Skandha 4, Adhyāya 31

तत उत्पन्नविज्ञाना आश्वधोक्षजभाषितम् ।स्मरन्त आत्मजे भार्यां विसृज्य प्राव्रजन् गृहात्॥ 1 ॥

tata utpannavijñānā āśvadhokṣajabhāṣitam | smaranta ātmaje bhāryāṃ visṛjya prāvrajan gṛhāt

दीक्षिता ब्रह्मसत्रेण सर्वभूतात्ममेधसा ।प्रतीच्यां दिशि वेलायां सिद्धोऽभूद्यत्र जाजलिः॥ 2 ॥

dīkṣitā brahmasatreṇa sarvabhūtātmamedhasā | pratīcyāṃ diśi velāyāṃ siddho'bhūdyatra jājaliḥ

तान्निर्जितप्राणमनोवचोदृशो जितासनान् शान्तसमानविग्रहान् ।परेऽमले ब्रह्मणि योजितात्मनः सुरासुरेड्यो ददृशे स्म नारदः॥ 3 ॥

tānnirjitaprāṇamanovacodṛśo jitāsanān śāntasamānavigrahān | pare'male brahmaṇi yojitātmanaḥ surāsureḍyo dadṛśe sma nāradaḥ

तमागतं त उत्थाय प्रणिपत्याभिनन्द्य च ।पूजयित्वा यथादेशं सुखासीनमथाब्रुवन्॥ 4 ॥

tamāgataṃ ta utthāya praṇipatyābhinandya ca | pūjayitvā yathādeśaṃ sukhāsīnamathābruvan

स्वागतं ते सुरर्षेऽद्य दिष्ट्या नो दर्शनं गतः ।तव चङ्क्रमणं ब्रह्मन्नभयाय यथा रवेः॥ 5 ॥

svāgataṃ te surarṣe'dya diṣṭyā no darśanaṃ gataḥ | tava caṅkramaṇaṃ brahmannabhayāya yathā raveḥ

यदादिष्टं भगवता शिवेनाधोक्षजेन च ।तद्गृहेषु प्रसक्तानां प्रायशः क्षपितं प्रभो॥ 6 ॥

yadādiṣṭaṃ bhagavatā śivenādhokṣajena ca | tadgṛheṣu prasaktānāṃ prāyaśaḥ kṣapitaṃ prabho

तन्नः प्रद्योतयाध्यात्मज्ञानं तत्त्वार्थदर्शनम् ।येनाञ्जसा तरिष्यामो दुस्तरं भवसागरम्॥ 7 ॥

tannaḥ pradyotayādhyātmajñānaṃ tattvārthadarśanam | yenāñjasā tariṣyāmo dustaraṃ bhavasāgaram

भगवत्युत्तमश्लोक आविष्टात्माब्रवीन्नृपान्॥ 8 ॥

bhagavatyuttamaśloka āviṣṭātmābravīnnṛpān

तज्जन्म तानि कर्माणि तदायुस्तन्मनो वचः ।नृणां येनेह विश्वात्मा सेव्यते हरिरीश्वरः॥ 9 ॥

tajjanma tāni karmāṇi tadāyustanmano vacaḥ | nṛṇāṃ yeneha viśvātmā sevyate harirīśvaraḥ

किं जन्मभिस्त्रिभिर्वेह शौक्लसावित्रयाज्ञिकैः ।कर्मभिर्वा त्रयीप्रोक्तैः पुंसोऽपि विबुधायुषा॥ 10 ॥

kiṃ janmabhistribhirveha śauklasāvitrayājñikaiḥ | karmabhirvā trayīproktaiḥ puṃso'pi vibudhāyuṣā

श्रुतेन तपसा वा किं वचोभिश्चित्तवृत्तिभिः ।बुद्ध्या वा किं निपुणया बलेनेन्द्रियराधसा॥ 11 ॥

śrutena tapasā vā kiṃ vacobhiścittavṛttibhiḥ | buddhyā vā kiṃ nipuṇayā balenendriyarādhasā

