Skandha 10, Adhyāya 87

ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः ।कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात्सदसतः परे॥ 1 ॥

brahman brahmaṇyanirdeśye nirguṇe guṇavṛttayaḥ | kathaṃ caranti śrutayaḥ sākṣātsadasataḥ pare

बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् जनानामसृजत्प्रभुः ।मात्रार्थं च भवार्थं च आत्मनेऽकल्पनाय च॥ 2 ॥

buddhīndriyamanaḥprāṇān janānāmasṛjatprabhuḥ | mātrārthaṃ ca bhavārthaṃ ca ātmane'kalpanāya ca

सैषा ह्युपनिषद्ब्राह्मी पूर्वेषां पूर्वजैर्धृता ।श्रद्धया धारयेद्यस्तां क्षेमं गच्छेदकिञ्चनः॥ 3 ॥

saiṣā hyupaniṣadbrāhmī pūrveṣāṃ pūrvajairdhṛtā | śraddhayā dhārayedyastāṃ kṣemaṃ gacchedakiñcanaḥ

अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम् ।नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च॥ 4 ॥

atra te varṇayiṣyāmi gāthāṃ nārāyaṇānvitām | nāradasya ca saṃvādamṛṣernārāyaṇasya ca

एकदा नारदो लोकान् पर्यटन् भगवत्प्रियः ।सनातनमृषिं द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम्॥ 5 ॥

ekadā nārado lokān paryaṭan bhagavatpriyaḥ | sanātanamṛṣiṃ draṣṭuṃ yayau nārāyaṇāśramam

यो वै भारतवर्षेऽस्मिन् क्षेमाय स्वस्तये नृणाम् ।धर्मज्ञानशमोपेतमाकल्पादास्थितस्तपः॥ 6 ॥

yo vai bhāratavarṣe'smin kṣemāya svastaye nṛṇām | dharmajñānaśamopetamākalpādāsthitastapaḥ

तत्रोपविष्टमृषिभिः कलापग्रामवासिभिः ।परीतं प्रणतोऽपृच्छदिदमेव कुरूद्वह॥ 7 ॥

tatropaviṣṭamṛṣibhiḥ kalāpagrāmavāsibhiḥ | parītaṃ praṇato'pṛcchadidameva kurūdvaha

तस्मै ह्यवोचद्भगवान् ऋषीणां शृण्वतामिदम् ।यो ब्रह्मवादः पूर्वेषां जनलोकनिवासिनाम्॥ 8 ॥

tasmai hyavocadbhagavān ṛṣīṇāṃ śṛṇvatāmidam | yo brahmavādaḥ pūrveṣāṃ janalokanivāsinām

स्वायम्भुव ब्रह्मसत्रं जनलोकेऽभवत्पुरा ।तत्रस्थानां मानसानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्॥ 9 ॥

svāyambhuva brahmasatraṃ janaloke'bhavatpurā | tatrasthānāṃ mānasānāṃ munīnāmūrdhvaretasām

श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तदीश्वरम् ।ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः श्रुतयो यत्र शेरते ।तत्र हायमभूत्प्रश्नस्त्वं मां यमनुपृच्छसि॥ 10 ॥

śvetadvīpaṃ gatavati tvayi draṣṭuṃ tadīśvaram | brahmavādaḥ susaṃvṛttaḥ śrutayo yatra śerate | tatra hāyamabhūtpraśnastvaṃ māṃ yamanupṛcchasi

तुल्यश्रुततपःशीलास्तुल्यस्वीयारिमध्यमाः ।अपि चक्रुः प्रवचनमेकं शुश्रूषवोऽपरे॥ 11 ॥

tulyaśrutatapaḥśīlāstulyasvīyārimadhyamāḥ | api cakruḥ pravacanamekaṃ śuśrūṣavo'pare

स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः ।तदन्ते बोधयाञ्चक्रुस्तल्लिङ्गैः श्रुतयः परम्॥ 12 ॥

svasṛṣṭamidamāpīya śayānaṃ saha śaktibhiḥ | tadante bodhayāñcakrustalliṅgaiḥ śrutayaḥ param

यथा शयानं सम्राजं वन्दिनस्तत्पराक्रमैः ।प्रत्यूषेऽभ्येत्य सुश्लोकैर्बोधयन्त्यनुजीविनः॥ 13 ॥

yathā śayānaṃ samrājaṃ vandinastatparākramaiḥ | pratyūṣe'bhyetya suślokairbodhayantyanujīvinaḥ

