Skandha 3, Adhyāya 4

अथ ते तदनुज्ञाता भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम् ।तया विभ्रंशितज्ञाना दुरुक्तैर्मर्म पस्पृशुः॥ 1 ॥

atha te tadanujñātā bhuktvā pītvā ca vāruṇīm | tayā vibhraṃśitajñānā duruktairmarma paspṛśuḥ

तेषां मैरेयदोषेण विषमीकृतचेतसाम् ।निम्लोचति रवावासीद्वेणूनामिव मर्दनम्॥ 2 ॥

teṣāṃ maireyadoṣeṇa viṣamīkṛtacetasām | nimlocati ravāvāsīdveṇūnāmiva mardanam

भगवान् स्वात्ममायाया गतिं तामवलोक्य सः ।सरस्वतीमुपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत्॥ 3 ॥

bhagavān svātmamāyāyā gatiṃ tāmavalokya saḥ | sarasvatīmupaspṛśya vṛkṣamūlamupāviśat

अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नार्तिहरेण ह ।बदरीं त्वं प्रयाहीति स्वकुलं सञ्जिहीर्षुणा॥ 4 ॥

ahaṃ cokto bhagavatā prapannārtihareṇa ha | badarīṃ tvaṃ prayāhīti svakulaṃ sañjihīrṣuṇā

अथापि तदभिप्रेतं जानन्नहमरिन्दम ।पृष्ठतोऽन्वगमं भर्तुः पादविश्लेषणाक्षमः॥ 5 ॥

athāpi tadabhipretaṃ jānannahamarindama | pṛṣṭhato'nvagamaṃ bhartuḥ pādaviśleṣaṇākṣamaḥ

अद्राक्षमेकमासीनं विचिन्वन् दयितं पतिम् ।श्रीनिकेतं सरस्वत्यां कृतकेतमकेतनम्॥ 6 ॥

adrākṣamekamāsīnaṃ vicinvan dayitaṃ patim | śrīniketaṃ sarasvatyāṃ kṛtaketamaketanam

श्यामावदातं विरजं प्रशान्तारुणलोचनम् ।दोर्भिश्चतुर्भिर्विदितं पीतकौशाम्बरेण च॥ 7 ॥

śyāmāvadātaṃ virajaṃ praśāntāruṇalocanam | dorbhiścaturbhirviditaṃ pītakauśāmbareṇa ca

वाम ऊरावधिश्रित्य दक्षिणाङ्घ्रिसरोरुहम् ।अपाश्रितार्भकाश्वत्थमकृशं त्यक्तपिप्पलम्॥ 8 ॥

vāma ūrāvadhiśritya dakṣiṇāṅghrisaroruham | apāśritārbhakāśvatthamakṛśaṃ tyaktapippalam

तस्मिन्महाभागवतो द्वैपायनसुहृत्सखा ।लोकाननुचरन् सिद्ध आससाद यदृच्छया॥ 9 ॥

tasminmahābhāgavato dvaipāyanasuhṛtsakhā | lokānanucaran siddha āsasāda yadṛcchayā

तस्यानुरक्तस्य मुनेर्मुकुन्दः प्रमोदभावानतकन्धरस्य ।आशृण्वतो मामनुरागहास-॥ 10 ॥

tasyānuraktasya munermukundaḥ pramodabhāvānatakandharasya | āśṛṇvato māmanurāgahāsa-

वेदाहमन्तर्मनसीप्सितं ते ददामि यत्तद्दुरवापमन्यैः ।सत्रे पुरा विश्वसृजां वसूनां मत्सिद्धिकामेन वसो त्वयेष्टः॥ 11 ॥

vedāhamantarmanasīpsitaṃ te dadāmi yattadduravāpamanyaiḥ | satre purā viśvasṛjāṃ vasūnāṃ matsiddhikāmena vaso tvayeṣṭaḥ

स एष साधो चरमो भवाना- मासादितस्ते मदनुग्रहो यत् ।यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं दिष्ट्या ददृश्वान् विशदानुवृत्त्या॥ 12 ॥

sa eṣa sādho caramo bhavānā- māsāditaste madanugraho yat | yanmāṃ nṛlokān raha utsṛjantaṃ diṣṭyā dadṛśvān viśadānuvṛttyā

पुरा मया प्रोक्तमजाय नाभ्ये पद्मे निषण्णाय ममादिसर्गे ।ज्ञानं परं मन्महिमावभासं यत्सूरयो भागवतं वदन्ति॥ 13 ॥

purā mayā proktamajāya nābhye padme niṣaṇṇāya mamādisarge | jñānaṃ paraṃ manmahimāvabhāsaṃ yatsūrayo bhāgavataṃ vadanti

