Adhyāya 3 · Brāhmaṇa 2

अथ हैनं जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ ।याज्ञवल्क्येति होवाच कति ग्रहाः कत्यतिग्रहा इत्यष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति ये तेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः कतमे त इति॥ 3.2.1 ॥

atha hainaṃ jāratkārava ārtabhāgaḥ papraccha | yājñavalkyeti hovāca kati grahāḥ katyatigrahā ityaṣṭau grahā aṣṭāvatigrahā iti ye te'ṣṭau grahā aṣṭāvatigrahāḥ katame ta iti

प्राणो वै ग्रहः ।सोऽपानेनातिग्राहेण गृहीतोऽपानेन हि गन्धाञ्जिघ्रति॥ 3.2.2 ॥

prāṇo vai grahaḥ | so'pānenātigrāheṇa gṛhīto'pānena hi gandhāñjighrati

वाग्वै ग्रहः ।स नाम्नातिग्राहेण गृहीतो वाचा हि नामान्यभिवदति॥ 3.2.3 ॥

vāgvai grahaḥ | sa nāmnātigrāheṇa gṛhīto vācā hi nāmānyabhivadati

जिह्वा वै ग्रहः ।स रसेनातिग्राहेण गृहीतो जिह्वया हि रसान्विजानाति॥ 3.2.4 ॥

jihvā vai grahaḥ | sa rasenātigrāheṇa gṛhīto jihvayā hi rasānvijānāti

चक्षुर्वै ग्रहः ।स रूपेणातिग्राहेण गृहीतश्चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति॥ 3.2.5 ॥

cakṣurvai grahaḥ | sa rūpeṇātigrāheṇa gṛhītaścakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati

श्रोत्रं वै ग्रहः ।स शब्देनातिग्राहेण गृहीतः श्रोत्रेण हि शब्दाञ्शृणोति॥ 3.2.6 ॥

śrotraṃ vai grahaḥ | sa śabdenātigrāheṇa gṛhītaḥ śrotreṇa hi śabdāñśṛṇoti

मनो वै ग्रहः ।स कामेनातिग्राहेण गृहीतो मनसा हि कामान्कामयते॥ 3.2.7 ॥

mano vai grahaḥ | sa kāmenātigrāheṇa gṛhīto manasā hi kāmānkāmayate

हस्तौ वै ग्रहः ।स कर्मणाऽतिग्राहेण गृहीतो हस्ताभ्याँ हि कर्म करोति॥ 3.2.8 ॥

hastau vai grahaḥ | sa karmaṇā'tigrāheṇa gṛhīto hastābhyām̐ hi karma karoti

त्वग्वै ग्रहः ।स स्पर्शेनातिग्राहेण गृहीतस्त्वचा हि स्पर्शान्वेदयत ।इत्येतेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः॥ 3.2.9 ॥

tvagvai grahaḥ | sa sparśenātigrāheṇa gṛhītastvacā hi sparśānvedayata | ityete'ṣṭau grahā aṣṭāvatigrahāḥ

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदँ सर्वं मृत्योरन्नं का स्वित्सा देवता यस्या मृत्युरन्नमित्यग्निर्वै मृत्युः सोऽपामन्नमप पुनर्मृत्युं जयति॥ 3.2.10 ॥

yājñavalkyeti hovāca yadidam̐ sarvaṃ mṛtyorannaṃ kā svitsā devatā yasyā mṛtyurannamityagnirvai mṛtyuḥ so'pāmannamapa punarmṛtyuṃ jayati

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियत उदस्मात्प्राणाः क्रामन्त्यहो३ नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्योऽत्रैव समवनीयन्ते स उच्छ्वयत्याध्मायति आध्मातो मृतः शेते॥ 3.2.11 ॥

yājñavalkyeti hovāca yatrāyaṃ puruṣo mriyata udasmātprāṇāḥ krāmantyaho3 neti neti hovāca yājñavalkyo'traiva samavanīyante sa ucchvayatyādhmāyati ādhmāto mṛtaḥ śete

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियते किमेनं न जहातीति ।नामेत्यनन्तं वै नामानन्ता विश्वे देवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति॥ 3.2.12 ॥

yājñavalkyeti hovāca yatrāyaṃ puruṣo mriyate kimenaṃ na jahātīti | nāmetyanantaṃ vai nāmānantā viśve devā anantameva sa tena lokaṃ jayati

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणश्चक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवीँ शरीरमाकाशमात्मौषधीर्लोमानि वनस्पतीन्केशा अप्सु लोहितं च रेतश्च निधीयते क्वायं तदा पुरुषो भवतीत्यहर सौम्य हस्तं आर्तभागेति होवाऽऽचावामेवैतस्य वेदिष्यावो न नावेतत्सजन इति ।तौ होत्क्रम्य मन्त्रयां चक्राते तौ ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुरथ ह यत्प्रशँसतुः कर्म हैव तत् प्रशँसतुः पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति ।ततो ह जारत्कारव आर्तभाग उपरराम॥ 3.2.13 ॥

yājñavalkyeti hovāca yatrāsya puruṣasya mṛtasyāgniṃ vāgapyeti vātaṃ prāṇaścakṣurādityaṃ manaścandraṃ diśaḥ śrotraṃ pṛthivīm̐ śarīramākāśamātmauṣadhīrlomāni vanaspatīnkeśā apsu lohitaṃ ca retaśca nidhīyate kvāyaṃ tadā puruṣo bhavatītyahara saumya hastaṃ ārtabhāgeti hovā''cāvāmevaitasya vediṣyāvo na nāvetatsajana iti | tau hotkramya mantrayāṃ cakrāte tau ha yadūcatuḥ karma haiva tadūcaturatha ha yatpraśam̐satuḥ karma haiva tat praśam̐satuḥ puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpeneti | tato ha jāratkārava ārtabhāga upararāma