Brahma Purana
114
अध्याय 114 / 246

Adhyaya 114

25 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ25 श्लोक

अध्याय 114

श्लोक 1

अविघ्नं तीर्थम् आख्यातं सर्वविघ्नविनाशनम् तत्रापि वृत्तम् आख्यास्ये शृणु नारद भक्तितः

avighnaṃ tīrtham ākhyātaṃ sarvavighnavināśanam tatrāpi vṛttam ākhyāsye śṛṇu nārada bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

There should be four vessels, three for the Pitrs, mixed with sesamum seeds, incense and water and one for the Preta.

अध्याय 114

श्लोक 2

देवसत्त्रे प्रवृत्ते तु गौतम्याश् चोत्तरे तटे समाप्तिर् नैव सत्त्रस्य संजाता विघ्नदोषतः

devasattre pravṛtte tu gautamyāś cottare taṭe samāptir naiva sattrasya saṃjātā vighnadoṣataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

In each of the three vessels some water from the Preta patra should be poured. In each case, he should recite the mantra "Ye samana".

अध्याय 114

श्लोक 3

ततः सुरगणाः सर्वे माम् अवोचन् हरिं तदा ततो ध्यानगतो ऽहं तान् अवोचं वीक्ष्य कारणम्

tataḥ suragaṇāḥ sarve mām avocan hariṃ tadā tato dhyānagato 'haṃ tān avocaṃ vīkṣya kāraṇam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

In regard to women also, the same procedure should be adopted. But sapindikarana need not be performed if the deceas¬ ed woman had no sons.

अध्याय 114

श्लोक 4

विनायककृतैर् विघ्नैर् नैतत् सत्त्रं समाप्यते तस्मात् स्तुवन्तु ते सर्वे आदिदेवं विनायकम्

vināyakakṛtair vighnair naitat sattraṃ samāpyate tasmāt stuvantu te sarve ādidevaṃ vināyakam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

In case of women sapindikarana should be done every year by men. The rite should be performed on their death anni¬ versary, as enjoined by the sastras.

अध्याय 114

श्लोक 5

तथेत्य् उक्त्वा सुरगणाः स्नात्वा ते गौतमीतटे अस्तुवन् भक्तितो देवा आदिदेवं गणेश्वरम्

tathety uktvā suragaṇāḥ snātvā te gautamītaṭe astuvan bhaktito devā ādidevaṃ gaṇeśvaram

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

If there be no son, this should be performed by the rela¬ tives connected by the offering of rice balls. If there be no such relatives, brothers should do the same. If there be no brothers, grandsons or great-grandsons should perform the sacrifice.

अध्याय 114

श्लोक 6

यः सर्वकार्येषु सदा सुराणाम् अपीशविष्ण्वम्बुजसंभवानाम् पूज्यो नमस्यः परिचिन्तनीयस् तं विघ्नराजं शरणं व्रजामः

yaḥ sarvakāryeṣu sadā surāṇām apīśaviṣṇvambujasaṃbhavānām pūjyo namasyaḥ paricintanīyas taṃ vighnarājaṃ śaraṇaṃ vrajāmaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The daughter's son should perform the rite for hfa maternal groud-fa,her. They are named dvyamusyayana (fo

अध्याय 114

श्लोक 7

न विघ्नराजेन समो ऽस्ति कश्चिद् देवो मनोवाञ्छितसंप्रदाता निश्चित्य चैतत् त्रिपुरान्तको ऽपि तं पूजयाम् आस वधे पुराणाम्

na vighnarājena samo 'sti kaścid devo manovāñchitasaṃpradātā niścitya caitat tripurāntako 'pi taṃ pūjayām āsa vadhe purāṇām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The list of Brahmins as mentioned above should be invited a day before Sraddha. Whether the rite pertains to gods or manes, he should appoint them accordingly.

अध्याय 114

श्लोक 8

करोतु सो ऽस्माकम् अविघ्नम् अस्मिन् महाक्रतौ सत्वरम् आम्बिकेयः ध्यातेन येनाखिलदेहभाजां पूर्णा भविष्यन्ति मनोभिलाषाः

karotu so 'smākam avighnam asmin mahākratau satvaram āmbikeyaḥ dhyātena yenākhiladehabhājāṃ pūrṇā bhaviṣyanti manobhilāṣāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He who gives fresh garments, made of silk or cotton, obtains the fulfilment of his desire.

