Skandha 4, Adhyāya 10

प्रजापतेर्दुहितरं शिशुमारस्य वै ध्रुवः ।उपयेमे भ्रमिं नाम तत्सुतौ कल्पवत्सरौ॥ 1 ॥

prajāpaterduhitaraṃ śiśumārasya vai dhruvaḥ | upayeme bhramiṃ nāma tatsutau kalpavatsarau

इलायामपि भार्यायां वायोः पुत्र्यां महाबलः ।पुत्रमुत्कलनामानं योषिद्रत्नमजीजनत्॥ 2 ॥

ilāyāmapi bhāryāyāṃ vāyoḥ putryāṃ mahābalaḥ | putramutkalanāmānaṃ yoṣidratnamajījanat

उत्तमस्त्वकृतोद्वाहो मृगयायां बलीयसा ।हतः पुण्यजनेनाद्रौ तन्मातास्य गतिं गता॥ 3 ॥

uttamastvakṛtodvāho mṛgayāyāṃ balīyasā | hataḥ puṇyajanenādrau tanmātāsya gatiṃ gatā

ध्रुवो भ्रातृवधं श्रुत्वा कोपामर्षः शुचार्पितः ।जैत्रं स्यन्दनमास्थाय गतः पुण्यजनालयम्॥ 4 ॥

dhruvo bhrātṛvadhaṃ śrutvā kopāmarṣaḥ śucārpitaḥ | jaitraṃ syandanamāsthāya gataḥ puṇyajanālayam

गत्वोदीचीं दिशं राजा रुद्रानुचरसेविताम् ।ददर्श हिमवद्द्रोण्यां पुरीं गुह्यकसङ्कुलाम्॥ 5 ॥

gatvodīcīṃ diśaṃ rājā rudrānucarasevitām | dadarśa himavaddroṇyāṃ purīṃ guhyakasaṅkulām

दध्मौ शङ्खं बृहद्बाहुः खं दिशश्चानुनादयन् ।येनोद्विग्नदृशः क्षत्तरुपदेव्योऽत्रसन् भृशम्॥ 6 ॥

dadhmau śaṅkhaṃ bṛhadbāhuḥ khaṃ diśaścānunādayan | yenodvignadṛśaḥ kṣattarupadevyo'trasan bhṛśam

ततो निष्क्रम्य बलिन उपदेवमहाभटाः ।असहन्तस्तन्निनादमभिपेतुरुदायुधाः॥ 7 ॥

tato niṣkramya balina upadevamahābhaṭāḥ | asahantastanninādamabhipeturudāyudhāḥ

स तानापततो वीर उग्रधन्वा महारथः ।एकैकं युगपत्सर्वानहन् बाणैस्त्रिभिस्त्रिभिः॥ 8 ॥

sa tānāpatato vīra ugradhanvā mahārathaḥ | ekaikaṃ yugapatsarvānahan bāṇaistribhistribhiḥ

ते वै ललाटलग्नैस्तैरिषुभिः सर्व एव हि ।मत्वा निरस्तमात्मानमाशंसन् कर्म तस्य तत्॥ 9 ॥

te vai lalāṭalagnaistairiṣubhiḥ sarva eva hi | matvā nirastamātmānamāśaṃsan karma tasya tat

तेऽपि चामुममृष्यन्तः पादस्पर्शमिवोरगाः ।शरैरविध्यन् युगपद्द्विगुणं प्रचिकीर्षवः॥ 10 ॥

te'pi cāmumamṛṣyantaḥ pādasparśamivoragāḥ | śarairavidhyan yugapaddviguṇaṃ pracikīrṣavaḥ

ततः परिघनिस्त्रिंशैः प्रासशूलपरश्वधैः ।शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजैः शरैरपि॥ 11 ॥

tataḥ parighanistriṃśaiḥ prāsaśūlaparaśvadhaiḥ | śaktyṛṣṭibhirbhuśuṇḍībhiścitravājaiḥ śarairapi

अभ्यवर्षन् प्रकुपिताः सरथं सह सारथिम् ।इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानि त्रयोदश॥ 12 ॥

abhyavarṣan prakupitāḥ sarathaṃ saha sārathim | icchantastatpratīkartumayutāni trayodaśa

औत्तानपादिः स तदा शस्त्रवर्षेण भूरिणा ।न उपादृश्यतच्छन्न आसारेण यथा गिरिः॥ 13 ॥

auttānapādiḥ sa tadā śastravarṣeṇa bhūriṇā | na upādṛśyatacchanna āsāreṇa yathā giriḥ

हाहाकारस्तदैवासीत्सिद्धानां दिवि पश्यताम् ।हतोऽयं मानवः सूर्यो मग्नः पुण्यजनार्णवे॥ 14 ॥

hāhākārastadaivāsītsiddhānāṃ divi paśyatām | hato'yaṃ mānavaḥ sūryo magnaḥ puṇyajanārṇave

नदत्सु यातुधानेषु जयकाशिष्वथो मृधे ।उदतिष्ठद्रथस्तस्य नीहारादिव भास्करः॥ 15 ॥

nadatsu yātudhāneṣu jayakāśiṣvatho mṛdhe | udatiṣṭhadrathastasya nīhārādiva bhāskaraḥ

धनुर्विस्फूर्जयन् दिव्यं द्विषतां खेदमुद्वहन् ।अस्त्रौघं व्यधमद्बाणैर्घनानीकमिवानिलः॥ 16 ॥

dhanurvisphūrjayan divyaṃ dviṣatāṃ khedamudvahan | astraughaṃ vyadhamadbāṇairghanānīkamivānilaḥ

