Brahmanda Purana
117
अध्याय 117 / 156

Book 3 - Adhyaya 5

39 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ39 श्लोक

अध्याय 117

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते द्वादशसाहर्स्यां संहितायां उत्तरभागे चतुर्थं उपसंहारपादे ब्रह्माण्डावर्त्तं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीगणेशाय नमः ।अथ श्रीललितोपाख्यानं प्रारभ्यते ।चतुर्भुजे चन्द्रकलावतंसे कुचोन्नते कुङ्कुमरागशोणे ।पुण्ड्रेक्षुपाशाङ्कुशपुष्पबाणहस्ते नमस्ते जगदेकमातः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte dvādaśasāharsyāṃ saṃhitāyāṃ uttarabhāge caturthaṃ upasaṃhārapāde brahmāṇḍāvarttaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīgaṇeśāya namaḥ / atha śrīlalitopākhyānaṃ prārabhyate / caturbhuje candrakalāvataṃse kuconnate kuṅkumarāgaśoṇe / puṇḍrekṣupāśāṅkuśapuṣpabāṇahaste namaste jagadekamātaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Obeisance unto you, O sole mother of the Universe,

अध्याय 117

श्लोक 2

अस्तु नः श्रेयसे नित्यं वस्तु वामाङ्गसुन्दरम् ।यतस्तृतीयो विदुषां तृतीयस्तु परं महः

astu naḥ śreyase nityaṃ vastu vāmāṅgasundaram / yatastṛtīyo viduṣāṃ tṛtīyastu paraṃ mahaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Let the eternal Reality, a beautiful female Deity oi lovely form, be gracious for our welfare for ever— the Deity from whom learned men acquire the third Purusdrtha viz. K&ma i.e. all their desires and whose splendour is supreme.

अध्याय 117

श्लोक 3

अगस्त्यो नाम देवर्षिर्वेदवेदाङ्गपारगः ।सर्वसिद्धान्तसारज्ञो ब्रह्मानन्दरसात्मकः

agastyo nāma devarṣirvedavedāṅgapāragaḥ / sarvasiddhāntasārajño brahmānandarasātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

In those different places, hesawall creatures enveloped in the darkness of ignorance and devoted to the satisfaction of the urges of hunger a nd sexual desire. Hence, he thought wor- riedly about them.

अध्याय 117

श्लोक 4

चचाराद्भुतहेतूनि तीर्थान्यायतनानि च ।शैलारण्यापगामुख्यान्सर्वाञ्जनपदानपि

cacārādbhutahetūni tīrthānyāyatanāni ca / śailāraṇyāpagāmukhyānsarvāñjanapadānapi

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

As stated in Introduction SrT Lalitopakhyana is an Appendix — an apocryphal part— of the Brahmanda Purana (Bd. P.) It starts with a fresh set of Mangalacarana verses — a prayer of Sri Lalita, the main divinity of this Upakhydna and has a different set of interlocutors viz. Sage Agastya and Hayagriva (a partial incarnation of god Visnu as another sage).

अध्याय 117

श्लोक 5

तेषु तेष्वखिलाञ्जन्तूनज्ञानतिमिरावृतान् ।शिश्नोदरपरान्दृष्ट्वा चिन्तयामास तान्प्रति

teṣu teṣvakhilāñjantūnajñānatimirāvṛtān / śiśnodaraparāndṛṣṭvā cintayāmāsa tānprati

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Conjeveram, 43 miles SW of Madras. The eastern portion of the town is Vismi-KahcT and the western is Siva-Kanci. The chief deity of Siva-

अध्याय 117

श्लोक 6

तस्य चिन्तयमानस्य चरतो वसुधामिमाम् ।प्राप्तमासीन्महापुण्यं काञ्चीनगरमुत्तमम्

tasya cintayamānasya carato vasudhāmimām / prāptamāsīnmahāpuṇyaṃ kāñcīnagaramuttamam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

There the wise sage worshipped Siva installed in the shrine of Ekamra, the lord ofVarana Saila as well as god- dess KamaksI, the destroyer of sins and defects of the Kali Age.

