अध्याय 236
तव वक्त्राब्धिसंभूतम् अमृतं वाङ्मयं मुने पिबतां नो द्विजश्रेष्ठ न तृप्तिर् इह दृश्यते
tava vaktrābdhisaṃbhūtam amṛtaṃ vāṅmayaṃ mune pibatāṃ no dvijaśreṣṭha na tṛptir iha dṛśyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
If merits of various kinds are acquired, it is possible to
अध्याय 236
तस्माद् योगं मुने ब्रूहि विस्तरेण विमुक्तिदम् सांख्यं च द्विपदां श्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामहे वयम्
tasmād yogaṃ mune brūhi vistareṇa vimuktidam sāṃkhyaṃ ca dvipadāṃ śreṣṭha śrotum icchāmahe vayam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The architect and artificer of the non-gods.
अध्याय 236
प्रज्ञावाञ् श्रोत्रियो यज्वा ख्यातः प्राज्ञो ऽनसूयकः सत्यधर्ममतिर् ब्रह्मन् कथं ब्रह्माधिगच्छति
prajñāvāñ śrotriyo yajvā khyātaḥ prājño 'nasūyakaḥ satyadharmamatir brahman kathaṃ brahmādhigacchati
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Once Namuci, the heroic leader of Daityas, saw Indra abandoning the battle and going off. Then he pursued him.
अध्याय 236
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया सांख्ये वा यदि वा योग एतत् पृष्टो वदस्व नः
tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā sāṃkhye vā yadi vā yoga etat pṛṣṭo vadasva naḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
On seeing him coming Indra became overwhelmed with fear. Leaving off Airavata, Indra entered the foam in water.
अध्याय 236
मनसश् चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यम् अवाप्यते येनोपायेन पुरुषस् तत् त्वं व्याख्यातुम् अर्हसि
manasaś cendriyāṇāṃ ca yathaikāgryam avāpyate yenopāyena puruṣas tat tvaṃ vyākhyātum arhasi
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Iam an excellent brahmin, O lord of Daityas. I have come to you as a suppliant after hearing that you are the most distinguished among the donors. Give unto me, a suppliant, the boon sought after.
अध्याय 236
नान्यत्र ज्ञानतपसोर् नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् नान्यत्र सर्वसंत्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन
nānyatra jñānatapasor nānyatrendriyanigrahāt nānyatra sarvasaṃtyāgāt siddhiṃ vindati kaścana
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Maya took him for a brahmin and said: "It has been given to you by me. When a suppliant is in front, do virtuous persons begin to ponder over (the subject begged for) whether it is too much or too little?"
अध्याय 236
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु
mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ svayaṃbhuvaḥ bhūyiṣṭhaṃ prāṇabhṛdgrāme niviṣṭāni śarīriṣu
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Maya went to Indra's abode and intimated everything to him. Indra asked Maya, the expert in Maya, "What am I to do?"
अध्याय 236
भूमेर् देहो जलात् स्नेहो ज्योतिषश् चक्षुषी स्मृते प्राणापानाश्रयो वायुः कोष्ठाआकाशं शरीरिणाम्
bhūmer deho jalāt sneho jyotiṣaś cakṣuṣī smṛte prāṇāpānāśrayo vāyuḥ koṣṭhāākāśaṃ śarīriṇām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Out of love Maya gave his Maya to Indra. Indra was then delighted on acquiring it and said "O Maya, what should I do?Tell me that."
अध्याय 236
क्रान्तौ विष्णुर् बले शक्रः कोष्ठे ऽग्निर् भोक्तुम् इच्छति कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती
krāntau viṣṇur bale śakraḥ koṣṭhe 'gnir bhoktum icchati karṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṃ vāk sarasvatī
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
O thunderbolt-armed one, why don't you protect me, your brother. You are desirous of killing me. There is no other greater sin than killing (someone) outside battle.
अध्याय 236
कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्य् आहारसिद्धये
karṇau tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī daśa tānīndriyoktāni dvārāṇy āhārasiddhaye
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
(Killing) except in battle (is never just), O lord of large arms. O Indra, fight (with me) when I come out. Hence this is not proper on your part.