जय जय जह्यजामजित दोषगृभीतगुणां त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः ।अगजगदोकसामखिलशक्त्यवबोधक ते क्वचिदजयाऽऽत्मना च चरतोऽनुचरेन्निगमः॥ 14 ॥

jaya jaya jahyajāmajita doṣagṛbhītaguṇāṃ tvamasi yadātmanā samavaruddhasamastabhagaḥ | agajagadokasāmakhilaśaktyavabodhaka te kvacidajayā''tmanā ca carato'nucarennigamaḥ

बृहदुपलब्धमेतदवयन्त्यवशेषतया यत उदयास्तमयौ विकृतेर्मृदि वाविकृतात् ।अत ऋषयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम्॥ 15 ॥

bṛhadupalabdhametadavayantyavaśeṣatayā yata udayāstamayau vikṛtermṛdi vāvikṛtāt | ata ṛṣayo dadhustvayi manovacanācaritaṃ kathamayathā bhavanti bhuvi dattapadāni nṛṇām

क्षपणकथामृताब्धिमवगाह्य तपांसि जहुः ।किमुत पुनः स्वधामविधुताशयकालगुणाः परम भजन्ति ये पदमजस्रसुखानुभवम्॥ 16 ॥

kṣapaṇakathāmṛtābdhimavagāhya tapāṃsi jahuḥ | kimuta punaḥ svadhāmavidhutāśayakālaguṇāḥ parama bhajanti ye padamajasrasukhānubhavam

दृतय इव श्वसन्त्यसुभृतो यदि तेऽनुविधा महदहमादयोऽण्डमसृजन् यदनुग्रहतः ।पुरुषविधोऽन्वयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु यः सदसतः परं त्वमथ यदेष्ववशेषमृतम्॥ 17 ॥

dṛtaya iva śvasantyasubhṛto yadi te'nuvidhā mahadahamādayo'ṇḍamasṛjan yadanugrahataḥ | puruṣavidho'nvayo'tra caramo'nnamayādiṣu yaḥ sadasataḥ paraṃ tvamatha yadeṣvavaśeṣamṛtam

उदरमुपासते य ऋषिवर्त्मसु कूर्पदृशः परिसरपद्धतिं हृदयमारुणयो दहरम् ।तत उदगादनन्त तव धाम शिरः परमं पुनरिह यत्समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे॥ 18 ॥

udaramupāsate ya ṛṣivartmasu kūrpadṛśaḥ parisarapaddhatiṃ hṛdayamāruṇayo daharam | tata udagādananta tava dhāma śiraḥ paramaṃ punariha yatsametya na patanti kṛtāntamukhe

स्वकृतविचित्रयोनिषु विशन्निव हेतुतया तरतमतश्चकास्स्यनलवत्स्वकृतानुकृतिः ।अथ वितथास्वमूष्ववितथं तव धाम समं विरजधियोऽन्वयन्त्यभिविपण्यव एकरसम्॥ 19 ॥

svakṛtavicitrayoniṣu viśanniva hetutayā taratamataścakāssyanalavatsvakṛtānukṛtiḥ | atha vitathāsvamūṣvavitathaṃ tava dhāma samaṃ virajadhiyo'nvayantyabhivipaṇyava ekarasam

भवत उपासतेऽङ्घ्रिमभवं भुवि विश्वसिताः॥ 20 ॥

bhavata upāsate'ṅghrimabhavaṃ bhuvi viśvasitāḥ

दुरवगमात्मतत्त्वनिगमाय तवात्ततनोः चरितमहामृताब्धिपरिवर्तपरिश्रमणाः ।न परिलषन्ति केचिदपवर्गमपीश्वर ते चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्टगृहाः॥ 21 ॥

duravagamātmatattvanigamāya tavāttatanoḥ caritamahāmṛtābdhiparivartapariśramaṇāḥ | na parilaṣanti kecidapavargamapīśvara te caraṇasarojahaṃsakulasaṅgavisṛṣṭagṛhāḥ

त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहृत्प्रियवत् चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च ।न बत रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनो यदनुशया भ्रमन्त्युरुभये कुशरीरभृतः॥ 22 ॥

tvadanupathaṃ kulāyamidamātmasuhṛtpriyavat carati tathonmukhe tvayi hite priya ātmani ca | na bata ramantyaho asadupāsanayā''tmahano yadanuśayā bhramantyurubhaye kuśarīrabhṛtaḥ

