Skandha 4, Adhyāya 29

भगवंस्ते वचोऽस्माभिर्न सम्यगवगम्यते ।कवयस्तद्विजानन्ति न वयं कर्ममोहिताः॥ 1 ॥

bhagavaṃste vaco'smābhirna samyagavagamyate | kavayastadvijānanti na vayaṃ karmamohitāḥ

पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद्यद्व्यनक्त्यात्मनः पुरम् ।एकद्वित्रिचतुष्पादं बहु पादमपादकम्॥ 2 ॥

puruṣaṃ purañjanaṃ vidyādyadvyanaktyātmanaḥ puram | ekadvitricatuṣpādaṃ bahu pādamapādakam

योऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वरः ।यन्न विज्ञायते पुम्भिर्नामभिर्वा क्रियागुणैः॥ 3 ॥

yo'vijñātāhṛtastasya puruṣasya sakheśvaraḥ | yanna vijñāyate pumbhirnāmabhirvā kriyāguṇaiḥ

यदा जिघृक्षन् पुरुषः कार्त्स्न्येन प्रकृतेर्गुणान् ।नवद्वारं द्विहस्ताङ्घ्रि तत्रामनुत साध्विति॥ 4 ॥

yadā jighṛkṣan puruṣaḥ kārtsnyena prakṛterguṇān | navadvāraṃ dvihastāṅghri tatrāmanuta sādhviti

बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान्ममाहमिति यत्कृतम् ।यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्तेऽक्षभिर्गुणान्॥ 5 ॥

buddhiṃ tu pramadāṃ vidyānmamāhamiti yatkṛtam | yāmadhiṣṭhāya dehe'smin pumān bhuṅkte'kṣabhirguṇān

सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् ।सख्यस्तद्वृत्तयः प्राणः पञ्चवृत्तिर्यथोरगः॥ 6 ॥

sakhāya indriyagaṇā jñānaṃ karma ca yatkṛtam | sakhyastadvṛttayaḥ prāṇaḥ pañcavṛttiryathoragaḥ

बृहद्बलं मनो विद्यादुभयेन्द्रियनायकम् ।पञ्चालाः पञ्चविषया यन्मध्ये नव खं पुरम्॥ 7 ॥

bṛhadbalaṃ mano vidyādubhayendriyanāyakam | pañcālāḥ pañcaviṣayā yanmadhye nava khaṃ puram

अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्नगुदाविति ।द्वे द्वे द्वारौ बहिर्याति यस्तदिन्द्रियसंयुतः॥ 8 ॥

akṣiṇī nāsike karṇau mukhaṃ śiśnagudāviti | dve dve dvārau bahiryāti yastadindriyasaṃyutaḥ

अक्षिणी नासिके आस्यमिति पञ्च पुरः कृताः ।दक्षिणा दक्षिणः कर्ण उत्तरा चोत्तरः स्मृतः॥ 9 ॥

akṣiṇī nāsike āsyamiti pañca puraḥ kṛtāḥ | dakṣiṇā dakṣiṇaḥ karṇa uttarā cottaraḥ smṛtaḥ

पश्चिमे इत्यधो द्वारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते ।खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते ।रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वरः॥ 10 ॥

paścime ityadho dvārau gudaṃ śiśnamihocyate | khadyotāvirmukhī cātra netre ekatra nirmite | rūpaṃ vibhrājitaṃ tābhyāṃ vicaṣṭe cakṣuṣeśvaraḥ

नलिनी नालिनी नासे गन्धः सौरभ उच्यते ।घ्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग्रसविद्रसः॥ 11 ॥

nalinī nālinī nāse gandhaḥ saurabha ucyate | ghrāṇo'vadhūto mukhyāsyaṃ vipaṇo vāgrasavidrasaḥ

आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् ।पितृहूर्दक्षिणः कर्ण उत्तरो देवहूः स्मृतः॥ 12 ॥

āpaṇo vyavahāro'tra citramandho bahūdanam | pitṛhūrdakṣiṇaḥ karṇa uttaro devahūḥ smṛtaḥ

प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् ।पितृयानं देवयानं श्रोत्राच्छ्रुतधराद्व्रजेत्॥ 13 ॥

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śāstraṃ pañcālasaṃjñitam | pitṛyānaṃ devayānaṃ śrotrācchrutadharādvrajet