अध्याय 236
शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् इन्द्रियार्थान् पृथग् विद्याद् इन्द्रियेभ्यस् तु नित्यदा
śabdasparśau tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ ca pañcamam indriyārthān pṛthag vidyād indriyebhyas tu nityadā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
You are the person who has performed a hundred sacrifices; you are the thousand-eyed one, you are the husband of Saci; you are the annihilator of the cities (of enemies); you are the lord ofDevas armed with thunderbolt. O lord this is not proper on your part.
अध्याय 236
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते अवश्यान् इव राजिनः मनश् चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः
indriyāṇi mano yuṅkte avaśyān iva rājinaḥ manaś cāpi sadā yuṅkte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Or, if you are desirous of a battle, facilitate my com¬ ing out. O thunderbolt-armed one, shun this path.
अध्याय 236
इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस् तथा
indriyāṇāṃ tathaivaiṣāṃ sarveṣām īśvaraṃ manaḥ niyame ca visarge ca bhūtātmā manasas tathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
In the meantime the patriarch Kasyapa came there. He became distressed on hearing from Agastya about the evil deed of Indra.
अध्याय 236
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च स्वभावश् चेतना मनः प्राणापानौ च जीवश् च नित्यं देहेषु देहिनाम्
indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā manaḥ prāṇāpānau ca jīvaś ca nityaṃ deheṣu dehinām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Dear son Indra, come out. Why did you commit this sin? Persons born of pure families do not become inclined to¬ wards sins.
अध्याय 236
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनाः सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कथंचन
āśrayo nāsti sattvasya guṇaśabdo na cetanāḥ sattvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇān vai kathaṃcana
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The thunderbolt-armed one came out and spoke with his face downwards on account of shame. Physiognomy of men itself speaks out their good and bad deeds.
अध्याय 236
एवं सप्तदशं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः मनीषी मनसा विप्राः पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि
evaṃ saptadaśaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ manīṣī manasā viprāḥ paśyaty ātmānam ātmani
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Even as he eulogized thus, the bull-bannered lord appeared in front of him. He asked Kasyapa, the patriarch, to choose a boon as he pleased.
अध्याय 236
न ह्य् अयं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः मनसा तु प्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते
na hy ayaṃ cakṣuṣā dṛśyo na ca sarvair apīndriyaiḥ manasā tu pradīptena mahān ātmā prakāśate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
No one will ever vanquish Indra when accompanied by Maruts. He will be victorious always. Stay happy for ever, O Patriarch.
अध्याय 236
अशब्दस्पर्शरूपं तच् चारसागन्धम् अव्ययम् अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम्
aśabdasparśarūpaṃ tac cārasāgandham avyayam aśarīraṃ śarīre sve nirīkṣeta nirindriyam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
From now onwards if persons commit fratricide unjustly they will meet with extermination of their family as well as other calamities for ever.
अध्याय 236
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येषु परमार्चितम् यो ऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयतः
avyaktaṃ sarvadeheṣu martyeṣu paramārcitam yo 'nupaśyati sa pretya kalpate brahmabhūyataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
On hearing these words of the lordofDevas, Diti bowed to Sambhu with arms joined in reverence and said:
अध्याय 236
विद्याविनयसंपन्नब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः
vidyāvinayasaṃpannabrāhmaṇe gavi hastini śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
If that son happens to be one richly endowed with handsome features, heroism and valour (there is no doubt that he will be more endearing). Even one such son (is endearing). What to say when there are many such (sons)!
अध्याय 236
स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च वसत्य् एको महान् आत्मा येन सर्वम् इदं ततम्
sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dhruveṣu ca vasaty eko mahān ātmā yena sarvam idaṃ tatam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
For in all beings, moving and fixed, dwells the one great Self, by whom all this is pervaded.
अध्याय 236
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा
sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani yadā paśyati bhūtātmā brahma saṃpadyate tadā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
When the embodied self sees the Self in all beings and all beings in the Self, then it attains Brahman.
अध्याय 236
यावान् आत्मनि वेदात्मा तावान् आत्मा परात्मनि य एवं सततं वेद सो ऽमृतत्वाय कल्पते
yāvān ātmani vedātmā tāvān ātmā parātmani ya evaṃ satataṃ veda so 'mṛtatvāya kalpate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
As far as the Self knowing the Veda extends in oneself, so far does it extend in the Supreme Self; whoever always knows this is fit for immortality.
अध्याय 236
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः
sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya ca devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Even the gods are bewildered on the path of one who has become the Self of all beings and seeks the good of all, seeking the trace of the traceless.