अध्याय 117

श्लोक 7

तत्र वारणशैलेनद्रमेकाम्रनिलयं शिवम् ।कामाक्षीं करिदोषध्नीमपूजयदथात्मवान्

tatra vāraṇaśailenadramekāmranilayaṃ śivam / kāmākṣīṃ karidoṣadhnīmapūjayadathātmavān

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Then the lord ofthe universe said, "1 am pleased with your penance. O excellent Brahmana, welfare unto you. Choose your boon."

अध्याय 117

श्लोक 8

लोकहेतोर्दयार्द्रस्य धीमतश्चिन्तनो मुहुः ।चिरकालेन तपसा तोषितो ऽभूज्जनार्दनः

lokahetordayārdrasya dhīmataścintano muhuḥ / cirakālena tapasā toṣito 'bhūjjanārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

I am the prime cause ofliving beings, the original creator and the lord. I am the cause of creation, sustenance and dissolution of everything.

अध्याय 117

श्लोक 9

हयग्रीवां तनुं कृत्वा साक्षाच्चिन्मात्रविग्रहाम् ।शङ्खचक्राक्षवलयपुस्तकोज्ज्वलबाहुकाम्

hayagrīvāṃ tanuṃ kṛtvā sākṣāccinmātravigrahām / śaṅkhacakrākṣavalayapustakojjvalabāhukām

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

At the end when the effects of evil actions perish on account of austerities continued for a long time as well as through Tanias' and Niyamas* (Restraints and holy observances) and Tyagas (renunciation ofthings), Salvation is immediately attained.

अध्याय 117

श्लोक 10

पूरयित्रीं जगत्कृत्स्नं प्रभया देहजातया ।प्रादुर्बभूव पुरतो मुनेरमिततेजसा

pūrayitrīṃ jagatkṛtsnaṃ prabhayā dehajātayā / prādurbabhūva purato muneramitatejasā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The moral observances viz. Non-violence, Truth, Non-stealing, Celibacy, Possession-lessness. Some Smrtis enumerate ten Tanias. Tanias are obligatory.

अध्याय 117

श्लोक 11

तं दृष्ट्वानन्दभरितः प्रणम्य च मुहुर्मुहुः ।विनयावनतो भूत्वा सन्तुष्टाव जगत्पतिम्

taṃ dṛṣṭvānandabharitaḥ praṇamya ca muhurmuhuḥ / vinayāvanato bhūtvā santuṣṭāva jagatpatim

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The restraints, Yogasutra II. 32 enumerate the following: Sauca

अध्याय 117

श्लोक 12

अथोवाच जगन्नाथस्तुष्टो ऽस्मि तपसा तव ।वरं वरय भद्रं ते भविता भूसुरोत्तमः

athovāca jagannāthastuṣṭo 'smi tapasā tava / varaṃ varaya bhadraṃ te bhavitā bhūsurottamaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Merely by meditating on that form, the sins and evils of those men who commit heinous crimes and those who are outside the pale of three Varnas, turn into meritorious deeds.

अध्याय 117

श्लोक 13

इति पृष्टो भगवता प्रोवाच मुनिसत्तमः ।यदि तुष्टो ऽसि भगवन्निमे पामरजन्तवः

iti pṛṣṭo bhagavatā provāca munisattamaḥ / yadi tuṣṭo 'si bhagavannime pāmarajantavaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

By worshipping and propitiating her (the ParaSakti) and a so by means of the power of meditation and Yogic practice, Lord Siva became the leader of all Siddhas and also became the lord, half of whose body has the female Sakti form.

