Adhyāya 6 · Brāhmaṇa 1

ॐ यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति ।प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ।ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवत्यपि च येषां बुभूषति य एवं वेद॥ 6.1.1 ॥

oṃ yo ha vai jyeṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca veda jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca svānāṃ bhavati | prāṇo vai jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca | jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca svānāṃ bhavatyapi ca yeṣāṃ bubhūṣati ya evaṃ veda

यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति ।वाग्वै वसिष्ठा ।वसिष्ठः स्वानां भवत्यपि च येषां बुभूषति , य एवं वेद॥ 6.1.2 ॥

yo ha vai vasiṣṭhāṃ veda vasiṣṭhaḥ svānāṃ bhavati | vāgvai vasiṣṭhā | vasiṣṭhaḥ svānāṃ bhavatyapi ca yeṣāṃ bubhūṣati , ya evaṃ veda

यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे ।चक्षुर्वै प्रतिष्ठा चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति ।प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे य एवं वेद॥ 6.1.3 ॥

yo ha vai pratiṣṭhāṃ veda pratitiṣṭhati same pratitiṣṭhati durge | cakṣurvai pratiṣṭhā cakṣuṣā hi same ca durge ca pratitiṣṭhati | pratitiṣṭhati same pratitiṣṭhati durge ya evaṃ veda

यो ह वै सम्पदं वेद सँ हास्मै पद्यते यं कामं कामयते ।श्रोत्रं वै सम्पच्छ्रोत्रे हीमे सर्वे वेदा अभिसम्पन्नाः ।सँ हास्मै पद्यते यं कामं कामयते य एवं वेद॥ 6.1.4 ॥

yo ha vai sampadaṃ veda sam̐ hāsmai padyate yaṃ kāmaṃ kāmayate | śrotraṃ vai sampacchrotre hīme sarve vedā abhisampannāḥ | sam̐ hāsmai padyate yaṃ kāmaṃ kāmayate ya evaṃ veda

यो ह वा आयतनं वेदाऽऽयतनँ स्वानां भवति आयतनं जनानाम् ।मनो वा आयतनमायतनँ स्वानां भवत्यायतनं जनानां य एवं वेद॥ 6.1.5 ॥

yo ha vā āyatanaṃ vedā''yatanam̐ svānāṃ bhavati āyatanaṃ janānām | mano vā āyatanamāyatanam̐ svānāṃ bhavatyāyatanaṃ janānāṃ ya evaṃ veda

यो ह वै प्रजातिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभी रेतो वै प्रजातिः ।प्रजायते ह प्रजया पशुभिर्य एवं वेद॥ 6.1.6 ॥

yo ha vai prajātiṃ veda prajāyate ha prajayā paśubhī reto vai prajātiḥ | prajāyate ha prajayā paśubhirya evaṃ veda

ते हेमे प्राणा अहँश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जग्मुस्तद्धोचुः को नो वसिष्ठ इति ।तद्धोवाच यस्मिन्व उत्क्रान्त इदँ शरीरं पापीयो मन्यते स वो वसिष्ठ इति॥ 6.1.7 ॥

te heme prāṇā aham̐śreyase vivadamānā brahma jagmustaddhocuḥ ko no vasiṣṭha iti | taddhovāca yasminva utkrānta idam̐ śarīraṃ pāpīyo manyate sa vo vasiṣṭha iti

वाग्घोच्चक्राम ।सा संवत्सरं प्रोष्या।आ।आगत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।ते होचुर्यथाऽकला अवदन्तो वाचा प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वाँसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।प्रविवेश ह वाक्॥ 6.1.8 ॥

vāgghoccakrāma | sā saṃvatsaraṃ proṣyā|ā|āgatyovāca kathamaśakata madṛte jīvitumiti | te hocuryathā'kalā avadanto vācā prāṇantaḥ prāṇena paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa vidvām̐so manasā prajāyamānā retasaivamajīviṣmeti | praviveśa ha vāk

चक्षुर्होच्चक्राम ।तत्संवत्सरं प्रोष्याऽऽगत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।ते होचुर्यथान्धा अपश्यन्तश्चक्षुषा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वाँसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।प्रविवेश ह चक्षुः॥ 6.1.9 ॥

cakṣurhoccakrāma | tatsaṃvatsaraṃ proṣyā''gatyovāca kathamaśakata madṛte jīvitumiti | te hocuryathāndhā apaśyantaścakṣuṣā prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā śṛṇvantaḥ śrotreṇa vidvām̐so manasā prajāyamānā retasaivamajīviṣmeti | praviveśa ha cakṣuḥ

