Skandha 3, Adhyāya 7

एवं ब्रुवाणं मैत्रेयं द्वैपायनसुतो बुधः ।प्रीणयन्निव भारत्या विदुरः प्रत्यभाषत॥ 1 ॥

evaṃ bruvāṇaṃ maitreyaṃ dvaipāyanasuto budhaḥ | prīṇayanniva bhāratyā viduraḥ pratyabhāṣata

ब्रह्मन् कथं भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिणः ।लीलया चापि युज्येरन्निर्गुणस्य गुणाः क्रियाः॥ 2 ॥

brahman kathaṃ bhagavataścinmātrasyāvikāriṇaḥ | līlayā cāpi yujyerannirguṇasya guṇāḥ kriyāḥ

क्रीडायामुद्यमोऽर्भस्य कामश्चिक्रीडिषान्यतः ।स्वतस्तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदान्यतः॥ 3 ॥

krīḍāyāmudyamo'rbhasya kāmaścikrīḍiṣānyataḥ | svatastṛptasya ca kathaṃ nivṛttasya sadānyataḥ

अस्राक्षीद्भगवान्विश्वं गुणमय्याऽऽत्ममायया ।तया संस्थापयत्येतद्भूयः प्रत्यपिधास्यति॥ 4 ॥

asrākṣīdbhagavānviśvaṃ guṇamayyā''tmamāyayā | tayā saṃsthāpayatyetadbhūyaḥ pratyapidhāsyati

देशतः कालतो योऽसाववस्थातः स्वतोऽन्यतः ।अविलुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम्॥ 5 ॥

deśataḥ kālato yo'sāvavasthātaḥ svato'nyataḥ | aviluptāvabodhātmā sa yujyetājayā katham

भगवानेक एवैष सर्वक्षेत्रेष्ववस्थितः ।अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभिः कुतः॥ 6 ॥

bhagavāneka evaiṣa sarvakṣetreṣvavasthitaḥ | amuṣya durbhagatvaṃ vā kleśo vā karmabhiḥ kutaḥ

एतस्मिन् मे मनो विद्वन्खिद्यतेऽज्ञानसङ्कटे ।तन्नः पराणुद विभो कश्मलं मानसं महत्॥ 7 ॥

etasmin me mano vidvankhidyate'jñānasaṅkaṭe | tannaḥ parāṇuda vibho kaśmalaṃ mānasaṃ mahat

स इत्थं चोदितः क्षत्त्रा तत्त्वजिज्ञासुना मुनिः ।प्रत्याह भगवच्चित्तः स्मयन्निव गतस्मयः॥ 8 ॥

sa itthaṃ coditaḥ kṣattrā tattvajijñāsunā muniḥ | pratyāha bhagavaccittaḥ smayanniva gatasmayaḥ

सेयं भगवतो माया यन्नयेन विरुध्यते ।ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम्॥ 9 ॥

seyaṃ bhagavato māyā yannayena virudhyate | īśvarasya vimuktasya kārpaṇyamuta bandhanam

यदर्थेन विनामुष्य पुंस आत्मविपर्ययः ।प्रतीयत उपद्रष्टुः स्वशिरश्छेदनादिकः॥ 10 ॥

yadarthena vināmuṣya puṃsa ātmaviparyayaḥ | pratīyata upadraṣṭuḥ svaśiraśchedanādikaḥ

यथा जले चन्द्रमसः कम्पादिस्तत्कृतो गुणः ।दृश्यतेऽसन्नपि द्रष्टुरात्मनोऽनात्मनो गुणः॥ 11 ॥

yathā jale candramasaḥ kampādistatkṛto guṇaḥ | dṛśyate'sannapi draṣṭurātmano'nātmano guṇaḥ

स वै निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया ।भगवद्भक्तियोगेन तिरोधत्ते शनैरिह॥ 12 ॥

sa vai nivṛttidharmeṇa vāsudevānukampayā | bhagavadbhaktiyogena tirodhatte śanairiha

यदेन्द्रियोपरामोऽथ द्रष्ट्रात्मनि परे हरौ ।विलीयन्ते तदा क्लेशाः संसुप्तस्येव कृत्स्नशः॥ 13 ॥

yadendriyoparāmo'tha draṣṭrātmani pare harau | vilīyante tadā kleśāḥ saṃsuptasyeva kṛtsnaśaḥ

अशेषसङ्क्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारेः ।कुतः पुनस्तच्चरणारविन्द- परागसेवा रतिरात्मलब्धा॥ 14 ॥

aśeṣasaṅkleśaśamaṃ vidhatte guṇānuvādaśravaṇaṃ murāreḥ | kutaḥ punastaccaraṇāravinda- parāgasevā ratirātmalabdhā

सञ्छिन्नः संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो ।उभयत्रापि भगवन् मनो मे सम्प्रधावति॥ 15 ॥

sañchinnaḥ saṃśayo mahyaṃ tava sūktāsinā vibho | ubhayatrāpi bhagavan mano me sampradhāvati