अध्याय 117

श्लोक 14

केनोपायेन मुक्ताः स्युरेतन्मे वक्तुमर्हसि ।इति पृष्टो द्विजेनाथ देवदेवो जनार्दनः

kenopāyena muktāḥ syuretanme vaktumarhasi / iti pṛṣṭo dvijenātha devadevo janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

On hearing these words of Hayagrlva, the lord wield- ing Sarnga bow, (sage Agastya) bowed down to him and spoke these words to Visnu (slayer of Madhu).

अध्याय 117

श्लोक 15

एष एव पुरा प्रश्नः शिवेन चरितो मम ।अयमेव कृतः प्रश्नो ब्रह्मणा तु ततः परम्

eṣa eva purā praśnaḥ śivena carito mama / ayameva kṛtaḥ praśno brahmaṇā tu tataḥ param

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

"O Lord! It behoves you to recount to me of what sort is that form that has been mentioned by you before, what is its power and of what'type are its sports.

अध्याय 117

श्लोक 16

कृतो दुर्वाससा पश्चाद्भवता तु ततः परम्

kṛto durvāsasā paścādbhavatā tu tataḥ param

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

After saying this and commanding sage Hayagriva (like-wise) Hari, the lord of the universe, vanished in front of the pot-born sage Agastya.

अध्याय 117

श्लोक 17

भवद्भिः सर्वभूतानां गुरुभूतैर्महात्मभिः ।ममोपदेशो लोकेषु प्रथितो ऽस्तु वरो मम

bhavadbhiḥ sarvabhūtānāṃ gurubhūtairmahātmabhiḥ / mamopadeśo lokeṣu prathito 'stu varo mama

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Let my teaching be spread in the worlds by you, great souls who are the teachers of all beings; this is my wish.

अध्याय 117

श्लोक 18

अहमादिर्हि भूतानामादिकर्ता स्वयं प्रभुः ।सृष्टिस्थितिलयानां तु सर्वेषामपि कारकः

ahamādirhi bhūtānāmādikartā svayaṃ prabhuḥ / sṛṣṭisthitilayānāṃ tu sarveṣāmapi kārakaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

I am the beginning of beings, the first maker, the Lord himself, the agent of all creation, sustenance and dissolution.

अध्याय 117

श्लोक 19

त्रिमूर्तिस्त्रिगुणातीतो गुणहीनो गुणाश्रयः

trimūrtistriguṇātīto guṇahīno guṇāśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Threefold in form, beyond the three qualities, without qualities yet the support of qualities,

अध्याय 117

श्लोक 20

इच्छाविहारो भूतात्मा प्रधानपुरुषात्मकः ।एवं भूतस्य मे ब्रह्मंस्त्रिजगद्रूपधारिणः

icchāvihāro bhūtātmā pradhānapuruṣātmakaḥ / evaṃ bhūtasya me brahmaṃstrijagadrūpadhāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

moving at will, the self of beings, consisting of Pradhana and Purusha — thus, O Brahman, is my nature, who bear the form of the three worlds.

अध्याय 117

श्लोक 21

द्विधाकृतमभूद्रूपं प्रधान पुरुषात्मकम् ।मम प्रधानं यद्रूपं सर्वलोकगुणात्मकम्

dvidhākṛtamabhūdrūpaṃ pradhāna puruṣātmakam / mama pradhānaṃ yadrūpaṃ sarvalokaguṇātmakam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

My form became twofold, as Pradhana and Purusha. My form as Pradhana consists of the qualities of all the worlds;

अध्याय 117

श्लोक 22

अपरं यद्गुणातीतं परात्परतरं महत् ।एवमेव तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते ते उभे किमु

aparaṃ yadguṇātītaṃ parātparataraṃ mahat / evameva tayorjñātvā mucyate te ubhe kimu

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

the other, beyond the qualities, is great, higher than the highest. Knowing these two in this way, one is freed — what then of both?