किं वा योगेन साङ्ख्येन न्यासस्वाध्याययोरपि ।किं वा श्रेयोभिरन्यैश्च न यत्रात्मप्रदो हरिः॥ 12 ॥

kiṃ vā yogena sāṅkhyena nyāsasvādhyāyayorapi | kiṃ vā śreyobhiranyaiśca na yatrātmaprado hariḥ

श्रेयसामपि सर्वेषामात्मा ह्यवधिरर्थतः ।सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्माऽऽत्मदः प्रियः॥ 13 ॥

śreyasāmapi sarveṣāmātmā hyavadhirarthataḥ | sarveṣāmapi bhūtānāṃ harirātmā''tmadaḥ priyaḥ

यथा तरोर्मूलनिषेचनेन तृप्यन्ति तत्स्कन्धभुजोपशाखाः ।प्राणोपहाराच्च यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वार्हणमच्युतेज्या॥ 14 ॥

yathā tarormūlaniṣecanena tṛpyanti tatskandhabhujopaśākhāḥ | prāṇopahārācca yathendriyāṇāṃ tathaiva sarvārhaṇamacyutejyā

यथैव सूर्यात्प्रभवन्ति वारः पुनश्च तस्मिन् प्रविशन्ति काले ।भूतानि भूमौ स्थिरजङ्गमानि तथा हरावेव गुणप्रवाहः॥ 15 ॥

yathaiva sūryātprabhavanti vāraḥ punaśca tasmin praviśanti kāle | bhūtāni bhūmau sthirajaṅgamāni tathā harāveva guṇapravāhaḥ

एतत्पदं तज्जगदात्मनः परं सकृद्विभातं सवितुर्यथा प्रभा ।यथासवो जाग्रति सुप्तशक्तयो द्रव्यक्रियाज्ञानभिदा भ्रमात्ययः॥ 16 ॥

etatpadaṃ tajjagadātmanaḥ paraṃ sakṛdvibhātaṃ savituryathā prabhā | yathāsavo jāgrati suptaśaktayo dravyakriyājñānabhidā bhramātyayaḥ

यथा नभस्यभ्रतमः प्रकाशा भवन्ति भूपा न भवन्त्यनुक्रमात् ।एवं परे ब्रह्मणि शक्तयस्त्वमू रजस्तमःसत्त्वमिति प्रवाहः॥ 17 ॥

yathā nabhasyabhratamaḥ prakāśā bhavanti bhūpā na bhavantyanukramāt | evaṃ pare brahmaṇi śaktayastvamū rajastamaḥsattvamiti pravāhaḥ

तेनैकमात्मानमशेषदेहिनां कालं प्रधानं पुरुषं परेशम् ।स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाह- मात्मैकभावेन भजध्वमद्धा॥ 18 ॥

tenaikamātmānamaśeṣadehināṃ kālaṃ pradhānaṃ puruṣaṃ pareśam | svatejasā dhvastaguṇapravāha- mātmaikabhāvena bhajadhvamaddhā

दयया सर्वभूतेषु सन्तुष्ट्या येन केन वा ।सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जनार्दनः॥ 19 ॥

dayayā sarvabhūteṣu santuṣṭyā yena kena vā | sarvendriyopaśāntyā ca tuṣyatyāśu janārdanaḥ

अपहतसकलैषणामलात्म- न्यविरतमेधितभावनोपहूतः ।निजजनवशगत्वमात्मनो य- न्न सरति छिद्रवदक्षरः सतां हि॥ 20 ॥

apahatasakalaiṣaṇāmalātma- nyaviratamedhitabhāvanopahūtaḥ | nijajanavaśagatvamātmano ya- nna sarati chidravadakṣaraḥ satāṃ hi

न भजति कुमनीषिणां स इज्यां हरिरधनात्मधनप्रियो रसज्ञः ।श्रुतधनकुलकर्मणां मदैर्ये विदधति पापमकिञ्चनेषु सत्सु॥ 21 ॥

na bhajati kumanīṣiṇāṃ sa ijyāṃ hariradhanātmadhanapriyo rasajñaḥ | śrutadhanakulakarmaṇāṃ madairye vidadhati pāpamakiñcaneṣu satsu

