Skandha 3, Adhyāya 30

तस्यैतस्य जनो नूनं नायं वेदोरुविक्रमम् ।काल्यमानोऽपि बलिनो वायोरिव घनावलिः॥ 1 ॥

tasyaitasya jano nūnaṃ nāyaṃ vedoruvikramam | kālyamāno'pi balino vāyoriva ghanāvaliḥ

यं यमर्थमुपादत्ते दुःखेन सुखहेतवे ।तं तं धुनोति भगवान् पुमान् शोचति यत्कृते॥ 2 ॥

yaṃ yamarthamupādatte duḥkhena sukhahetave | taṃ taṃ dhunoti bhagavān pumān śocati yatkṛte

यदध्रुवस्य देहस्य सानुबन्धस्य दुर्मतिः ।ध्रुवाणि मन्यते मोहाद्गृहक्षेत्रवसूनि च॥ 3 ॥

yadadhruvasya dehasya sānubandhasya durmatiḥ | dhruvāṇi manyate mohādgṛhakṣetravasūni ca

जन्तुर्वै भव एतस्मिन् यां यां योनिमनुव्रजेत् ।तस्यां तस्यां स लभते निर्वृतिं न विरज्यते॥ 4 ॥

janturvai bhava etasmin yāṃ yāṃ yonimanuvrajet | tasyāṃ tasyāṃ sa labhate nirvṛtiṃ na virajyate

नरकस्थोऽपि देहं वै न पुमांस्त्यक्तुमिच्छति ।नारक्यां निर्वृतौ सत्यां देवमायाविमोहितः॥ 5 ॥

narakastho'pi dehaṃ vai na pumāṃstyaktumicchati | nārakyāṃ nirvṛtau satyāṃ devamāyāvimohitaḥ

आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु ।निरूढमूलहृदय आत्मानं बहु मन्यते॥ 6 ॥

ātmajāyāsutāgārapaśudraviṇabandhuṣu | nirūḍhamūlahṛdaya ātmānaṃ bahu manyate

सन्दह्यमानसर्वाङ्ग एषामुद्वहनाधिना ।करोत्यविरतं मूढो दुरितानि दुराशयः॥ 7 ॥

sandahyamānasarvāṅga eṣāmudvahanādhinā | karotyavirataṃ mūḍho duritāni durāśayaḥ

आक्षिप्तात्मेन्द्रियः स्त्रीणामसतीनां च मायया ।रहो रचितयाऽऽलापैः शिशूनां कलभाषिणाम्॥ 8 ॥

ākṣiptātmendriyaḥ strīṇāmasatīnāṃ ca māyayā | raho racitayā''lāpaiḥ śiśūnāṃ kalabhāṣiṇām

गृहेषु कूटधर्मेषु दुःखतन्त्रेष्वतन्द्रितः ।कुर्वन् दुःखप्रतीकारं सुखवन्मन्यते गृही॥ 9 ॥

gṛheṣu kūṭadharmeṣu duḥkhatantreṣvatandritaḥ | kurvan duḥkhapratīkāraṃ sukhavanmanyate gṛhī

अर्थैरापादितैर्गुर्व्या हिंसयेतस्ततश्च तान् ।पुष्णाति येषां पोषेण शेषभुग्यात्यधः स्वयम्॥ 10 ॥

arthairāpāditairgurvyā hiṃsayetastataśca tān | puṣṇāti yeṣāṃ poṣeṇa śeṣabhugyātyadhaḥ svayam

वार्तायां लुप्यमानायामारब्धायां पुनः पुनः ।लोभाभिभूतो निःसत्त्वः परार्थे कुरुते स्पृहाम्॥ 11 ॥

vārtāyāṃ lupyamānāyāmārabdhāyāṃ punaḥ punaḥ | lobhābhibhūto niḥsattvaḥ parārthe kurute spṛhām

कुटुम्बभरणाकल्पो मन्दभाग्यो वृथोद्यमः ।श्रिया विहीनः कृपणो ध्यायन् श्वसिति मूढधीः॥ 12 ॥

kuṭumbabharaṇākalpo mandabhāgyo vṛthodyamaḥ | śriyā vihīnaḥ kṛpaṇo dhyāyan śvasiti mūḍhadhīḥ

एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलत्रादयस्तथा ।नाद्रियन्ते यथापूर्वं कीनाशा इव गोजरम्॥ 13 ॥

evaṃ svabharaṇākalpaṃ tatkalatrādayastathā | nādriyante yathāpūrvaṃ kīnāśā iva gojaram

तत्राप्यजातनिर्वेदो भ्रियमाणः स्वयम्भृतैः ।जरयोपात्तवैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे॥ 14 ॥

tatrāpyajātanirvedo bhriyamāṇaḥ svayambhṛtaiḥ | jarayopāttavairūpyo maraṇābhimukho gṛhe

आस्तेऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाहरन् ।आमयाव्यप्रदीप्ताग्निरल्पाहारोऽल्पचेष्टितः॥ 15 ॥

āste'vamatyopanyastaṃ gṛhapāla ivāharan | āmayāvyapradīptāgniralpāhāro'lpaceṣṭitaḥ

वायुनोत्क्रमतोत्तारः कफसंरुद्धनाडिकः ।कासश्वासकृतायासः कण्ठे घुरघुरायते॥ 16 ॥

vāyunotkramatottāraḥ kaphasaṃruddhanāḍikaḥ | kāsaśvāsakṛtāyāsaḥ kaṇṭhe ghuraghurāyate

शयानः परिशोचद्भिः परिवीतः स्वबन्धुभिः ।वाच्यमानोऽपि न ब्रूते कालपाशवशं गतः॥ 17 ॥

śayānaḥ pariśocadbhiḥ parivītaḥ svabandhubhiḥ | vācyamāno'pi na brūte kālapāśavaśaṃ gataḥ

एवं कुटुम्बभरणे व्यापृतात्माजितेन्द्रियः ।म्रियते रुदतां स्वानामुरुवेदनयास्तधीः॥ 18 ॥

evaṃ kuṭumbabharaṇe vyāpṛtātmājitendriyaḥ | mriyate rudatāṃ svānāmuruvedanayāstadhīḥ

यमदूतौ तदा प्राप्तौ भीमौ सरभसेक्षणौ ।स दृष्ट्वा त्रस्तहृदयः शकृन्मूत्रं विमुञ्चति॥ 19 ॥

yamadūtau tadā prāptau bhīmau sarabhasekṣaṇau | sa dṛṣṭvā trastahṛdayaḥ śakṛnmūtraṃ vimuñcati

यातनादेह आवृत्य पाशैर्बद्ध्वा गले बलात् ।नयतो दीर्घमध्वानं दण्ड्यं राजभटा यथा॥ 20 ॥

yātanādeha āvṛtya pāśairbaddhvā gale balāt | nayato dīrghamadhvānaṃ daṇḍyaṃ rājabhaṭā yathā

तयोर्निर्भिन्नहृदयस्तर्जनैर्जातवेपथुः ।पथि श्वभिर्भक्ष्यमाण आर्तोऽघं स्वमनुस्मरन्॥ 21 ॥

tayornirbhinnahṛdayastarjanairjātavepathuḥ | pathi śvabhirbhakṣyamāṇa ārto'ghaṃ svamanusmaran

क्षुत्तृट् परीतोऽर्कदवानलानिलैः सन्तप्यमानः पथि तप्तवालुके ।कृच्छ्रेण पृष्ठे कशया च ताडितः चलत्यशक्तोऽपि निराश्रमोदके॥ 22 ॥

kṣuttṛṭ parīto'rkadavānalānilaiḥ santapyamānaḥ pathi taptavāluke | kṛcchreṇa pṛṣṭhe kaśayā ca tāḍitaḥ calatyaśakto'pi nirāśramodake

तत्र तत्र पतन् श्रान्तो मूर्च्छितः पुनरुत्थितः ।पथा पापीयसा नीतस्तमसा यमसादनम्॥ 23 ॥

tatra tatra patan śrānto mūrcchitaḥ punarutthitaḥ | pathā pāpīyasā nītastamasā yamasādanam