आसुरी मेढ्रमर्वाग्द्वार्व्यवायो ग्रामिणां रतिः ।उपस्थो दुर्मदः प्रोक्तो निरृतिर्गुद उच्यते॥ 14 ॥

āsurī meḍhramarvāgdvārvyavāyo grāmiṇāṃ ratiḥ | upastho durmadaḥ prokto nirṛtirguda ucyate

वैशसं नरकं पायुर्लुब्धकोऽन्धौ तु मे शृणु ।हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च॥ 15 ॥

vaiśasaṃ narakaṃ pāyurlubdhako'ndhau tu me śṛṇu | hastapādau pumāṃstābhyāṃ yukto yāti karoti ca

अन्तःपुरं च हृदयं विषूचिर्मन उच्यते ।तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्गुणैः॥ 16 ॥

antaḥpuraṃ ca hṛdayaṃ viṣūcirmana ucyate | tatra mohaṃ prasādaṃ vā harṣaṃ prāpnoti tadguṇaiḥ

यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा ।तथा तथोपद्रष्टाऽऽत्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते॥ 17 ॥

yathā yathā vikriyate guṇākto vikaroti vā | tathā tathopadraṣṭā''tmā tadvṛttīranukāryate

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्वः संवत्सररयोऽगतिः ।द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वजः पञ्चासुबन्धुरः॥ 18 ॥

deho rathastvindriyāśvaḥ saṃvatsararayo'gatiḥ | dvikarmacakrastriguṇadhvajaḥ pañcāsubandhuraḥ

मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबरः ।पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेपः सप्तधातुवरूथकः॥ 19 ॥

manoraśmirbuddhisūto hṛnnīḍo dvandvakūbaraḥ | pañcendriyārthaprakṣepaḥ saptadhātuvarūthakaḥ

आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति ।एकादशेन्द्रियचमूः पञ्चसूना विनोदकृत्॥ 20 ॥

ākūtirvikramo bāhyo mṛgatṛṣṇāṃ pradhāvati | ekādaśendriyacamūḥ pañcasūnā vinodakṛt

संवत्सरश्चण्डवेगः कालो येनोपलक्षितः ।तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रयः स्मृताः ।हरन्त्यायुः परिक्रान्त्या षष्ट्युत्तरशतत्रयम्॥ 21 ॥

saṃvatsaraścaṇḍavegaḥ kālo yenopalakṣitaḥ | tasyāhānīha gandharvā gandharvyo rātrayaḥ smṛtāḥ | harantyāyuḥ parikrāntyā ṣaṣṭyuttaraśatatrayam

कालकन्या जरा साक्षाल्लोकस्तां नाभिनन्दति ।स्वसारं जगृहे मृत्युः क्षयाय यवनेश्वरः॥ 22 ॥

kālakanyā jarā sākṣāllokastāṃ nābhinandati | svasāraṃ jagṛhe mṛtyuḥ kṣayāya yavaneśvaraḥ

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चराः ।भूतोपसर्गाशुरयः प्रज्वारो द्विविधो ज्वरः॥ 23 ॥

ādhayo vyādhayastasya sainikā yavanāścarāḥ | bhūtopasargāśurayaḥ prajvāro dvividho jvaraḥ

एवं बहुविधैर्दुःखैर्दैवभूतात्मसम्भवैः ।क्लिश्यमानः शतं वर्षं देहे देही तमोवृतः॥ 24 ॥

evaṃ bahuvidhairduḥkhairdaivabhūtātmasambhavaiḥ | kliśyamānaḥ śataṃ varṣaṃ dehe dehī tamovṛtaḥ

प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुणः ।शेते कामलवान् ध्यायन् ममाहमिति कर्मकृत्॥ 25 ॥

prāṇendriyamanodharmānātmanyadhyasya nirguṇaḥ | śete kāmalavān dhyāyan mamāhamiti karmakṛt

यदाऽऽत्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् ।पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृतेः स्वदृक्॥ 26 ॥

yadā''tmānamavijñāya bhagavantaṃ paraṃ gurum | puruṣastu viṣajjeta guṇeṣu prakṛteḥ svadṛk

गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवशः ।शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथा कर्माभिजायते॥ 27 ॥

guṇābhimānī sa tadā karmāṇi kurute'vaśaḥ | śuklaṃ kṛṣṇaṃ lohitaṃ vā yathā karmābhijāyate