इत्यादृतोक्तः परमस्य पुंसः प्रतिक्षणानुग्रहभाजनोऽहम् ।स्नेहोत्थरोमा स्खलिताक्षरस्तं मुञ्चञ्छुचः प्राञ्जलिराबभाषे॥ 14 ॥

ityādṛtoktaḥ paramasya puṃsaḥ pratikṣaṇānugrahabhājano'ham | snehottharomā skhalitākṣarastaṃ muñcañchucaḥ prāñjalirābabhāṣe

को न्वीश ते पादसरोजभाजां सुदुर्लभोऽर्थेषु चतुर्ष्वपीह ।तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन् भवत्पदाम्भोजनिषेवणोत्सुकः॥ 15 ॥

ko nvīśa te pādasarojabhājāṃ sudurlabho'rtheṣu caturṣvapīha | tathāpi nāhaṃ pravṛṇomi bhūman bhavatpadāmbhojaniṣevaṇotsukaḥ

कर्माण्यनीहस्य भवोऽभवस्य ते दुर्गाश्रयोऽथारिभयात्पलायनम् ।कालात्मनो यत्प्रमदायुताश्रमः स्वात्मन् रतेः खिद्यति धीर्विदामिह॥ 16 ॥

karmāṇyanīhasya bhavo'bhavasya te durgāśrayo'thāribhayātpalāyanam | kālātmano yatpramadāyutāśramaḥ svātman rateḥ khidyati dhīrvidāmiha

मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत्त्व- मकुण्ठिताखण्डसदात्मबोधः ।पृच्छेः प्रभो मुग्द्ध इवाप्रमत्तः तन्नो मनो मोहयतीव देव॥ 17 ॥

mantreṣu māṃ vā upahūya yattva- makuṇṭhitākhaṇḍasadātmabodhaḥ | pṛccheḥ prabho mugddha ivāpramattaḥ tanno mano mohayatīva deva

ज्ञानं परं स्वात्मरहःप्रकाशं प्रोवाच कस्मै भगवान् समग्रम् ।अपि क्षमं नो ग्रहणाय भर्तः वदाञ्जसा यद्वृजिनं तरेम॥ 18 ॥

jñānaṃ paraṃ svātmarahaḥprakāśaṃ provāca kasmai bhagavān samagram | api kṣamaṃ no grahaṇāya bhartaḥ vadāñjasā yadvṛjinaṃ tarema

इत्यावेदितहार्दाय मह्यं स भगवान् परः ।आदिदेशारविन्दाक्ष आत्मनः परमां स्थितिम्॥ 19 ॥

ityāveditahārdāya mahyaṃ sa bhagavān paraḥ | ādideśāravindākṣa ātmanaḥ paramāṃ sthitim

स एवमाराधितपादतीर्था- दधीततत्त्वात्मविबोधमार्गः ।प्रणम्य पादौ परिवृत्य देव- मिहागतोऽहं विरहातुरात्मा॥ 20 ॥

sa evamārādhitapādatīrthā- dadhītatattvātmavibodhamārgaḥ | praṇamya pādau parivṛtya deva- mihāgato'haṃ virahāturātmā

सोऽहं तद्दर्शनाह्लादवियोगार्तियुतः प्रभो ।गमिष्ये दयितं तस्य बदर्याश्रममण्डलम्॥ 21 ॥

so'haṃ taddarśanāhlādaviyogārtiyutaḥ prabho | gamiṣye dayitaṃ tasya badaryāśramamaṇḍalam

यत्र नारायणो देवो नरश्च भगवान् ऋषिः ।मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोकभावनौ॥ 22 ॥

yatra nārāyaṇo devo naraśca bhagavān ṛṣiḥ | mṛdu tīvraṃ tapo dīrghaṃ tepāte lokabhāvanau

इत्युद्धवादुपाकर्ण्य सुहृदां दुःसहं वधम् ।ज्ञानेनाशमयत्क्षत्ता शोकमुत्पतितं बुधः॥ 23 ॥

ityuddhavādupākarṇya suhṛdāṃ duḥsahaṃ vadham | jñānenāśamayatkṣattā śokamutpatitaṃ budhaḥ

स तं महाभागवतं व्रजन्तं कौरवर्षभः ।विश्रम्भादभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्णपरिग्रहे॥ 24 ॥

sa taṃ mahābhāgavataṃ vrajantaṃ kauravarṣabhaḥ | viśrambhādabhyadhattedaṃ mukhyaṃ kṛṣṇaparigrahe