योजनानां सहस्राणि नवतिं नव चाध्वनः ।त्रिभिर्मुहूर्तैर्द्वाभ्यां वा नीतः प्राप्नोति यातनाः॥ 24 ॥

yojanānāṃ sahasrāṇi navatiṃ nava cādhvanaḥ | tribhirmuhūrtairdvābhyāṃ vā nītaḥ prāpnoti yātanāḥ

आदीपनं स्वगात्राणां वेष्टयित्वोल्मुकादिभिः ।आत्ममांसादनं क्वापि स्वकृत्तं परतोऽपि वा॥ 25 ॥

ādīpanaṃ svagātrāṇāṃ veṣṭayitvolmukādibhiḥ | ātmamāṃsādanaṃ kvāpi svakṛttaṃ parato'pi vā

जीवतश्चान्त्राभ्युद्धारः श्वगृध्रैर्यमसादने ।सर्पवृश्चिकदंशाद्यैर्दशद्भिश्चात्मवैशसम्॥ 26 ॥

jīvataścāntrābhyuddhāraḥ śvagṛdhrairyamasādane | sarpavṛścikadaṃśādyairdaśadbhiścātmavaiśasam

कृन्तनं चावयवशो गजादिभ्यो भिदापनम् ।पातनं गिरिशृङ्गेभ्यो रोधनं चाम्बुगर्तयोः॥ 27 ॥

kṛntanaṃ cāvayavaśo gajādibhyo bhidāpanam | pātanaṃ giriśṛṅgebhyo rodhanaṃ cāmbugartayoḥ

यास्तामिस्रान्धतामिस्रा रौरवाद्याश्च यातनाः ।भुङ्क्ते नरो वा नारी वा मिथः सङ्गेन निर्मिताः॥ 28 ॥

yāstāmisrāndhatāmisrā rauravādyāśca yātanāḥ | bhuṅkte naro vā nārī vā mithaḥ saṅgena nirmitāḥ

अत्रैव नरकः स्वर्ग इति मातः प्रचक्षते ।या यातना वै नारक्यस्ता इहाप्युपलक्षिताः॥ 29 ॥

atraiva narakaḥ svarga iti mātaḥ pracakṣate | yā yātanā vai nārakyastā ihāpyupalakṣitāḥ

एवं कुटुम्बं बिभ्राण उदरम्भर एव वा ।विसृज्येहोभयं प्रेत्य भुङ्क्ते तत्फलमीदृशम्॥ 30 ॥

evaṃ kuṭumbaṃ bibhrāṇa udarambhara eva vā | visṛjyehobhayaṃ pretya bhuṅkte tatphalamīdṛśam

एकः प्रपद्यते ध्वान्तं हित्वेदं स्वकलेवरम् ।कुशलेतरपाथेयो भूतद्रोहेण यद्भृतम्॥ 31 ॥

ekaḥ prapadyate dhvāntaṃ hitvedaṃ svakalevaram | kuśaletarapātheyo bhūtadroheṇa yadbhṛtam

दैवेनासादितं तस्य शमलं निरये पुमान् ।भुङ्क्ते कुटुम्बपोषस्य हृतवित्त इवातुरः॥ 32 ॥

daivenāsāditaṃ tasya śamalaṃ niraye pumān | bhuṅkte kuṭumbapoṣasya hṛtavitta ivāturaḥ

केवलेन ह्यधर्मेण कुटुम्बभरणोत्सुकः ।याति जीवोऽन्धतामिस्रं चरमं तमसः पदम्॥ 33 ॥

kevalena hyadharmeṇa kuṭumbabharaṇotsukaḥ | yāti jīvo'ndhatāmisraṃ caramaṃ tamasaḥ padam

अधस्तान्नरलोकस्य यावतीर्यातनादयः ।क्रमशः समनुक्रम्य पुनरत्राव्रजेच्छुचिः॥ 34 ॥

adhastānnaralokasya yāvatīryātanādayaḥ | kramaśaḥ samanukramya punaratrāvrajecchuciḥ

तृतीयस्कन्धे कापिलेयोपाख्याने कर्मविपाको नम त्रिंशोऽध्यायः॥ 30b ॥

tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne karmavipāko nama triṃśo'dhyāyaḥ