अध्याय 117

श्लोक 23

तपोभिश्चिरकालोत्थैर्यमैश्च नियमैरपि ।त्यागैर्दुष्कर्मनाशान्ते मुक्तिराश्वेव लभ्यते

tapobhiścirakālotthairyamaiśca niyamairapi / tyāgairduṣkarmanāśānte muktirāśveva labhyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Through long austerities, restraints and observances, and through renunciation, when evil deeds are destroyed, liberation is quickly obtained.

अध्याय 117

श्लोक 24

यद्रूपं यद्गुणयुतं तद्गुण्यैक्येन लभ्यते ।अन्यत्सर्वजगद्रूपं कर्मभोगपराक्रमम्

yadrūpaṃ yadguṇayutaṃ tadguṇyaikyena labhyate / anyatsarvajagadrūpaṃ karmabhogaparākramam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The form endowed with qualities is attained through oneness with those qualities; the other, the form of the whole world, consists of action, enjoyment and effort.

अध्याय 117

श्लोक 25

कर्मभिर्लभ्यते तच्च तत्त्यागेनापि लभ्यते ।दुस्तरस्तु तयोस्त्यागः सकलैरपि तापस

karmabhirlabhyate tacca tattyāgenāpi labhyate / dustarastu tayostyāgaḥ sakalairapi tāpasa

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

That is attained through actions, and it is also attained through renouncing them; but renunciation of both is hard for all, O ascetic.

अध्याय 117

श्लोक 26

अनपायं च सुगमं सदसत्कर्मगोचरम्

anapāyaṃ ca sugamaṃ sadasatkarmagocaram

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

It is imperishable and easy to reach, within the range of good and bad actions,

अध्याय 117

श्लोक 27

आत्मस्थेन गुणेनैव सता चाप्यसतापिवा ।आत्मैक्येनैव यज्ज्ञानं सर्वसिद्धिग्रदायकम्

ātmasthena guṇenaiva satā cāpyasatāpivā / ātmaikyenaiva yajjñānaṃ sarvasiddhigradāyakam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

by the quality that dwells in the self, whether good or bad; the knowledge that comes through oneness with the self grants all perfections.

अध्याय 117

श्लोक 28

वर्णत्रयविहीनानां पापिष्ठानां नृणामपि ।यद्रूपध्यानमात्रेण दुष्कृतं सुकृतायते

varṇatrayavihīnānāṃ pāpiṣṭhānāṃ nṛṇāmapi / yadrūpadhyānamātreṇa duṣkṛtaṃ sukṛtāyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Even for the most sinful men outside the three classes, by merely meditating on this form, evil deeds turn into good.

अध्याय 117

श्लोक 29

येर्ऽचयन्ति परां शक्तिं विधिनाविधिनापि वा ।न ते संसारिणो नूनं मुक्ता एव न संशयः

yer'cayanti parāṃ śaktiṃ vidhināvidhināpi vā / na te saṃsāriṇo nūnaṃ muktā eva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Those who worship the supreme Shakti, with rites or without, are surely not bound to worldly existence; they are freed, without doubt.

अध्याय 117

श्लोक 30

शिवो वा यां समाराध्य ध्यानयोगबलेन च ।ईश्वरः सर्वसिद्धानामर्द्धनारीश्वरो ऽभवत्

śivo vā yāṃ samārādhya dhyānayogabalena ca / īśvaraḥ sarvasiddhānāmarddhanārīśvaro 'bhavat

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Shiva, having worshipped her through the power of meditation and yoga, became the lord of all the perfected ones, the Lord who is half woman.