अध्याय 114

श्लोक 9

महोत्सवो ऽभूद् अखिलस्य देव्या जातः सुतश् चिन्तितमात्र एव अतो ऽवदन् सुरसंघाः कृतार्थाः सद्योजातं विघ्नराजं नमन्तः

mahotsavo 'bhūd akhilasya devyā jātaḥ sutaś cintitamātra eva ato 'vadan surasaṃghāḥ kṛtārthāḥ sadyojātaṃ vighnarājaṃ namantaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The Pitrs receive food offered to the brahmins who utter the Pitr's name, gotra and mantras. Although they are not present in physical forms they get satiated thereby.

अध्याय 114

श्लोक 10

यो मातुर् उत्सङ्गगतो ऽथ मात्रा निवार्यमाणो ऽपि बलाच् च चन्द्रम् संगोपयाम् आस पितुर् जटासु गणाधिनाथस्य विनोद एषः

yo mātur utsaṅgagato 'tha mātrā nivāryamāṇo 'pi balāc ca candram saṃgopayām āsa pitur jaṭāsu gaṇādhināthasya vinoda eṣaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Homage to Deities, Pitrs and Yogins. Homage to Svaha, Svadha for ever and for ever.

अध्याय 114

श्लोक 11

पपौ स्तनं मातुर् अथापि तृप्तो यो भ्रातृमात्सर्यकषायबुद्धिः लम्बोदरस् त्वं भव विघ्नराजो लम्बोदरं नाम चकार शंभुः

papau stanaṃ mātur athāpi tṛpto yo bhrātṛmātsaryakaṣāyabuddhiḥ lambodaras tvaṃ bhava vighnarājo lambodaraṃ nāma cakāra śaṃbhuḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

At the beginning and the end of Sraddha, he should repeat the same thrice. At the offering of the rice-ball as well, he should recite this attentively.

अध्याय 114

श्लोक 12

संवेष्टितो देवगणैर् महेशः प्रवर्ततां नृत्यम् इतीत्य् उवाच संतोषितो नूपुररावमात्राद् गणेश्वरत्वे ऽभिषिषेच पुत्रम्

saṃveṣṭito devagaṇair maheśaḥ pravartatāṃ nṛtyam itīty uvāca saṃtoṣito nūpurarāvamātrād gaṇeśvaratve 'bhiṣiṣeca putram

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Pitrs come very soon. Raksasas fly away. They get propitiated in the three worlds. This mantra, indeed uplifts them.

अध्याय 114

श्लोक 13

यो विघ्नपाशं च करेण बिभ्रत् स्कन्धे कुठारं च तथा परेण अपूजितो विघ्नम् अथो ऽपि मातुः करोति को विघ्नपतेः समो ऽन्यः

yo vighnapāśaṃ ca kareṇa bibhrat skandhe kuṭhāraṃ ca tathā pareṇa apūjito vighnam atho 'pi mātuḥ karoti ko vighnapateḥ samo 'nyaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He should gift a fresh thread, silken, hempen, cotton, one made of patrorna, patka or kauseya. Variety should be avoided.

अध्याय 114

श्लोक 14

धर्मार्थकामादिषु पूर्वपूज्यो देवासुरैः पूज्यत एव नित्यम् यस्यार्चनं नैव विनाशम् अस्ति तं पूर्वपूज्यं प्रथमं नमामि

dharmārthakāmādiṣu pūrvapūjyo devāsuraiḥ pūjyata eva nityam yasyārcanaṃ naiva vināśam asti taṃ pūrvapūjyaṃ prathamaṃ namāmi

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The wise man should avoid that piece of cloth which in spite of its being full has no fringe. The aforesaid variety docs not propitiate the Pitrs and the donor too comes to grief.

अध्याय 114

श्लोक 15

यस्यार्चनात् प्रार्थनयानुरूपां दृष्ट्वा तु सर्वस्य फलस्य सिद्धिम् स्वतन्त्रसामर्थ्यकृतातिगर्वं भ्रातृप्रियं त्व् आखुरथं तम् ईडे

yasyārcanāt prārthanayānurūpāṃ dṛṣṭvā tu sarvasya phalasya siddhim svatantrasāmarthyakṛtātigarvaṃ bhrātṛpriyaṃ tv ākhurathaṃ tam īḍe

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

With faith and devotion he should offer ball into the fire. If he is in need of progeny, he should give it to his wife, reciting the mantras.

अध्याय 114

श्लोक 16

यो मातरं सरसैर् नृत्यगीतैस् तथाभिलाषैर् अखिलैर् विनोदैः संतोषयाम् आस तदातितुष्टं तं श्रीगणेशं शरणं प्रपद्ये

yo mātaraṃ sarasair nṛtyagītais tathābhilāṣair akhilair vinodaiḥ saṃtoṣayām āsa tadātituṣṭaṃ taṃ śrīgaṇeśaṃ śaraṇaṃ prapadye

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

If he wishes for brilliant splendour, he should offer it to the cows. If he wishes for wisdom, fame and renown he should offer the same into waters.