अध्याय 236
शकुन्तानाम् इवाकाशे मत्स्यानाम् इव चोदके यथा गतिर् न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः
śakuntānām ivākāśe matsyānām iva codake yathā gatir na dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
As the track of birds in the sky or of fish in water cannot be seen, so is the path of those who know.
अध्याय 236
कालः पचति भूतानि सर्वाण्य् एवात्मनात्मनि यस्मिंस् तु पच्यते कालस् तन् न वेदेह कश्चन
kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇy evātmanātmani yasmiṃs tu pacyate kālas tan na vedeha kaścana
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Time cooks all beings in itself by itself; but that in which Time itself is cooked, no one here knows.
अध्याय 236
न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च पुनः पुनः न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचिन् न कश्चन
na tad ūrdhvaṃ na tiryak ca nādho na ca punaḥ punaḥ na madhye pratigṛhṇīte naiva kiṃcin na kaścana
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
It is not above, not across, not below, nor again and again; it is not grasped in the middle; nothing and no one grasps it.
अध्याय 236
सर्वे तत्स्था इमे लोका बाह्यम् एषां न किंचन यद्य् अप्य् अग्रे समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः
sarve tatsthā ime lokā bāhyam eṣāṃ na kiṃcana yady apy agre samāgacched yathā bāṇo guṇacyutaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
All these worlds are within it; nothing is outside them. Even if one should travel forward like an arrow loosed from the string,
अध्याय 236
नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्य् अपि स्यान् मनोजवः तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति नास्ति स्थूलतरं तथा
naivāntaṃ kāraṇasyeyād yady api syān manojavaḥ tasmāt sūkṣmataraṃ nāsti nāsti sthūlataraṃ tathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
one would never reach the end of the cause, even with the speed of mind. There is nothing subtler than it, and nothing grosser.
अध्याय 236
सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम् सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvatokṣiśiromukham sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
With hands and feet everywhere, with eyes, heads and faces everywhere, with ears everywhere in the world, it stands enveloping all.
अध्याय 236
तद् एवाणोर् अणुतरं तन् महद्भ्यो महत्तरम् तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते
tad evāṇor aṇutaraṃ tan mahadbhyo mahattaram tad antaḥ sarvabhūtānāṃ dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
It is subtler than the subtlest and greater than the greatest; it abides unmoving within all beings yet is not seen.
अध्याय 236
अक्षरं च क्षरं चैव द्वेधा भावो ऽयम् आत्मनः क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं त्व् अमृतम् अक्षरम्
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvedhā bhāvo 'yam ātmanaḥ kṣaraḥ sarveṣu bhūteṣu divyaṃ tv amṛtam akṣaram
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The imperishable and the perishable — twofold is this nature of the Self: the perishable is in all beings, the divine immortal is the imperishable.
अध्याय 236
नवद्वारं पुरं कृत्वा हंसो हि नियतो वशी ईदृशः सर्वभूतस्य स्थावरस्य चरस्य च
navadvāraṃ puraṃ kṛtvā haṃso hi niyato vaśī īdṛśaḥ sarvabhūtasya sthāvarasya carasya ca
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Making the city of nine gates, the Swan (hamsa), controlled and self-mastered, dwells so in all beings, fixed and moving.
अध्याय 236
हानेनाभिविकल्पानां नराणां संचयेन च शरीराणाम् अजस्याहुर् हंसत्वं पारदर्शिनः
hānenābhivikalpānāṃ narāṇāṃ saṃcayena ca śarīrāṇām ajasyāhur haṃsatvaṃ pāradarśinaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The seers of the far shore call the unborn one the Swan because of the abandonment of discriminated bodies and the gathering of new ones.
अध्याय 236
हंसोक्तं च क्षरं चैव कूटस्थं यत् तद् अक्षरम् तद् विद्वान् अक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी
haṃsoktaṃ ca kṣaraṃ caiva kūṭasthaṃ yat tad akṣaram tad vidvān akṣaraṃ prāpya jahāti prāṇajanmanī
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
What is called the Swan is the perishable; what stands unchanging is the imperishable. The knower, attaining the imperishable, gives up life and birth.