ज्ञानं परं स्वात्मरहःप्रकाशं यदाह योगेश्वर ईश्वरस्ते ।वक्तुं भवान्नोऽर्हति यद्धि विष्णो- र्भृत्याः स्वभृत्यार्थकृतश्चरन्ति॥ 25 ॥

jñānaṃ paraṃ svātmarahaḥprakāśaṃ yadāha yogeśvara īśvaraste | vaktuṃ bhavānno'rhati yaddhi viṣṇo- rbhṛtyāḥ svabhṛtyārthakṛtaścaranti

ननु ते तत्त्वसंराध्य ऋषिः कौषारवोऽन्ति मे ।साक्षाद्भगवताऽऽदिष्टो मर्त्यलोकं जिहासता॥ 26 ॥

nanu te tattvasaṃrādhya ṛṣiḥ kauṣāravo'nti me | sākṣādbhagavatā''diṣṭo martyalokaṃ jihāsatā

र्गुणकथया सुधया प्लावितोरुतापः ।क्षणमिव पुलिने यमस्वसुस्तां समुषित औपगविर्निशां ततोऽगात्॥ 27 ॥

rguṇakathayā sudhayā plāvitorutāpaḥ | kṣaṇamiva puline yamasvasustāṃ samuṣita aupagavirniśāṃ tato'gāt

राजोवाच ।निधनमुपगतेषु वृष्णिभोजे- ष्वधिरथयूथपयूथपेषु मुख्यः ।स तु कथमवशिष्ट उद्धवो य- द्धरिरपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीशः॥ 28 ॥

rājovāca | nidhanamupagateṣu vṛṣṇibhoje- ṣvadhirathayūthapayūthapeṣu mukhyaḥ | sa tu kathamavaśiṣṭa uddhavo ya- ddharirapi tatyaja ākṛtiṃ tryadhīśaḥ

ब्रह्मशापापदेशेन कालेनामोघवाञ्छितः ।संहृत्य स्वकुलं नूनं त्यक्ष्यन् देहमचिन्तयत्॥ 29 ॥

brahmaśāpāpadeśena kālenāmoghavāñchitaḥ | saṃhṛtya svakulaṃ nūnaṃ tyakṣyan dehamacintayat

अस्माल्लोकादुपरते मयि ज्ञानं मदाश्रयम् ।अर्हत्युद्धव एवाद्धा सम्प्रत्यात्मवतां वरः॥ 30 ॥

asmāllokāduparate mayi jñānaṃ madāśrayam | arhatyuddhava evāddhā sampratyātmavatāṃ varaḥ

नोद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्नार्दितः प्रभुः ।अतो मद्वयुनं लोकं ग्राहयन्निह तिष्ठतु॥ 31 ॥

noddhavo'ṇvapi mannyūno yadguṇairnārditaḥ prabhuḥ | ato madvayunaṃ lokaṃ grāhayanniha tiṣṭhatu

एवं त्रिलोकगुरुणा सन्दिष्टः शब्दयोनिना ।बदर्याश्रममासाद्य हरिमीजे समाधिना॥ 32 ॥

evaṃ trilokaguruṇā sandiṣṭaḥ śabdayoninā | badaryāśramamāsādya harimīje samādhinā

विदुरोऽप्युद्धवाच्छ्रुत्वा कृष्णस्य परमात्मनः ।क्रीडयोपात्तदेहस्य कर्माणि श्लाघितानि च॥ 33 ॥

viduro'pyuddhavācchrutvā kṛṣṇasya paramātmanaḥ | krīḍayopāttadehasya karmāṇi ślāghitāni ca

देहन्यासं च तस्यैवं धीराणां धैर्यवर्धनम् ।अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लवात्मनाम्॥ 34 ॥

dehanyāsaṃ ca tasyaivaṃ dhīrāṇāṃ dhairyavardhanam | anyeṣāṃ duṣkarataraṃ paśūnāṃ viklavātmanām

आत्मानं च कुरुश्रेष्ठ कृष्णेन मनसेक्षितम् ।ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेमविह्वलः॥ 35 ॥

ātmānaṃ ca kuruśreṣṭha kṛṣṇena manasekṣitam | dhyāyan gate bhāgavate ruroda premavihvalaḥ

कालिन्द्याः कतिभिः सिद्ध अहोभिर्भरतर्षभ ।प्रापद्यत स्वःसरितं यत्र मित्रासुतो मुनिः॥ 36 ॥

kālindyāḥ katibhiḥ siddha ahobhirbharatarṣabha | prāpadyata svaḥsaritaṃ yatra mitrāsuto muniḥ

तृतीयस्कन्धे विदुरोद्धवसंवादे चतुर्थोऽध्यायः॥ 4b ॥

tṛtīyaskandhe viduroddhavasaṃvāde caturtho'dhyāyaḥ