साध्वेतद्व्याहृतं विद्वन्नात्ममायायनं हरेः ।आभात्यपार्थं निर्मूलं विश्वमूलं न यद्बहिः॥ 16 ॥

sādhvetadvyāhṛtaṃ vidvannātmamāyāyanaṃ hareḥ | ābhātyapārthaṃ nirmūlaṃ viśvamūlaṃ na yadbahiḥ

यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धेः परं गतः ।तावुभौ सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः॥ 17 ॥

yaśca mūḍhatamo loke yaśca buddheḥ paraṃ gataḥ | tāvubhau sukhamedhete kliśyatyantarito janaḥ

अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्यापि नात्मनः ।तां चापि युष्मच्चरणसेवयाहं पराणुदे॥ 18 ॥

arthābhāvaṃ viniścitya pratītasyāpi nātmanaḥ | tāṃ cāpi yuṣmaccaraṇasevayāhaṃ parāṇude

यत्सेवया भगवतः कूटस्थस्य मधुद्विषः ।रतिरासो भवेत्तीव्रः पादयोर्व्यसनार्दनः॥ 19 ॥

yatsevayā bhagavataḥ kūṭasthasya madhudviṣaḥ | ratirāso bhavettīvraḥ pādayorvyasanārdanaḥ

दुरापा ह्यल्पतपसः सेवा वैकुण्ठवर्त्मसु ।यत्रोपगीयते नित्यं देवदेवो जनार्दनः॥ 20 ॥

durāpā hyalpatapasaḥ sevā vaikuṇṭhavartmasu | yatropagīyate nityaṃ devadevo janārdanaḥ

सृष्ट्वाग्रे महदादीनि सविकाराण्यनुक्रमात् ।तेभ्यो विराजमुद्धृत्य तमनु प्राविशद्विभुः॥ 21 ॥

sṛṣṭvāgre mahadādīni savikārāṇyanukramāt | tebhyo virājamuddhṛtya tamanu prāviśadvibhuḥ

यमाहुराद्यं पुरुषं सहस्राङ्घ्र्यूरुबाहुकम् ।यत्र विश्व इमे लोकाः सविकासं समासते॥ 22 ॥

yamāhurādyaṃ puruṣaṃ sahasrāṅghryūrubāhukam | yatra viśva ime lokāḥ savikāsaṃ samāsate

यस्मिन् दशविधः प्राणः सेन्द्रियार्थेन्द्रियस्त्रिवृत् ।त्वयेरितो यतो वर्णास्तद्विभूतीर्वदस्व नः॥ 23 ॥

yasmin daśavidhaḥ prāṇaḥ sendriyārthendriyastrivṛt | tvayerito yato varṇāstadvibhūtīrvadasva naḥ

यत्र पुत्रैश्च पौत्रैश्च नप्तृभिः सह गोत्रजैः ।प्रजा विचित्राकृतय आसन् याभिरिदं ततम्॥ 24 ॥

yatra putraiśca pautraiśca naptṛbhiḥ saha gotrajaiḥ | prajā vicitrākṛtaya āsan yābhiridaṃ tatam

प्रजापतीनां स पतिश्चक्लृपे कान् प्रजापतीन् ।सर्गांश्चैवानुसर्गांश्च मनून्मन्वन्तराधिपान्॥ 25 ॥

prajāpatīnāṃ sa patiścaklṛpe kān prajāpatīn | sargāṃścaivānusargāṃśca manūnmanvantarādhipān

एतेषामपि वंशांश्च वंशानुचरितानि च ।उपर्यधश्च ये लोका भूमेर्मित्रात्मजासते॥ 26 ॥

eteṣāmapi vaṃśāṃśca vaṃśānucaritāni ca | uparyadhaśca ye lokā bhūmermitrātmajāsate

तेषां संस्थां प्रमाणं च भूर्लोकस्य च वर्णय ।तिर्यङ्मानुषदेवानां सरीसृपपतत्त्रिणाम् ।वद नः सर्गसंव्यूहं गार्भस्वेदद्विजोद्भिदाम्॥ 27 ॥

teṣāṃ saṃsthāṃ pramāṇaṃ ca bhūrlokasya ca varṇaya | tiryaṅmānuṣadevānāṃ sarīsṛpapatattriṇām | vada naḥ sargasaṃvyūhaṃ gārbhasvedadvijodbhidām

गुणावतारैर्विश्वस्य सर्गस्थित्यप्ययाश्रयम् ।सृजतः श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्वोदारविक्रमम्॥ 28 ॥

guṇāvatārairviśvasya sargasthityapyayāśrayam | sṛjataḥ śrīnivāsasya vyācakṣvodāravikramam