अध्याय 236
भवतां पृच्छतां विप्रा यथावद् इह तत्त्वतः सांख्यं ज्ञानेन संयुक्तं यद् एतत् कीर्तितं मया
bhavatāṃ pṛcchatāṃ viprā yathāvad iha tattvataḥ sāṃkhyaṃ jñānena saṃyuktaṃ yad etat kīrtitaṃ mayā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
O brahmins, since you asked, I have described here truly the Sankhya joined with knowledge.
अध्याय 236
योगकृत्यं तु भो विप्राः कीर्तयिष्याम्य् अतः परम् एकत्वं बुद्धिमनसोर् इन्द्रियाणां च सर्वशः
yogakṛtyaṃ tu bho viprāḥ kīrtayiṣyāmy ataḥ param ekatvaṃ buddhimanasor indriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Now, O brahmins, I will describe the practice of yoga: the unification of intellect and mind and of all the senses,
अध्याय 236
आत्मनो व्यापिनो ज्ञानं ज्ञानम् एतद् अनुत्तमम् तद् एतद् उपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना
ātmano vyāpino jñānaṃ jñānam etad anuttamam tad etad upaśāntena dāntenādhyātmaśīlinā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the knowledge of the all-pervading Self — this is the unsurpassed knowledge. It is to be understood by one who is tranquil, self-controlled, given to inner inquiry,
अध्याय 236
आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः
ātmārāmeṇa buddhena boddhavyaṃ śucikarmaṇā yogadoṣān samucchidya pañca yān kavayo viduḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
delighting in the Self, awakened and pure in deeds, having cut away the five faults of yoga known to the wise:
अध्याय 236
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात्
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam krodhaṃ śamena jayati kāmaṃ saṃkalpavarjanāt
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
desire, anger, greed, fear and sleep as the fifth. One conquers anger by calm and desire by giving up intentions;
अध्याय 236
सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत् पाणिपादं च चक्षुषा
sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the steadfast one can cut off sleep by cultivating sattva; by firmness he should guard sex and belly, hands and feet by the eye,
अध्याय 236
चक्षुः श्रोत्रं च मनसा मनो वाचं च कर्मणा अप्रमादाद् भयं जह्याद् दम्भं प्राज्ञोपसेवनात्
cakṣuḥ śrotraṃ ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā apramādād bhayaṃ jahyād dambhaṃ prājñopasevanāt
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
eye and ear by the mind, mind and speech by action; he should shed fear through heedfulness, and hypocrisy through serving the wise.
अध्याय 236
एवम् एतान् योगदोषाञ् जयेन् नित्यम् अतन्द्रितः अग्नींश् च ब्राह्मणांश् चाथ देवताः प्रणमेत् सदा
evam etān yogadoṣāñ jayen nityam atandritaḥ agnīṃś ca brāhmaṇāṃś cātha devatāḥ praṇamet sadā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
So should he always conquer these faults of yoga, untiring, and always bow to the fires, the brahmins and the gods.
अध्याय 236
वर्जयेद् उद्धतां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम् ब्रह्मतेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वम् इदं जगत्
varjayed uddhatāṃ vācaṃ hiṃsāyuktāṃ manonugām brahmatejomayaṃ śukraṃ yasya sarvam idaṃ jagat
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
He should avoid arrogant speech, speech joined to violence, and speech that follows passing moods. The seed made of Brahman's radiance, of which all this world is formed —
अध्याय 236
एतस्य भूतभूतस्य दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा
etasya bhūtabhūtasya dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam dhyānam adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīr ārjavaṃ kṣamā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
of that Being of beings the moving and unmoving are seen. Meditation, study, giving, truth, modesty, straightforwardness, forbearance,
अध्याय 236
शौचं चैवात्मनः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च निग्रहः एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति
śaucaṃ caivātmanaḥ śuddhir indriyāṇāṃ ca nigrahaḥ etair vivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
cleanliness, purity of self and restraint of the senses — by these radiance grows and sin is driven away.