शुक्लात्प्रकाशभूयिष्ठान् लोकानाप्नोति कर्हिचित् ।दुःखोदर्कान् क्रियायासांस्तमः शोकोत्कटान् क्वचित्॥ 28 ॥

śuklātprakāśabhūyiṣṭhān lokānāpnoti karhicit | duḥkhodarkān kriyāyāsāṃstamaḥ śokotkaṭān kvacit

क्वचित्पुमान् क्वचिच्च स्त्री क्वचिन्नोभयमन्धधीः ।देवो मनुष्यस्तिर्यग्वा यथा कर्मगुणं भवः॥ 29 ॥

kvacitpumān kvacicca strī kvacinnobhayamandhadhīḥ | devo manuṣyastiryagvā yathā karmaguṇaṃ bhavaḥ

क्षुत्परीतो यथा दीनः सारमेयो गृहं गृहम् ।चरन् विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा॥ 30 ॥

kṣutparīto yathā dīnaḥ sārameyo gṛhaṃ gṛham | caran vindati yaddiṣṭaṃ daṇḍamodanameva vā

तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् ।उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम्॥ 31 ॥

tathā kāmāśayo jīva uccāvacapathā bhraman | uparyadho vā madhye vā yāti diṣṭaṃ priyāpriyam

दुःखेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु ।जीवस्य न व्यवच्छेदः स्याच्चेत्तत्तत्प्रतिक्रिया॥ 32 ॥

duḥkheṣvekatareṇāpi daivabhūtātmahetuṣu | jīvasya na vyavacchedaḥ syāccettattatpratikriyā

यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् ।तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वाः प्रतिक्रियाः॥ 33 ॥

yathā hi puruṣo bhāraṃ śirasā gurumudvahan | taṃ skandhena sa ādhatte tathā sarvāḥ pratikriyāḥ

नैकान्ततः प्रतीकारः कर्मणां कर्म केवलम् ।द्वयं ह्यविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ॥ 34 ॥

naikāntataḥ pratīkāraḥ karmaṇāṃ karma kevalam | dvayaṃ hyavidyopasṛtaṃ svapne svapna ivānagha

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा॥ 35 ॥

arthe hyavidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate | manasā liṅgarūpeṇa svapne vicarato yathā

अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा ।संसृतिस्तद्व्यवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ॥ 36 ॥

athātmano'rthabhūtasya yato'narthaparamparā | saṃsṛtistadvyavacchedo bhaktyā paramayā gurau

वासुदेवे भगवति भक्तियोगः समाहितः ।सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति॥ 37 ॥

vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ samāhitaḥ | sadhrīcīnena vairāgyaṃ jñānaṃ ca janayiṣyati

सोऽचिरादेव राजर्षे स्यादच्युतकथाश्रयः ।शृण्वतः श्रद्दधानस्य नित्यदा स्यादधीयतः॥ 38 ॥

so'cirādeva rājarṣe syādacyutakathāśrayaḥ | śṛṇvataḥ śraddadhānasya nityadā syādadhīyataḥ

यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशयाः ।भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतसः॥ 39 ॥

yatra bhāgavatā rājan sādhavo viśadāśayāḥ | bhagavadguṇānukathanaśravaṇavyagracetasaḥ

तस्मिन् महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरितः परितः स्रवन्ति ।ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान् न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहाः॥ 40 ॥

tasmin mahanmukharitā madhubhiccaritra- pīyūṣaśeṣasaritaḥ paritaḥ sravanti | tā ye pibantyavitṛṣo nṛpa gāḍhakarṇai- stān na spṛśantyaśanatṛḍbhayaśokamohāḥ

एतैरुपद्रुतो नित्यं जीवलोकः स्वभावजैः ।न करोति हरेर्नूनं कथामृतनिधौ रतिम्॥ 41 ॥

etairupadruto nityaṃ jīvalokaḥ svabhāvajaiḥ | na karoti harernūnaṃ kathāmṛtanidhau ratim

प्रजापतिपतिः साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनुः ।दक्षादयः प्रजाध्यक्षा नैष्ठिकाः सनकादयः॥ 42 ॥

prajāpatipatiḥ sākṣādbhagavān giriśo manuḥ | dakṣādayaḥ prajādhyakṣā naiṣṭhikāḥ sanakādayaḥ

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिनः॥ 43 ॥

marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ | bhṛgurvasiṣṭha ityete madantā brahmavādinaḥ

अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभिः ।पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम्॥ 44 ॥

adyāpi vācaspatayastapovidyāsamādhibhiḥ | paśyanto'pi na paśyanti paśyantaṃ parameśvaram

शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरु विस्तरे ।मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदुः परम्॥ 45 ॥

śabdabrahmaṇi duṣpāre caranta uru vistare | mantraliṅgairvyavacchinnaṃ bhajanto na viduḥ param

यदा यमनुगृह्णाति भगवानात्मभावितः ।स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम्॥ 46 ॥

yadā yamanugṛhṇāti bhagavānātmabhāvitaḥ | sa jahāti matiṃ loke vede ca pariniṣṭhitām

तस्मात्कर्मसु बर्हिष्मन्नज्ञानादर्थकाशिषु ।मार्थदृष्टिं कृथाः श्रोत्रस्पर्शिष्वस्पृष्टवस्तुषु॥ 47 ॥

tasmātkarmasu barhiṣmannajñānādarthakāśiṣu | mārthadṛṣṭiṃ kṛthāḥ śrotrasparśiṣvaspṛṣṭavastuṣu

स्वं लोकं न विदुस्ते वै यत्र देवो जनार्दनः ।आहुर्धूम्रधियो वेदं सकर्मकमतद्विदः॥ 48 ॥

svaṃ lokaṃ na viduste vai yatra devo janārdanaḥ | āhurdhūmradhiyo vedaṃ sakarmakamatadvidaḥ

आस्तीर्य दर्भैः प्रागग्रैः कार्त्स्न्येन क्षितिमण्डलम् ।स्तब्धो बृहद्वधान्मानी कर्म नावैषि यत्परम् ।तत्कर्म हरितोषं यत्सा विद्या तन्मतिर्यया॥ 49 ॥

āstīrya darbhaiḥ prāgagraiḥ kārtsnyena kṣitimaṇḍalam | stabdho bṛhadvadhānmānī karma nāvaiṣi yatparam | tatkarma haritoṣaṃ yatsā vidyā tanmatiryayā

हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वरः ।तत्पादमूलं शरणं यतः क्षेमो नृणामिह॥ 50 ॥

harirdehabhṛtāmātmā svayaṃ prakṛtirīśvaraḥ | tatpādamūlaṃ śaraṇaṃ yataḥ kṣemo nṛṇāmiha

प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवतः पुरुषर्षभ ।अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम्॥ 52 ॥

praśna evaṃ hi sañchinno bhavataḥ puruṣarṣabha | atra me vadato guhyaṃ niśāmaya suniścitam

क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् ।अग्रे वृकानसुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगयलुब्धकबाणभिन्नम्॥ 53 ॥

kṣudraṃ caraṃ sumanasāṃ śaraṇe mithitvā raktaṃ ṣaḍaṅghrigaṇasāmasu lubdhakarṇam | agre vṛkānasutṛpo'vigaṇayya yāntaṃ pṛṣṭhe mṛgaṃ mṛgayalubdhakabāṇabhinnam

अस्यार्थः - सुमनः समधर्मणां स्त्रीणां शरण आश्रमे पुष्पमधुगन्धवत्क्षुद्रतमं काम्यकर्म- विपाकजं कामसुखलवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनीभूय तदभिनिवेशितमनसं षडङ्घ्रिगणसामगीतवदतिमनोहरवनितादि जनालापेष्वतितरामतिप्रलोभितकर्णमग्रे वृकयूथवदात्मन आयुर्हरतोऽहोरात्रान् तान् काललवविशेषानविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षमनुप्रवृत्तो लुब्धकः कृतान्तोऽन्तः शरेण यमिह पराविध्यति तमिममात्मानमहो राजन् भिन्नहृदयं द्रष्टुमर्हसीति॥ 54 ॥

asyārthaḥ - sumanaḥ samadharmaṇāṃ strīṇāṃ śaraṇa āśrame puṣpamadhugandhavatkṣudratamaṃ kāmyakarma- vipākajaṃ kāmasukhalavaṃ jaihvyaupasthyādi vicinvantaṃ mithunībhūya tadabhiniveśitamanasaṃ ṣaḍaṅghrigaṇasāmagītavadatimanoharavanitādi janālāpeṣvatitarāmatipralobhitakarṇamagre vṛkayūthavadātmana āyurharato'horātrān tān kālalavaviśeṣānavigaṇayya gṛheṣu viharantaṃ pṛṣṭhata eva parokṣamanupravṛtto lubdhakaḥ kṛtānto'ntaḥ śareṇa yamiha parāvidhyati tamimamātmānamaho rājan bhinnahṛdayaṃ draṣṭumarhasīti