अध्याय 114

श्लोक 17

सुरोपकारैर् असुरैश् च युद्धैः स्तोत्रैर् नमस्कारपरैश् च मन्त्रैः पितृप्रसादेन सदा समृद्धं तं श्रीगणेशं शरणं प्रपद्ये

suropakārair asuraiś ca yuddhaiḥ stotrair namaskāraparaiś ca mantraiḥ pitṛprasādena sadā samṛddhaṃ taṃ śrīgaṇeśaṃ śaraṇaṃ prapadye

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

If he wishes for longevity he should give it to the

अध्याय 114

श्लोक 18

जये पुराणाम् अकरोत् प्रतीपं पित्रापि हर्षात् प्रतिपूजितो यः निर्विघ्नतां चापि पुनश् चकार तस्मै गणेशाय नमस्करोमि

jaye purāṇām akarot pratīpaṃ pitrāpi harṣāt pratipūjito yaḥ nirvighnatāṃ cāpi punaś cakāra tasmai gaṇeśāya namaskaromi

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Again, some brahmins opine that Pinda should be lifted by the front. He should do so when the Brahmins have said: "Now, lift it up please".

अध्याय 114

श्लोक 19

इति स्तुतः सुरगणैर् विघ्नेशः प्राह तान् पुनः

iti stutaḥ suragaṇair vighneśaḥ prāha tān punaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Therefore, Sraddha should be performed as the sages of yore have stated. Otherwise, he incurs sin, and the Pitrs do not receive the essence thereof.

अध्याय 114

श्लोक 20

इतो निर्विघ्नता सत्त्रे मत्तः स्याद् असुरारिणः

ito nirvighnatā sattre mattaḥ syād asurāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Guggulu, sandal paste, Srivasa, Aguru, and such other instances as are available.

अध्याय 114

श्लोक 21

देवसत्त्रे निवृत्ते तु गणेशः प्राह तान् सुरान्

devasattre nivṛtte tu gaṇeśaḥ prāha tān surān

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Beans, Canakas, Masuras, Koradusakas, Viprusas, Markatas, Kodravas should be avoided.

अध्याय 114

श्लोक 22

स्तोत्रेणानेन ये भक्त्या मां स्तोष्यन्ति यतव्रताः तेषां दारिद्र्यदुःखानि न भवेयुः कदाचन

stotreṇānena ye bhaktyā māṃ stoṣyanti yatavratāḥ teṣāṃ dāridryaduḥkhāni na bhaveyuḥ kadācana

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He should avoid milk, curd, ghee produced from Ma-. C amara > Mrga, Avika, Ekasapha (an animal whose hoof is not cloven) (as ahorse, ass etc.), the breasts of women, camel.

अध्याय 114

श्लोक 23

अत्र ये भक्तितः स्नानं दानं कुर्युर् अतन्द्रिताः तेषां सर्वाणि कार्याणि भवेयुर् इति मन्यताम्

atra ye bhaktitaḥ snānaṃ dānaṃ kuryur atandritāḥ teṣāṃ sarvāṇi kāryāṇi bhaveyur iti manyatām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Tala, Varuna, Kakola, Bahupatra, Arjuniphala, Ja- mblra, red Bilva, and the fruit of Sala should be avoided.

अध्याय 114

श्लोक 24

तद्वाक्यसमकालं तु तथेत्य् ऊचुः सुरा अपि निवृत्ते तु मखे तस्मिन् सुरा जग्मुः स्वम् आलयम्

tadvākyasamakālaṃ tu tathety ūcuḥ surā api nivṛtte tu makhe tasmin surā jagmuḥ svam ālayam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He who recites this section on Pitrmedha at the time of Sraddha, O Brahmins, his Pitrs feed upon his food for a number of years lasting for three yugas.

अध्याय 114

श्लोक 25

ततः प्रभृति तत् तीर्थम् अविघ्नम् इति गद्यते सर्वकामप्रदं पुंसां सर्वविघ्नविनाशनम्

tataḥ prabhṛti tat tīrtham avighnam iti gadyate sarvakāmapradaṃ puṃsāṃ sarvavighnavināśanam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Thus I have told you the section on Pitrmedha which destroys sins and increases merit. Men with controlled mind should hear it attentively and recite the same during the period when the Sraddha is being performed.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।