

अध्याय 118

श्लोक 7.5.2

तानि ह वा एतानि चित्तैकायनानि चित्तात्मानि चित्ते प्रतिष्ठितानि तस्माद्यद्यपि बहुविदचित्तो भवति नायमस्तीत्येवैनमाहुर्यदयं वेद यद्वा अयं विद्वान्नेत्थमचित्तः स्यादित्यथ यद्यल्पविच्चित्तवान्भवति तस्मा एवोत शुश्रूषन्ते चित्तँह्येवैषामेकायनं चित्तमात्मा चित्तं प्रतिष्ठा चित्तमुपास्स्वेति

tāni ha vā etāni cittaikāyanāni cittātmāni citte pratiṣṭhitāni tasmādyadyapi bahuvidacitto bhavati nāyamastītyevainamāhuryadayaṃ veda yadvā ayaṃ vidvānnetthamacittaḥ syādityatha yadyalpaviccittavānbhavati tasmā evota śuśrūṣante cittam̐hyevaiṣāmekāyanaṃ cittamātmā cittaṃ pratiṣṭhā cittamupāssveti

हिन्दी अर्थ

वह जो कि जलक्री “यह बरदा है" रेसी उपासना करता है, सम्पूण कामना्क्नो पराप्त कर ठता है ओर तपिमान्‌ होता है । जहोतक जकुक्षी गति ह वर्हऽक उसकी स्ेच्छागति हो बाती है, जो कि जलकी फलं स योऽपो ब्रह्मेत्युपास्त आम्रोति सर्वान्कामान्कराभ्या- इस उपासनाकरा फर वह जो किं जल त्रह्म है' देप उपा्ना करता है सम्पूणं कामनाओंको-

English

'All these (beginning with mind and ending in sacrifice) centre in consideration, consist of consideration, abide in consideration. Therefore if a man is inconsiderate, even if he possesses much learning, people say of him, he is nothing, whatever he may know; for, if he were learned, he would not be so inconsiderate. But if a man is considerate, even though he knows but little, to him indeed do people listen gladly. Consideration is the centre, consideration is the self, consideration is the support of all these. Meditate on consideration.

अध्याय 118

श्लोक 7.5.3

स यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्ते चित्तान्वै स लोकान्ध्रुवान्ध्रुवः प्रतिष्ठितान्प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानोऽभिसिध्यति यावच्चित्तस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवश्चित्ताद्भूय इति चित्ताद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति

sa yaścittaṃ brahmetyupāste cittānvai sa lokāndhruvāndhruvaḥ pratiṣṭhitānpratiṣṭhito'vyathamānānavyathamāno'bhisidhyati yāvaccittasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaścittaṃ brahmetyupāste'sti bhagavaścittādbhūya iti cittādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti

हिन्दी अर्थ

जटकी अपेक्षा तेजकी प्रषानता तेजो वावाद्धयो भूयस्तद्वा एतद्रायुमागद्याकाश- तेज ही जल्की पक्षा उक्कृटतर है । वह यई तेज जित समय वायुको निश्चल कर्‌ आकाशको सब ओरसे तप्त करता है उस सम्‌ रोग कहते ह "गमींहोरदी है, बातापदहै, वर्षा होगी ॥ इस

English

'He who meditates on consideration as Brahman, he, being himself safe, firm, and undistressed, obtains the safe, firm, and undistressed worlds which he has considered; he is, as it were, lord and master as far as consideration reaches--he who meditates on consideration as Brahman.' 'Sir, is there something better than consideration?' 'Yes, there is something better than consideration.' 'Sir, tell it me.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।