Brihadaranyaka Upanishad
40
अध्याय 40 / 47

Adhyāya 5 · Brāhmaṇa 13

4 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ4 श्लोक

अध्याय 40

श्लोक 5.13.1

उक्थं प्राणो वा उक्थं प्राणो हीदँ सर्वमुत्थापयत्युद्धास्मा धस्मादुक्थविद्वीरस्तिष्ठत्युक्थस्य सायुज्यँ सलोकतां जयति य एवं वेद

ukthaṃ prāṇo vā ukthaṃ prāṇo hīdam̐ sarvamutthāpayatyuddhāsmā dhasmādukthavidvīrastiṣṭhatyukthasya sāyujyam̐ salokatāṃ jayati ya evaṃ veda

English

Next follows the Uktha . Verily, breath (prâna) is Uktha, for breath raises up (utthâpayati) all this. From him who knows this, there is raised a wise son, knowing the Uktha; he obtains union and oneness with the Uktha.

अध्याय 40

श्लोक 5.13.2

यजुः प्राणो वै यजुः प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते ।युज्यन्ते हास्मै सर्वाणि भूतानि श्रैष्ठ्याय यजुषः सायुज्यँ सलोकतां जयति य एवं वेद

yajuḥ prāṇo vai yajuḥ prāṇe hīmāni sarvāṇi bhūtāni yujyante | yujyante hāsmai sarvāṇi bhūtāni śraiṣṭhyāya yajuṣaḥ sāyujyam̐ salokatāṃ jayati ya evaṃ veda

English

Next follows the Yagus. Verily, breath is Yagus, for all these beings are joined in breath . For him who knows this, all beings are joined to procure his excellence; he obtains union and oneness with the Yagus.

अध्याय 40

श्लोक 5.13.3

साम प्राणो वै साम प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि सम्यञ्चि ।सम्यञ्चि हास्मै सर्वाणि भूतानि श्रैष्ठ्याय कल्पन्ते साम्नः सायुज्यँ सलोकतां जयति य एवं वेद

sāma prāṇo vai sāma prāṇe hīmāni sarvāṇi bhūtāni samyañci | samyañci hāsmai sarvāṇi bhūtāni śraiṣṭhyāya kalpante sāmnaḥ sāyujyam̐ salokatāṃ jayati ya evaṃ veda

English

Next follows the Sâman. Verily, breath is the Sâman, for all these beings meet in breath. For him who knows this, all beings meet to procure his excellence; he obtains union and oneness with the Sâman.

अध्याय 40

श्लोक 5.13.4

क्षत्रं प्राणो वै क्षत्रं प्राणो हि वै क्षत्रं त्रायते हैनं प्राणः क्षणितोः ।प्र क्षत्रमत्रमप्नोति क्षत्रस्य सायुज्यँ सलोकतां जयति य एवं वेद

kṣatraṃ prāṇo vai kṣatraṃ prāṇo hi vai kṣatraṃ trāyate hainaṃ prāṇaḥ kṣaṇitoḥ | pra kṣatramatramapnoti kṣatrasya sāyujyam̐ salokatāṃ jayati ya evaṃ veda

English

Next follows the Kshatra. Verily, breath is the Kshatra, for breath is Kshatra, i.e. breath protects (trâyate) him from being hurt (kshanitoh). He who knows this, obtains Kshatra (power), which requires no protection; he obtains union and oneness with Kshatra .

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/bribasic.itx · प्राप्त 20/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।