अध्याय 117

श्लोक 31

अन्ये ऽब्जप्रमुखा देवाः सिद्धास्तद्ध्यानवैभवात् ।तस्मादशेषलोकानां त्रिपुराराधनं विना

anye 'bjapramukhā devāḥ siddhāstaddhyānavaibhavāt / tasmādaśeṣalokānāṃ tripurārādhanaṃ vinā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Other gods led by the lotus-born became perfected through the power of meditating on her. Therefore, for all the worlds, without worship of Tripura

अध्याय 117

श्लोक 32

न स्तो भोगापवर्गौं तु यौगपद्येन कुत्रचित् ।तन्मनास्तद्गतप्राणस्तद्याजी तद्गतेहकः

na sto bhogāpavargauṃ tu yaugapadyena kutracit / tanmanāstadgataprāṇastadyājī tadgatehakaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

neither enjoyment nor liberation is found anywhere together. With mind fixed on her, breath absorbed in her, worshipping her, all your acts directed to her,

अध्याय 117

श्लोक 33

तादात्म्येनैव कर्माणि कुर्वन्मुक्तिमवाप्स्यसि ।एतद्रहस्यमाख्यातं सर्वेषां हितकाम्यया

tādātmyenaiva karmāṇi kurvanmuktimavāpsyasi / etadrahasyamākhyātaṃ sarveṣāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

performing actions in identity with her, you will attain liberation. This secret has been told out of desire for the good of all,

अध्याय 117

श्लोक 34

सन्तुष्टेनैव तपसा भवतो मुनिसत्तम ।देवाश्च मुनयः सिद्धा मानुषाश्च तथापरे ।त्वन्मुखांभोजतो ऽवाप्यसिद्धिं यान्तु परात्पराम्

santuṣṭenaiva tapasā bhavato munisattama / devāśca munayaḥ siddhā mānuṣāśca tathāpare / tvanmukhāṃbhojato 'vāpyasiddhiṃ yāntu parātparām

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

by me, pleased with your austerity, O best of sages. May gods, sages, perfected ones, men and others obtain from the lotus of your mouth the perfection beyond the highest.

अध्याय 117

श्लोक 35

इति तस्य वचः श्रुत्वा हयग्रीवस्य शार्ङ्गिणः ।प्रणिपत्य पुनर्वाक्यमुवाच मधुसूदनम्

iti tasya vacaḥ śrutvā hayagrīvasya śārṅgiṇaḥ / praṇipatya punarvākyamuvāca madhusūdanam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Hearing these words of Hayagriva, the bearer of the Sharnga bow, he bowed and again spoke to Madhusudana:

अध्याय 117

श्लोक 36

भगवन्कीदृशं रूपं भवता यत्पुरोदितम् ।किंविहारं किंप्रभावमेतन्मे वक्तुमर्हसि

bhagavankīdṛśaṃ rūpaṃ bhavatā yatpuroditam / kiṃvihāraṃ kiṃprabhāvametanme vaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

"O Lord, what is the nature of that form you spoke of before? What is its play and what its power? Please tell me this."

अध्याय 117

श्लोक 37

हयग्रीव उवाच एष्ॐऽशभूतो देवर्षे हयग्रीवो ममापरः ।श्रोतुमिच्छसियद्यत्त्वं तत्सर्वं वक्तुमर्हति

hayagrīva uvāca eṣoṃ'śabhūto devarṣe hayagrīvo mamāparaḥ / śrotumicchasiyadyattvaṃ tatsarvaṃ vaktumarhati

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Hayagriva said: "O divine sage, this Hayagriva is my other self, a portion of me; whatever you wish to hear, he will tell you all."

अध्याय 117

श्लोक 38

इत्यादिश्य जगन्नाथो हयग्रीवं तपोधनम् ।पुरतः कुम्भजातस्य मुनेरन्तरधाद्धरिः

ityādiśya jagannātho hayagrīvaṃ tapodhanam / purataḥ kumbhajātasya munerantaradhāddhariḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Having instructed the ascetic Hayagriva thus, Hari, lord of the world, vanished before the pot-born sage.

अध्याय 117

श्लोक 39

ततस्तु विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा तपोधनः ।हयग्रीवेण मुनिना स्वाश्रमं प्रत्यपद्यत

tatastu vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā tapodhanaḥ / hayagrīveṇa muninā svāśramaṃ pratyapadyata

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Then the ascetic, filled with wonder and with hair standing on end, returned to his hermitage with the sage Hayagriva.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।