वर्णाश्रमविभागांश्च रूपशीलस्वभावतः ।ऋषीणां जन्मकर्मादि वेदस्य च विकर्षणम्॥ 29 ॥

varṇāśramavibhāgāṃśca rūpaśīlasvabhāvataḥ | ṛṣīṇāṃ janmakarmādi vedasya ca vikarṣaṇam

यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथः प्रभो ।नैष्कर्म्यस्य च साङ्ख्यस्य तन्त्रं वा भगवत्स्मृतम्॥ 30 ॥

yajñasya ca vitānāni yogasya ca pathaḥ prabho | naiṣkarmyasya ca sāṅkhyasya tantraṃ vā bhagavatsmṛtam

पाखण्डपथवैषम्यं प्रतिलोमनिवेशनम् ।जीवस्य गतयो याश्च यावतीर्गुणकर्मजाः॥ 31 ॥

pākhaṇḍapathavaiṣamyaṃ pratilomaniveśanam | jīvasya gatayo yāśca yāvatīrguṇakarmajāḥ

धर्मार्थकाममोक्षाणां निमित्तान्यविरोधतः ।वार्ताया दण्डनीतेश्च श्रुतस्य च विधिं पृथक्॥ 32 ॥

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ nimittānyavirodhataḥ | vārtāyā daṇḍanīteśca śrutasya ca vidhiṃ pṛthak

श्राद्धस्य च विधिं ब्रह्मन् पितॄणां सर्गमेव च ।ग्रहनक्षत्रताराणां कालावयवसंस्थितिम्॥ 33 ॥

śrāddhasya ca vidhiṃ brahman pitṝṇāṃ sargameva ca | grahanakṣatratārāṇāṃ kālāvayavasaṃsthitim

दानस्य तपसो वापि यच्चेष्टापूर्तयोः फलम् ।प्रवासस्थस्य यो धर्मो यश्च पुंस उतापदि॥ 34 ॥

dānasya tapaso vāpi yacceṣṭāpūrtayoḥ phalam | pravāsasthasya yo dharmo yaśca puṃsa utāpadi

येन वा भगवांस्तुष्येद्धर्मयोनिर्जनार्दनः ।सम्प्रसीदति वा येषामेतदाख्याहि चानघ॥ 35 ॥

yena vā bhagavāṃstuṣyeddharmayonirjanārdanaḥ | samprasīdati vā yeṣāmetadākhyāhi cānagha

अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च द्विजोत्तम ।अनापृष्टमपि ब्रूयुर्गुरवो दीनवत्सलाः॥ 36 ॥

anuvratānāṃ śiṣyāṇāṃ putrāṇāṃ ca dvijottama | anāpṛṣṭamapi brūyurguravo dīnavatsalāḥ

तत्त्वानां भगवंस्तेषां कतिधा प्रतिसङ्क्रमः ।तत्रेमं क उपासीरन् क उ स्विदनुशेरते॥ 37 ॥

tattvānāṃ bhagavaṃsteṣāṃ katidhā pratisaṅkramaḥ | tatremaṃ ka upāsīran ka u svidanuśerate

पुरुषस्य च संस्थानं स्वरूपं वा परस्य च ।ज्ञानं च नैगमं यत्तद्गुरुशिष्यप्रयोजनम्॥ 38 ॥

puruṣasya ca saṃsthānaṃ svarūpaṃ vā parasya ca | jñānaṃ ca naigamaṃ yattadguruśiṣyaprayojanam

निमित्तानि च तस्येह प्रोक्तान्यनघ सूरिभिः ।स्वतो ज्ञानं कुतः पुंसां भक्तिर्वैराग्यमेव वा॥ 39 ॥

nimittāni ca tasyeha proktānyanagha sūribhiḥ | svato jñānaṃ kutaḥ puṃsāṃ bhaktirvairāgyameva vā

एतान्मे पृच्छतः प्रश्नान् हरेः कर्मविवित्सया ।ब्रूहि मेऽज्ञस्य मित्रत्वादजया नष्टचक्षुषः॥ 40 ॥

etānme pṛcchataḥ praśnān hareḥ karmavivitsayā | brūhi me'jñasya mitratvādajayā naṣṭacakṣuṣaḥ

सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च तपो दानानि चानघ ।जीवाभयप्रदानस्य न कुर्वीरन् कलामपि॥ 41 ॥

sarve vedāśca yajñāśca tapo dānāni cānagha | jīvābhayapradānasya na kurvīran kalāmapi

स इत्थमापृष्टपुराणकल्पः कुरुप्रधानेन मुनिप्रधानः ।प्रवृद्धहर्षो भगवत्कथायां सञ्चोदितस्तं प्रहसन्निवाह॥ 42 ॥

sa itthamāpṛṣṭapurāṇakalpaḥ kurupradhānena munipradhānaḥ | pravṛddhaharṣo bhagavatkathāyāṃ sañcoditastaṃ prahasannivāha

संहितायां तृतीयस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः॥ 7b ॥

saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe saptamo'dhyāyaḥ