अध्याय 236
समः सर्वेषु भूतेषु लभ्यालभ्येन वर्तयन् धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
samaḥ sarveṣu bhūteṣu labhyālabhyena vartayan dhūtapāpmā tu tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Equal toward all beings, living on what comes or does not come, with sin shaken off, radiant, eating lightly and with senses conquered,
अध्याय 236
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निषेवेद् ब्रह्मणः पदम् मनसश् चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः
kāmakrodhau vaśe kṛtvā niṣeved brahmaṇaḥ padam manasaś cendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
bringing desire and anger under control, one should resort to the state of Brahman. Collected, making mind and senses one-pointed,
अध्याय 236
पूर्वरात्रे परार्धे च धारयेन् मन आत्मनः जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यद्य् एकं क्लिन्नम् इन्द्रियम्
pūrvarātre parārdhe ca dhārayen mana ātmanaḥ jantoḥ pañcendriyasyāsya yady ekaṃ klinnam indriyam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
in the early part of the night and the latter, one should fix the mind on the Self. If even one sense of this five-sensed being leaks,
अध्याय 236
ततो ऽस्य स्रवति प्रज्ञा गिरेः पादाद् इवोदकम् मनसः पूर्वम् आदद्यात् कूर्माणाम् इव मत्स्यहा
tato 'sya sravati prajñā gireḥ pādād ivodakam manasaḥ pūrvam ādadyāt kūrmāṇām iva matsyahā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
his wisdom flows away like water from the foot of a mountain. First he should seize the mind, as a fisherman catches tortoises,
अध्याय 236
ततः श्रोत्रं ततश् चक्षुर् जिह्वा घ्राणं च योगवित् तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद् यदि
tataḥ śrotraṃ tataś cakṣur jihvā ghrāṇaṃ ca yogavit tata etāni saṃyamya manasi sthāpayed yadi
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
then the ear, then the eye, tongue and nose; the knower of yoga, restraining these, should set them in the mind,
अध्याय 236
तथैवापोह्य संकल्पान् मनो ह्य् आत्मनि धारयेत् पञ्चेन्द्रियाणि मनसि हृदि संस्थापयेद् यदि
tathaivāpohya saṃkalpān mano hy ātmani dhārayet pañcendriyāṇi manasi hṛdi saṃsthāpayed yadi
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
and likewise, removing intentions, fix the mind in the Self; and so establish the five senses in the mind, and the mind in the heart.
अध्याय 236
यदैतान्य् अवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि प्रसीदन्ति च संस्थायां तदा ब्रह्म प्रकाशते
yadaitāny avatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani prasīdanti ca saṃsthāyāṃ tadā brahma prakāśate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
When these, with the mind as sixth, rest in the Self and become serene in that state, then Brahman shines forth.
अध्याय 236
विधूम इव दीप्तार्चिर् आदित्य इव दीप्तिमान् वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यन्त्य् आत्मानम् आत्मनि
vidhūma iva dīptārcir āditya iva dīptimān vaidyuto 'gnir ivākāśe paśyanty ātmānam ātmani
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Like a flame without smoke, radiant like the sun, like lightning's fire in the sky, they behold the Self in the self.
अध्याय 236
सर्वं तत्र तु सर्वत्र व्यापकत्वाच् च दृश्यते तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः
sarvaṃ tatra tu sarvatra vyāpakatvāc ca dṛśyate taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
There all is seen everywhere, because it pervades all. Great-souled brahmins who are wise behold it —
अध्याय 236
धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः एवं परिमितं कालम् आचरन् संशितव्रतः
dhṛtimanto mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ evaṃ parimitaṃ kālam ācaran saṃśitavrataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
steadfast, deeply wise, devoted to the welfare of all beings. Practising thus for a measured time, firm in vows,
अध्याय 236
आसीनो हि रहस्य् एको गच्छेद् अक्षरसाम्यताम् प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने
āsīno hi rahasy eko gacched akṣarasāmyatām pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
sitting alone in solitude, one attains equality with the Imperishable. Confusion, giddiness, whirling, strange smells, sounds and sights,
अध्याय 236
अद्भुतानि रसः स्पर्शः शीतोष्णमारुताकृतिः प्रतिभान् उपसर्गाश् च प्रतिसंगृह्य योगतः
adbhutāni rasaḥ sparśaḥ śītoṣṇamārutākṛtiḥ pratibhān upasargāś ca pratisaṃgṛhya yogataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
wondrous tastes and touches, forms of cold, heat and wind, visions and disturbances arising through yoga —
अध्याय 236
तांस् तत्त्वविद् अनादृत्य साम्येनैव निवर्तयेत् कुर्यात् परिचयं योगे त्रैलोक्ये नियतो मुनिः