श्रोत्रँ होच्चक्राम ।तत्संवत्सरं प्रोष्याऽऽगत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।ते होचुर्यथा बधिरा अशृण्वन्तः श्रोत्रेण प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा विद्वाँसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।प्रविवेश ह श्रोत्रम्॥ 6.1.10 ॥

śrotram̐ hoccakrāma | tatsaṃvatsaraṃ proṣyā''gatyovāca kathamaśakata madṛte jīvitumiti | te hocuryathā badhirā aśṛṇvantaḥ śrotreṇa prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā vidvām̐so manasā prajāyamānā retasaivamajīviṣmeti | praviveśa ha śrotram

मनो होच्चक्राम ।तत्संवत्सरं प्रोष्याऽऽगत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।ते होचुर्यथा मुग्धा अविद्वाँसो मनसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।प्रविवेश ह मनः॥ 6.1.11 ॥

mano hoccakrāma | tatsaṃvatsaraṃ proṣyā''gatyovāca kathamaśakata madṛte jīvitumiti | te hocuryathā mugdhā avidvām̐so manasā prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa prajāyamānā retasaivamajīviṣmeti | praviveśa ha manaḥ

रेतो होच्चक्राम ।तत्संवत्सरं प्रोष्याऽऽगत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।ते होचुर्यथा क्लीबा अप्रजायमाना रेतसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वाँसो मनसैवमजीविष्मेति ।प्रविवेश ह रेतः॥ 6.1.12 ॥

reto hoccakrāma | tatsaṃvatsaraṃ proṣyā''gatyovāca kathamaśakata madṛte jīvitumiti | te hocuryathā klībā aprajāyamānā retasā prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa vidvām̐so manasaivamajīviṣmeti | praviveśa ha retaḥ

अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन् यथा महासुहयः सैन्धवः पड्वीशशङ्कून्संवृहेदेवँ हैवेमान्प्राणान्संववर्ह ।ते होचुर्मा भगव उत्क्रमीर्न वै शक्ष्यामस्त्वदृते जीवितुमिति ।तस्यो मे बलिं कुरुतेति तथेति॥ 6.1.13 ॥

atha ha prāṇa utkramiṣyan yathā mahāsuhayaḥ saindhavaḥ paḍvīśaśaṅkūnsaṃvṛhedevam̐ haivemānprāṇānsaṃvavarha | te hocurmā bhagava utkramīrna vai śakṣyāmastvadṛte jīvitumiti | tasyo me baliṃ kuruteti tatheti

सा ह वागुवाच यद्वा अहं वसिष्ठाऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति ।यद् वा अहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठोऽसीति चक्षुर्यद्वा अहँ सम्पदस्मि त्वं तत् सम्पदसीति श्रोत्रम् ।यद् वा अहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति मनो यद्वा अहं प्रजातिरस्मि त्वं तत् प्रजातिरसीति रेतस्तस्यो मे किमन्नं किं वास इति ।यदिदं किञ्चाऽऽश्वभ्य आ कृमिभ्य आ कीटपतङ्गेभ्यस्तत्तेऽन्नमापो वास इति ।न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवति नानन्नं प्रतिगृहीतं य एवमेतदनस्यान्नं वेद ।तद् विद्वाँसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्यशित्वाऽऽचामन्त्येतमेव तदनमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते॥ 6.1.14 ॥

sā ha vāguvāca yadvā ahaṃ vasiṣṭhā'smi tvaṃ tadvasiṣṭho'sīti | yad vā ahaṃ pratiṣṭhāsmi tvaṃ tatpratiṣṭho'sīti cakṣuryadvā aham̐ sampadasmi tvaṃ tat sampadasīti śrotram | yad vā ahamāyatanamasmi tvaṃ tadāyatanamasīti mano yadvā ahaṃ prajātirasmi tvaṃ tat prajātirasīti retastasyo me kimannaṃ kiṃ vāsa iti | yadidaṃ kiñcā''śvabhya ā kṛmibhya ā kīṭapataṅgebhyastatte'nnamāpo vāsa iti | na ha vā asyānannaṃ jagdhaṃ bhavati nānannaṃ pratigṛhītaṃ ya evametadanasyānnaṃ veda | tad vidvām̐saḥ śrotriyā aśiṣyanta ācāmantyaśitvā''cāmantyetameva tadanamanagnaṃ kurvanto manyante