स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्त- श्चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते ।जह्यङ्गनाश्रममसत्तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण॥ 55 ॥

sa tvaṃ vicakṣya mṛgaceṣṭitamātmano'nta- ścittaṃ niyaccha hṛdi karṇadhunīṃ ca citte | jahyaṅganāśramamasattamayūthagāthaṃ prīṇīhi haṃsaśaraṇaṃ virama krameṇa

राजोवाच ।श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत ।नैतज्जानन्त्युपाध्यायाः किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि॥ 56 ॥

rājovāca | śrutamanvīkṣitaṃ brahman bhagavān yadabhāṣata | naitajjānantyupādhyāyāḥ kiṃ na brūyurviduryadi

संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् ।ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तयः॥ 57 ॥

saṃśayo'tra tu me vipra sañchinnastatkṛto mahān | ṛṣayo'pi hi muhyanti yatra nendriyavṛttayaḥ

कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् ।अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते॥ 58 ॥

karmāṇyārabhate yena pumāniha vihāya tam | amutrānyena dehena juṣṭāni sa yadaśnute

कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते॥ 59 ॥

karma yatkriyate proktaṃ parokṣaṃ na prakāśate

येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् ।भुङ्क्ते ह्यव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम्॥ 60 ॥

yenaivārabhate karma tenaivāmutra tatpumān | bhuṅkte hyavyavadhānena liṅgena manasā svayam

शयानमिममुत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा ।कर्मात्मन्याहितं भुङ्क्ते तादृशेनेतरेण वा॥ 61 ॥

śayānamimamutsṛjya śvasantaṃ puruṣo yathā | karmātmanyāhitaṃ bhuṅkte tādṛśenetareṇa vā

ममैते मनसा यद्यदसावहमिति ब्रुवन् ।गृह्णीयात्तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भवः॥ 62 ॥

mamaite manasā yadyadasāvahamiti bruvan | gṛhṇīyāttatpumān rāddhaṃ karma yena punarbhavaḥ

यथानुमीयते चित्तमुभयैरिन्द्रियेहितैः ।एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभिः॥ 63 ॥

yathānumīyate cittamubhayairindriyehitaiḥ | evaṃ prāgdehajaṃ karma lakṣyate cittavṛttibhiḥ

नानुभूतं क्व चानेन देहेनादृष्टमश्रुतम् ।कदाचिदुपलभ्येत यद्रूपं यादृगात्मनि॥ 64 ॥

nānubhūtaṃ kva cānena dehenādṛṣṭamaśrutam | kadācidupalabhyeta yadrūpaṃ yādṛgātmani

तेनास्य तादृशं राजन् लिङ्गिनो देहसम्भवम् ।श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मनः स्प्रष्टुमर्हति॥ 65 ॥

tenāsya tādṛśaṃ rājan liṅgino dehasambhavam | śraddhatsvānanubhūto'rtho na manaḥ spraṣṭumarhati

मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति ।भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः॥ 66 ॥

mana eva manuṣyasya pūrvarūpāṇi śaṃsati | bhaviṣyataśca bhadraṃ te tathaiva na bhaviṣyataḥ

अदृष्टमश्रुतं चात्र क्वचिन्मनसि दृश्यते ।यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम्॥ 67 ॥

adṛṣṭamaśrutaṃ cātra kvacinmanasi dṛśyate | yathā tathānumantavyaṃ deśakālakriyāśrayam

सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचराः ।आयान्ति वर्गशो यान्ति सर्वे समनसो जनाः॥ 68 ॥

sarve kramānurodhena manasīndriyagocarāḥ | āyānti vargaśo yānti sarve samanaso janāḥ

सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि ।तमश्चन्द्रमसीवेदमुपरज्यावभासते॥ 69 ॥

sattvaikaniṣṭhe manasi bhagavatpārśvavartini | tamaścandramasīvedamuparajyāvabhāsate

नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते ।यावद्बुद्धिमनोऽक्षार्थगुणव्यूहो ह्यनादिमान्॥ 70 ॥

nāhaṃ mameti bhāvo'yaṃ puruṣe vyavadhīyate | yāvadbuddhimano'kṣārthaguṇavyūho hyanādimān

सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघाततः ।नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि॥ 71 ॥

suptimūrcchopatāpeṣu prāṇāyanavighātataḥ | nehate'hamiti jñānaṃ mṛtyuprajvārayorapi

गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्यादेकादशविधं तदा ।लिङ्गं न दृश्यते यूनः कुह्वां चन्द्रमसो यथा॥ 72 ॥

garbhe bālye'pyapauṣkalyādekādaśavidhaṃ tadā | liṅgaṃ na dṛśyate yūnaḥ kuhvāṃ candramaso yathā

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा॥ 73 ॥

arthe hyavidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate | dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā

एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत्षोडशविस्तृतम् ।एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते॥ 74 ॥

evaṃ pañcavidhaṃ liṅgaṃ trivṛtṣoḍaśavistṛtam | eṣa cetanayā yukto jīva ityabhidhīyate

अनेन पुरुषो देहानुपादत्ते विमुञ्चति ।हर्षं शोकं भयं दुःखं सुखं चानेन विन्दति॥ 75 ॥

anena puruṣo dehānupādatte vimuñcati | harṣaṃ śokaṃ bhayaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ cānena vindati

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च ।न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जनः॥ 76 ॥

yathā tṛṇajalūkeyaṃ nāpayātyapayāti ca | na tyajenmriyamāṇo'pi prāgdehābhimatiṃ janaḥ

यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् ।मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम्॥ 77 ॥

yāvadanyaṃ na vindeta vyavadhānena karmaṇām | mana eva manuṣyendra bhūtānāṃ bhavabhāvanam

यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् ।सति कर्मण्यविद्यायां बन्धः कर्मण्यनात्मनः॥ 78 ॥

yadākṣaiścaritān dhyāyan karmāṇyācinute'sakṛt | sati karmaṇyavidyāyāṃ bandhaḥ karmaṇyanātmanaḥ

अतस्तदपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् ।पश्यंस्तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यतः॥ 79 ॥

atastadapavādārthaṃ bhaja sarvātmanā harim | paśyaṃstadātmakaṃ viśvaṃ sthityutpattyapyayā yataḥ

भागवतमुख्यो भगवान् नारदो हंसयोर्गतिम् ।प्रदर्श्य ह्यमुमामन्त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत्॥ 80 ॥

bhāgavatamukhyo bhagavān nārado haṃsayorgatim | pradarśya hyamumāmantrya siddhalokaṃ tato'gamat

प्राचीनबर्ही राजर्षिः प्रजासर्गाभिरक्षणे ।आदिश्य पुत्रानगमत्तपसे कपिलाश्रमम्॥ 81 ॥

prācīnabarhī rājarṣiḥ prajāsargābhirakṣaṇe | ādiśya putrānagamattapase kapilāśramam

तत्रैकाग्रमना वीरो गोविन्दचरणाम्बुजम् ।विमुक्तसङ्गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात्॥ 82 ॥

tatraikāgramanā vīro govindacaraṇāmbujam | vimuktasaṅgo'nubhajan bhaktyā tatsāmyatāmagāt

एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ ।यः श्रावयेद्यः शृणुयात्स लिङ्गेन विमुच्यते॥ 83 ॥

etadadhyātmapārokṣyaṃ gītaṃ devarṣiṇānagha | yaḥ śrāvayedyaḥ śṛṇuyātsa liṅgena vimucyate

एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं देवर्षिवर्यमुखनिःसृतमात्मशौचम् ।यः कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्धः॥ 84 ॥

etanmukundayaśasā bhuvanaṃ punānaṃ devarṣivaryamukhaniḥsṛtamātmaśaucam | yaḥ kīrtyamānamadhigacchati pārameṣṭhyaṃ nāsmin bhave bhramati muktasamastabandhaḥ

अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्भुतम् ।एवं स्त्रियाऽऽश्रमः पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशयः॥ 85 ॥

adhyātmapārokṣyamidaṃ mayādhigatamadbhutam | evaṃ striyā''śramaḥ puṃsaśchinno'mutra ca saṃśayaḥ

चतुर्थस्कन्धे प्राचीनबर्हिर्नारदसंवादो नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः॥ 29b ॥

caturthaskandhe prācīnabarhirnāradasaṃvādo nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