श्रियमनुचरतीं तदर्थिनश्च द्विपदपतीन् विबुधांश्च यत्स्वपूर्णः ।न भजति निजभृत्यवर्गतन्त्रः कथममुमुद्विसृजेत्पुमान् कृतज्ञः॥ 22 ॥

śriyamanucaratīṃ tadarthinaśca dvipadapatīn vibudhāṃśca yatsvapūrṇaḥ | na bhajati nijabhṛtyavargatantraḥ kathamamumudvisṛjetpumān kṛtajñaḥ

श्रावयित्वा ब्रह्मलोकं ययौ स्वायम्भुवो मुनिः॥ 23 ॥

śrāvayitvā brahmalokaṃ yayau svāyambhuvo muniḥ

तेऽपि तन्मुखनिर्यातं यशो लोकमलापहम् ।हरेर्निशम्य तत्पादं ध्यायन्तस्तद्गतिं ययुः॥ 24 ॥

te'pi tanmukhaniryātaṃ yaśo lokamalāpaham | harerniśamya tatpādaṃ dhyāyantastadgatiṃ yayuḥ

एतत्तेऽभिहितं क्षत्तर्यन्मां त्वं परिपृष्टवान् ।प्रचेतसां नारदस्य संवादं हरिकीर्तनम्॥ 25 ॥

etatte'bhihitaṃ kṣattaryanmāṃ tvaṃ paripṛṣṭavān | pracetasāṃ nāradasya saṃvādaṃ harikīrtanam

य एष उत्तानपदो मानवस्यानुवर्णितः ।वंशः प्रियव्रतस्यापि निबोध नृपसत्तम॥ 26 ॥

ya eṣa uttānapado mānavasyānuvarṇitaḥ | vaṃśaḥ priyavratasyāpi nibodha nṛpasattama

यो नारदादात्मविद्यामधिगम्य पुनर्महीम् ।भुक्त्वा विभज्य पुत्रेभ्य ऐश्वरं समगात्पदम्॥ 27 ॥

yo nāradādātmavidyāmadhigamya punarmahīm | bhuktvā vibhajya putrebhya aiśvaraṃ samagātpadam

इमां तु कौषारविणोपवर्णितां क्षत्ता निशम्याजितवादसत्कथाम् ।प्रवृद्धभावोऽश्रुकलाकुलो मुने- र्दधार मूर्ध्ना चरणं हृदा हरेः॥ 28 ॥

imāṃ tu kauṣāraviṇopavarṇitāṃ kṣattā niśamyājitavādasatkathām | pravṛddhabhāvo'śrukalākulo mune- rdadhāra mūrdhnā caraṇaṃ hṛdā hareḥ

सोऽयमद्य महायोगिन् भवता करुणात्मना ।दर्शितस्तमसः पारो यत्राकिञ्चनगो हरिः॥ 29 ॥

so'yamadya mahāyogin bhavatā karuṇātmanā | darśitastamasaḥ pāro yatrākiñcanago hariḥ

इत्यानम्य तमामन्त्र्य विदुरो गजसाह्वयम् ।स्वानां दिदृक्षुः प्रययौ ज्ञातीनां निर्वृताशयः॥ 30 ॥

ityānamya tamāmantrya viduro gajasāhvayam | svānāṃ didṛkṣuḥ prayayau jñātīnāṃ nirvṛtāśayaḥ

एतद्यः शृणुयाद्राजन् राज्ञां हर्यर्पितात्मनाम् ।आयुर्धनं यशः स्वस्ति गतिमैश्वर्यमाप्नुयात्॥ 31 ॥

etadyaḥ śṛṇuyādrājan rājñāṃ haryarpitātmanām | āyurdhanaṃ yaśaḥ svasti gatimaiśvaryamāpnuyāt

पारमहंस्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे प्रचेत उपाख्यानं नामैकत्रिंशोऽध्यायः॥ 31b ॥

pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe praceta upākhyānaṃ nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