निभृतमरुन्मनोऽक्षदृढयोगयुजो हृदि यन्मुनय उपासते तदरयोऽपि ययुः स्मरणात् ।स्त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्तधियो वयमपि ते समाः समदृशोऽङ्घ्रिसरोजसुधाः॥ 23 ॥

nibhṛtamarunmano'kṣadṛḍhayogayujo hṛdi yanmunaya upāsate tadarayo'pi yayuḥ smaraṇāt | striya uragendrabhogabhujadaṇḍaviṣaktadhiyo vayamapi te samāḥ samadṛśo'ṅghrisarojasudhāḥ

क इह नु वेद बतावरजन्मलयोऽग्रसरं यत उदगादृषिर्यमनु देवगणा उभये ।तर्हि न सन्न चासदुभयं न च कालजवः किमपि न तत्र शास्त्रमवकृष्य शयीत यदा॥ 24 ॥

ka iha nu veda batāvarajanmalayo'grasaraṃ yata udagādṛṣiryamanu devagaṇā ubhaye | tarhi na sanna cāsadubhayaṃ na ca kālajavaḥ kimapi na tatra śāstramavakṛṣya śayīta yadā

जनिमसतः सतो मृतिमुतात्मनि ये च भिदां विपणमृतं स्मरन्त्युपदिशन्ति त आरुपितैः ।त्रिगुणमयः पुमानिति भिदा यदबोधकृता त्वयि न ततः परत्र स भवेदवबोधरसे॥ 25 ॥

janimasataḥ sato mṛtimutātmani ye ca bhidāṃ vipaṇamṛtaṃ smarantyupadiśanti ta ārupitaiḥ | triguṇamayaḥ pumāniti bhidā yadabodhakṛtā tvayi na tataḥ paratra sa bhavedavabodharase

सदिव मनस्त्रिवृत्त्वयि विभात्यसदामनुजात् सदभिमृशन्त्यशेषमिदमात्मतयाऽऽत्मविदः ।न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया स्वकृतमनुप्रविष्टमिदमात्मतयावसितम्॥ 26 ॥

sadiva manastrivṛttvayi vibhātyasadāmanujāt sadabhimṛśantyaśeṣamidamātmatayā''tmavidaḥ | na hi vikṛtiṃ tyajanti kanakasya tadātmatayā svakṛtamanupraviṣṭamidamātmatayāvasitam

तव परि ये चरन्त्यखिलसत्त्वनिकेततया त उत पदाऽऽक्रमन्त्यविगणय्य शिरो निरृतेः ।परिवयसे पशूनिव गिरा विबुधानपि तांस्त्वयि कृतसौहृदाः खलु पुनन्ति न ये विमुखाः॥ 27 ॥

tava pari ye carantyakhilasattvaniketatayā ta uta padā''kramantyavigaṇayya śiro nirṛteḥ | parivayase paśūniva girā vibudhānapi tāṃstvayi kṛtasauhṛdāḥ khalu punanti na ye vimukhāḥ

त्वमकरणः स्वराडखिलकारकशक्तिधरः तव बलिमुद्वहन्ति समदन्त्यजयानिमिषाः ।वर्षभुजोऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतश्चकिताः॥ 28 ॥

tvamakaraṇaḥ svarāḍakhilakārakaśaktidharaḥ tava balimudvahanti samadantyajayānimiṣāḥ | varṣabhujo'khilakṣitipateriva viśvasṛjo vidadhati yatra ye tvadhikṛtā bhavataścakitāḥ

स्थिरचरजातयः स्युरजयोत्थनिमित्तयुजो विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त ततः ।न हि परमस्य कश्चिदपरो न परश्च भवेत् वियत इवापदस्य तव शून्यतुलां दधतः॥ 29 ॥

sthiracarajātayaḥ syurajayotthanimittayujo vihara udīkṣayā yadi parasya vimukta tataḥ | na hi paramasya kaścidaparo na paraśca bhavet viyata ivāpadasya tava śūnyatulāṃ dadhataḥ

अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्वगताः तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रुव नेतरथा ।अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ भवेत् सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतया॥ 30 ॥

aparimitā dhruvāstanubhṛto yadi sarvagatāḥ tarhi na śāsyateti niyamo dhruva netarathā | ajani ca yanmayaṃ tadavimucya niyantṛ bhavet samamanujānatāṃ yadamataṃ mataduṣṭatayā