tāṃs tattvavid anādṛtya sāmyenaiva nivartayet kuryāt paricayaṃ yoge trailokye niyato muniḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the knower of truth should disregard these and turn them back by equanimity. The sage, restrained, should become familiar with yoga in the three worlds;
अध्याय 236
गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षमूलेषु योजयेत् संनियम्येन्द्रियग्रामं कोष्ठे भाण्डमना इव
giriśṛṅge tathā caitye vṛkṣamūleṣu yojayet saṃniyamyendriyagrāmaṃ koṣṭhe bhāṇḍamanā iva
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
he should practise on a mountain peak, at a shrine or at the roots of trees, restraining the group of senses as one keeps goods in a storehouse,
अध्याय 236
एकाग्रं चिन्तयेन् नित्यं योगान् नोद्विजते मनः येनोपायेन शक्येत नियन्तुं चञ्चलं मनः
ekāgraṃ cintayen nityaṃ yogān nodvijate manaḥ yenopāyena śakyeta niyantuṃ cañcalaṃ manaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
always meditating one-pointedly; through yoga the mind is not disturbed. By whatever means the restless mind can be controlled,
अध्याय 236
तत्र युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत् ततः शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थम् उपक्रमेत्
tatra yukto niṣeveta na caiva vicalet tataḥ śūnyāgārāṇi caikāgro nivāsārtham upakramet
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
he should apply himself to that and not waver from it. One-pointed, he should seek out empty houses to dwell in.
अध्याय 236
नातिव्रजेत् परं वाचा कर्मणा मनसापि वा उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धसमो भवेत्
nātivrajet paraṃ vācā karmaṇā manasāpi vā upekṣako yatāhāro labdhālabdhasamo bhavet
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
He should not go beyond bounds in speech, deed or thought; indifferent, restrained in food, he should be the same whether he gains or does not gain.
अध्याय 236
यश् चैनम् अभिनन्देत यश् चैनम् अभिवादयेत् समस् तयोश् चाप्य् उभयोर् नाभिध्यायेच् छुभाशुभम्
yaś cainam abhinandeta yaś cainam abhivādayet samas tayoś cāpy ubhayor nābhidhyāyec chubhāśubham
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Toward one who praises him and one who salutes him he should be equal, and should not dwell on good or ill.
अध्याय 236
न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः
na prahṛṣyeta lābheṣu nālābheṣu ca cintayet samaḥ sarveṣu bhūteṣu sadharmā mātariśvanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
He should not rejoice at gains nor brood over losses; equal toward all beings, he should be like the wind.
अध्याय 236
एवं स्वस्थात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः षण् मासान् नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्माभिवर्तते
evaṃ svasthātmanaḥ sādhoḥ sarvatra samadarśinaḥ ṣaṇ māsān nityayuktasya śabdabrahmābhivartate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
For such a good man, whose self is at ease, who sees equally everywhere and is ever yoked, the Word-Brahman is surpassed within six months.
अध्याय 236
वेदनार्तान् परान् दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः एवं तु निरतो मार्गं विरमेन् न विमोहितः
vedanārtān parān dṛṣṭvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ evaṃ tu nirato mārgaṃ viramen na vimohitaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Seeing others afflicted by pain, regarding a clod, a stone and gold as the same, one devoted to this path should not turn from it in confusion.
अध्याय 236
अपि वर्णावकृष्टस् तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी ताव् अप्य् एतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम्
api varṇāvakṛṣṭas tu nārī vā dharmakāṅkṣiṇī tāv apy etena mārgeṇa gacchetāṃ paramāṃ gatim
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Even one of low birth, or a woman who seeks dharma — they too may reach the highest goal by this path.
अध्याय 236
अजं पुराणम् अजरं सनातनं यम् इन्द्रियातिगम् अगोचरं द्विजाः अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां प्रयान्त्य् अनावृत्तिगतिं मनीषिणः
ajaṃ purāṇam ajaraṃ sanātanaṃ yam indriyātigam agocaraṃ dvijāḥ avekṣya cemāṃ parameṣṭhisāmyatāṃ prayānty anāvṛttigatiṃ manīṣiṇaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Beholding him who is unborn, ancient, unageing and eternal, beyond the senses and beyond their reach, O brahmins, the wise attain this equality with the Supreme Being, the goal from which there is no return.
पाठ सेटिंग्स · Reading settings
भाषा एवं सामग्री · Language and layers
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।