तस्य ते चापनिर्मुक्ता भित्त्वा वर्माणि रक्षसाम् ।कायानाविविशुस्तिग्मा गिरीनशनयो यथा॥ 17 ॥

tasya te cāpanirmuktā bhittvā varmāṇi rakṣasām | kāyānāviviśustigmā girīnaśanayo yathā

भल्लैः सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलैः ।ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभिः॥ 18 ॥

bhallaiḥ sañchidyamānānāṃ śirobhiścārukuṇḍalaiḥ | ūrubhirhematālābhairdorbhirvalayavalgubhiḥ

हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनैः ।आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीर मनोहराः॥ 19 ॥

hārakeyūramukuṭairuṣṇīṣaiśca mahādhanaiḥ | āstṛtāstā raṇabhuvo rejurvīra manoharāḥ

हतावशिष्टा इतरे रणाजिरा- द्रक्षोगणाः क्षत्रियवर्यसायकैः ।प्रायो विवृक्णावयवा विदुद्रुवुः मृगेन्द्रविक्रीडितयूथपा इव॥ 20 ॥

hatāvaśiṣṭā itare raṇājirā- drakṣogaṇāḥ kṣatriyavaryasāyakaiḥ | prāyo vivṛkṇāvayavā vidudruvuḥ mṛgendravikrīḍitayūthapā iva

अपश्यमानः स तदाततायिनं महामृधे कञ्चन मानवोत्तमः ।पुरीं दिदृक्षन्नपि नाविशद्द्विषां न मायिनां वेद चिकीर्षितं जनः॥ 21 ॥

apaśyamānaḥ sa tadātatāyinaṃ mahāmṛdhe kañcana mānavottamaḥ | purīṃ didṛkṣannapi nāviśaddviṣāṃ na māyināṃ veda cikīrṣitaṃ janaḥ

यत्तः परेषां प्रतियोगशङ्कितः ।शुश्राव शब्दं जलधेरिवेरितं नभस्वतो दिक्षु रजोऽन्वदृश्यत॥ 22 ॥

yattaḥ pareṣāṃ pratiyogaśaṅkitaḥ | śuśrāva śabdaṃ jaladheriveritaṃ nabhasvato dikṣu rajo'nvadṛśyata

क्षणेनाच्छादितं व्योम घनानीकेन सर्वतः ।विस्फुरत्तडिता दिक्षु त्रासयत्स्तनयित्नुना॥ 23 ॥

kṣaṇenācchāditaṃ vyoma ghanānīkena sarvataḥ | visphurattaḍitā dikṣu trāsayatstanayitnunā

ववृषू रुधिरौघासृक्पूयविण्मूत्रमेदसः ।निपेतुर्गगनादस्य कबन्धान्यग्रतोऽनघ॥ 24 ॥

vavṛṣū rudhiraughāsṛkpūyaviṇmūtramedasaḥ | nipeturgaganādasya kabandhānyagrato'nagha

ततः खेऽदृश्यत गिरिर्निपेतुः सर्वतोदिशम् ।गदापरिघनिस्त्रिंशमुसलाः साश्मवर्षिणः॥ 25 ॥

tataḥ khe'dṛśyata girirnipetuḥ sarvatodiśam | gadāparighanistriṃśamusalāḥ sāśmavarṣiṇaḥ

अहयोऽशनिनिःश्वासा वमन्तोऽग्निं रुषाक्षिभिः ।अभ्यधावन् गजा मत्ताः सिंहव्याघ्राश्च यूथशः॥ 26 ॥

ahayo'śaniniḥśvāsā vamanto'gniṃ ruṣākṣibhiḥ | abhyadhāvan gajā mattāḥ siṃhavyāghrāśca yūthaśaḥ

समुद्र ऊर्मिभिर्भीमः प्लावयन् सर्वतोभुवम् ।आससाद महाह्रादः कल्पान्त इव भीषणः॥ 27 ॥

samudra ūrmibhirbhīmaḥ plāvayan sarvatobhuvam | āsasāda mahāhrādaḥ kalpānta iva bhīṣaṇaḥ

एवं विधान्यनेकानि त्रासनान्यमनस्विनाम् ।ससृजुस्तिग्मगतय आसुर्या माययासुराः॥ 28 ॥

evaṃ vidhānyanekāni trāsanānyamanasvinām | sasṛjustigmagataya āsuryā māyayāsurāḥ

ध्रुवे प्रयुक्तामसुरैस्तां मायामतिदुस्तराम् ।निशाम्य तस्य मुनयः समाशंसन् समागताः॥ 29 ॥

dhruve prayuktāmasuraistāṃ māyāmatidustarām | niśāmya tasya munayaḥ samāśaṃsan samāgatāḥ

औत्तानपादे भगवांस्तव शार्ङ्गधन्वा देवः क्षिणोत्ववनतार्तिहरो विपक्षान् ।यन्नामधेयमभिधाय निशम्य चाद्धा लोकोऽञ्जसा तरति दुस्तरमङ्ग मृत्युम्॥ 30 ॥

auttānapāde bhagavāṃstava śārṅgadhanvā devaḥ kṣiṇotvavanatārtiharo vipakṣān | yannāmadheyamabhidhāya niśamya cāddhā loko'ñjasā tarati dustaramaṅga mṛtyum

संहितायां चतुर्थस्कन्धे दशमोऽध्यायः॥ 10b ॥

saṃhitāyāṃ caturthaskandhe daśamo'dhyāyaḥ