न घटत उद्भवः प्रकृतिपूरुषयोरजयोः उभययुजा भवन्त्यसुभृतो जलबुद्बुदवत् ।त्वयि त इमे ततो विविधनामगुणैः परमे सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युरशेषरसाः॥ 31 ॥

na ghaṭata udbhavaḥ prakṛtipūruṣayorajayoḥ ubhayayujā bhavantyasubhṛto jalabudbudavat | tvayi ta ime tato vividhanāmaguṇaiḥ parame sarita ivārṇave madhuni lilyuraśeṣarasāḥ

नृषु तव मायया भ्रमममीष्ववगत्य भृशं त्वयि सुधियोऽभवे दधति भावमनुप्रभवम् ।कथमनुवर्ततां भवभयं तव यद्भ्रुकुटिः सृजति मुहुस्त्रिणेमिरभवच्छरणेषु भयम्॥ 32 ॥

nṛṣu tava māyayā bhramamamīṣvavagatya bhṛśaṃ tvayi sudhiyo'bhave dadhati bhāvamanuprabhavam | kathamanuvartatāṃ bhavabhayaṃ tava yadbhrukuṭiḥ sṛjati muhustriṇemirabhavaccharaṇeṣu bhayam

विजितहृषीकवायुभिरदान्तमनस्तुरगं य इह यतन्ति यन्तुमतिलोलमुपायखिदः ।व्यसनशतान्विताः समवहाय गुरोश्चरणं वणिज इवाज सन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ॥ 33 ॥

vijitahṛṣīkavāyubhiradāntamanasturagaṃ ya iha yatanti yantumatilolamupāyakhidaḥ | vyasanaśatānvitāḥ samavahāya guroścaraṇaṃ vaṇija ivāja santyakṛtakarṇadharā jaladhau

सुखयति को न्विह स्वविहते स्वनिरस्तभगे॥ 34 ॥

sukhayati ko nviha svavihate svanirastabhage

भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनान्यृषयो विमदाः त उत भवत्पदाम्बुजहृदोऽघभिदङ्घ्रिजलाः ।दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे न पुनरुपासते पुरुषसारहरावसथान्॥ 35 ॥

bhuvi purupuṇyatīrthasadanānyṛṣayo vimadāḥ ta uta bhavatpadāmbujahṛdo'ghabhidaṅghrijalāḥ | dadhati sakṛnmanastvayi ya ātmani nityasukhe na punarupāsate puruṣasāraharāvasathān

सत इदमुत्थितं सदिति चेन्ननु तर्कहतं व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभययुक् ।व्यवहृतये विकल्प इषितोऽन्धपरम्परया भ्रमयति भारती त उरुवृत्तिभिरुक्थजडान्॥ 36 ॥

sata idamutthitaṃ saditi cennanu tarkahataṃ vyabhicarati kva ca kva ca mṛṣā na tathobhayayuk | vyavahṛtaye vikalpa iṣito'ndhaparamparayā bhramayati bhāratī ta uruvṛttibhirukthajaḍān

न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधनात् अनुमितमन्तरा त्वयि विभाति मृषैकरसे ।अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथैः वितथमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यबुधाः॥ 37 ॥

na yadidamagra āsa na bhaviṣyadato nidhanāt anumitamantarā tvayi vibhāti mṛṣaikarase | ata upamīyate draviṇajātivikalpapathaiḥ vitathamanovilāsamṛtamityavayantyabudhāḥ

स यदजया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुषन् भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभगः ।त्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभगः॥ 38 ॥

sa yadajayā tvajāmanuśayīta guṇāṃśca juṣan bhajati sarūpatāṃ tadanu mṛtyumapetabhagaḥ | tvamuta jahāsi tāmahiriva tvacamāttabhago mahasi mahīyase'ṣṭaguṇite'parimeyabhagaḥ

यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि कामजटा दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणिः ।असुतृपयोगिनामुभयतोऽप्यसुखं भगवन् अनपगतान्तकादनधिरूढपदाद्भवतः॥ 39 ॥

yadi na samuddharanti yatayo hṛdi kāmajaṭā duradhigamo'satāṃ hṛdi gato'smṛtakaṇṭhamaṇiḥ | asutṛpayogināmubhayato'pyasukhaṃ bhagavan anapagatāntakādanadhirūḍhapadādbhavataḥ

त्वदवगमी न वेत्ति भवदुत्थशुभाशुभयोः गुणविगुणान्वयांस्तर्हि देहभृतां च गिरः ।अनुयुगमन्वहं सगुण गीतपरम्परया श्रवणभृतो यतस्त्वमपवर्गगतिर्मनुजैः॥ 40 ॥

tvadavagamī na vetti bhavadutthaśubhāśubhayoḥ guṇaviguṇānvayāṃstarhi dehabhṛtāṃ ca giraḥ | anuyugamanvahaṃ saguṇa gītaparamparayā śravaṇabhṛto yatastvamapavargagatirmanujaiḥ

द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया त्वमपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणाः ।ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यच्छ्रुतयः त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवन्निधनाः॥ 41 ॥

dyupataya eva te na yayurantamanantatayā tvamapi yadantarāṇḍanicayā nanu sāvaraṇāḥ | kha iva rajāṃsi vānti vayasā saha yacchrutayaḥ tvayi hi phalantyatannirasanena bhavannidhanāḥ

इत्येतद्ब्रह्मणः पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् ।सनन्दनमथानर्चुः सिद्धा ज्ञात्वाऽऽत्मनो गतिम्॥ 42 ॥

ityetadbrahmaṇaḥ putrā āśrutyātmānuśāsanam | sanandanamathānarcuḥ siddhā jñātvā''tmano gatim

इत्यशेषसमाम्नायपुराणोपनिषद्रसः ।समुद्धृतः पूर्वजातैर्व्योमयानैर्महात्मभिः॥ 43 ॥

ityaśeṣasamāmnāyapurāṇopaniṣadrasaḥ | samuddhṛtaḥ pūrvajātairvyomayānairmahātmabhiḥ

त्वं चैतद्ब्रह्मदायाद श्रद्धयाऽऽत्मानुशासनम् ।धारयंश्चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम्॥ 44 ॥

tvaṃ caitadbrahmadāyāda śraddhayā''tmānuśāsanam | dhārayaṃścara gāṃ kāmaṃ kāmānāṃ bharjanaṃ nṛṇām

एवं स ऋषिणाऽऽदिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयाऽऽत्मवान् ।पूर्णः श्रुतधरो राजन्नाह वीरव्रतो मुनिः॥ 45 ॥

evaṃ sa ṛṣiṇā''diṣṭaṃ gṛhītvā śraddhayā''tmavān | pūrṇaḥ śrutadharo rājannāha vīravrato muniḥ

नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलकीर्तये ।यो धत्ते सर्वभूतानामभवायोशतीः कलाः॥ 46 ॥

namastasmai bhagavate kṛṣṇāyāmalakīrtaye | yo dhatte sarvabhūtānāmabhavāyośatīḥ kalāḥ

इत्याद्यमृषिमानम्य तच्छिष्यांश्च महात्मनः ।ततोऽगादाश्रमं साक्षात्पितुर्द्वैपायनस्य मे॥ 47 ॥

ityādyamṛṣimānamya tacchiṣyāṃśca mahātmanaḥ | tato'gādāśramaṃ sākṣātpiturdvaipāyanasya me

सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रहः ।तस्मै तद्वर्णयामास नारायणमुखाच्छ्रुतम्॥ 48 ॥

sabhājito bhagavatā kṛtāsanaparigrahaḥ | tasmai tadvarṇayāmāsa nārāyaṇamukhācchrutam

इत्येतद्वर्णितं राजन् यन्नः प्रश्नः कृतस्त्वया ।यथा ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणेऽपि मनश्चरेत्॥ 49 ॥

ityetadvarṇitaṃ rājan yannaḥ praśnaḥ kṛtastvayā | yathā brahmaṇyanirdeśye nirguṇe'pi manaścaret

योऽस्योत्प्रेक्षक आदिमध्यनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो यः सृष्ट्वेदमनुप्रविश्य ऋषिणा चक्रे पुरः शास्ति ताः ।यं सम्पद्य जहात्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथा तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम्॥ 50 ॥

yo'syotprekṣaka ādimadhyanidhane yo'vyaktajīveśvaro yaḥ sṛṣṭvedamanupraviśya ṛṣiṇā cakre puraḥ śāsti tāḥ | yaṃ sampadya jahātyajāmanuśayī suptaḥ kulāyaṃ yathā taṃ kaivalyanirastayonimabhayaṃ dhyāyedajasraṃ harim

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे नारदनारायण- संवादे वेदस्तुतिर्नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः॥ 87 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe nāradanārāyaṇa- saṃvāde vedastutirnāma saptāśītitamo'dhyāyaḥ