Skandha 10, Adhyāya 70

अथोषस्युपवृत्तायां कुक्कुटान् कूजतोऽशपन् ।गृहीतकण्ठ्यः पतिभिर्माधव्यो विरहातुराः॥ 1 ॥

athoṣasyupavṛttāyāṃ kukkuṭān kūjato'śapan | gṛhītakaṇṭhyaḥ patibhirmādhavyo virahāturāḥ

वयांस्यरोरुवन् कृष्णं बोधयन्तीव वन्दिनः ।गायत्स्वलिष्वनिद्राणि मन्दारवनवायुभिः॥ 2 ॥

vayāṃsyaroruvan kṛṣṇaṃ bodhayantīva vandinaḥ | gāyatsvaliṣvanidrāṇi mandāravanavāyubhiḥ

मुहूर्तं तं तु वैदर्भी नामृष्यदतिशोभनम् ।परिरम्भणविश्लेषात्प्रियबाह्वन्तरं गता॥ 3 ॥

muhūrtaṃ taṃ tu vaidarbhī nāmṛṣyadatiśobhanam | parirambhaṇaviśleṣātpriyabāhvantaraṃ gatā

ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्युपस्पृश्य माधवः ।दध्यौ प्रसन्नकरण आत्मानं तमसः परम्॥ 4 ॥

brāhme muhūrta utthāya vāryupaspṛśya mādhavaḥ | dadhyau prasannakaraṇa ātmānaṃ tamasaḥ param

एकं स्वयञ्ज्योतिरनन्यमव्ययं स्वसंस्थया नित्यनिरस्तकल्मषम् ।ब्रह्माख्यमस्योद्भवनाशहेतुभिः स्वशक्तिभिर्लक्षितभावनिर्वृतिम्॥ 5 ॥

ekaṃ svayañjyotirananyamavyayaṃ svasaṃsthayā nityanirastakalmaṣam | brahmākhyamasyodbhavanāśahetubhiḥ svaśaktibhirlakṣitabhāvanirvṛtim

अथाप्लुतोऽम्भस्यमले यथाविधि क्रियाकलापं परिधाय वाससी ।चकार सन्ध्योपगमादि सत्तमो हुतानलो ब्रह्म जजाप वाग्यतः॥ 6 ॥

athāpluto'mbhasyamale yathāvidhi kriyākalāpaṃ paridhāya vāsasī | cakāra sandhyopagamādi sattamo hutānalo brahma jajāpa vāgyataḥ

उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वाऽऽत्मनः कलाः ।देवान् ऋषीन् पितॄन् वृद्धान् विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान्॥ 7 ॥

upasthāyārkamudyantaṃ tarpayitvā''tmanaḥ kalāḥ | devān ṛṣīn pitṝn vṛddhān viprānabhyarcya cātmavān

धेनूनां रुक्मशृङ्गीणां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् ।पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम्॥ 8 ॥

dhenūnāṃ rukmaśṛṅgīṇāṃ sādhvīnāṃ mauktikasrajām | payasvinīnāṃ gṛṣṭīnāṃ savatsānāṃ suvāsasām

ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलैः सह ।अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने॥ 9 ॥

dadau rūpyakhurāgrāṇāṃ kṣaumājinatilaiḥ saha | alaṅkṛtebhyo viprebhyo badvaṃ badvaṃ dine dine

गोविप्रदेवतावृद्धगुरून् भूतानि सर्वशः ।नमस्कृत्यात्मसम्भूतीर्मङ्गलानि समस्पृशत्॥ 10 ॥

govipradevatāvṛddhagurūn bhūtāni sarvaśaḥ | namaskṛtyātmasambhūtīrmaṅgalāni samaspṛśat

आत्मानं भूषयामास नरलोकविभूषणम् ।वासोभिर्भूषणैः स्वीयैर्दिव्यस्रगनुलेपनैः॥ 11 ॥

ātmānaṃ bhūṣayāmāsa naralokavibhūṣaṇam | vāsobhirbhūṣaṇaiḥ svīyairdivyasraganulepanaiḥ

अवेक्ष्याज्यं तथाऽऽदर्शं गोवृषद्विजदेवताः ।कामांश्च सर्ववर्णानां पौरान्तःपुरचारिणाम् ।प्रदाप्य प्रकृतीः कामैः प्रतोष्य प्रत्यनन्दत॥ 12 ॥

avekṣyājyaṃ tathā''darśaṃ govṛṣadvijadevatāḥ | kāmāṃśca sarvavarṇānāṃ paurāntaḥpuracāriṇām | pradāpya prakṛtīḥ kāmaiḥ pratoṣya pratyanandata

संविभज्याग्रतो विप्रान् स्रक्ताम्बूलानुलेपनैः ।सुहृदः प्रकृतीर्दारानुपायुङ्क्त ततः स्वयम्॥ 13 ॥

saṃvibhajyāgrato viprān sraktāmbūlānulepanaiḥ | suhṛdaḥ prakṛtīrdārānupāyuṅkta tataḥ svayam

तावत्सूत उपानीय स्यन्दनं परमाद्भुतम् ।सुग्रीवाद्यैर्हयैर्युक्तं प्रणम्यावस्थितोऽग्रतः॥ 14 ॥

tāvatsūta upānīya syandanaṃ paramādbhutam | sugrīvādyairhayairyuktaṃ praṇamyāvasthito'grataḥ

गृहीत्वा पाणिना पाणी सारथेस्तमथारुहत् ।सात्यक्युद्धवसंयुक्तः पूर्वाद्रिमिव भास्करः॥ 15 ॥

gṛhītvā pāṇinā pāṇī sārathestamathāruhat | sātyakyuddhavasaṃyuktaḥ pūrvādrimiva bhāskaraḥ

ईक्षितोऽन्तःपुरस्त्रीणां सव्रीडप्रेमवीक्षितैः ।कृच्छ्राद्विसृष्टो निरगाज्जातहासो हरन् मनः॥ 16 ॥

īkṣito'ntaḥpurastrīṇāṃ savrīḍapremavīkṣitaiḥ | kṛcchrādvisṛṣṭo niragājjātahāso haran manaḥ

सुधर्माख्यां सभां सर्वैर्वृष्णिभिः परिवारितः ।प्राविशद्यन्निविष्टानां न सन्त्यङ्ग षडूर्मयः॥ 17 ॥

sudharmākhyāṃ sabhāṃ sarvairvṛṣṇibhiḥ parivāritaḥ | prāviśadyanniviṣṭānāṃ na santyaṅga ṣaḍūrmayaḥ

तत्रोपविष्टः परमासने विभु- र्बभौ स्वभासा ककुभोऽवभासयन् ।वृतो नृसिंहैर्यदुभिर्यदूत्तमो यथोडुराजो दिवि तारकागणैः॥ 18 ॥

tatropaviṣṭaḥ paramāsane vibhu- rbabhau svabhāsā kakubho'vabhāsayan | vṛto nṛsiṃhairyadubhiryadūttamo yathoḍurājo divi tārakāgaṇaiḥ

तत्रोपमन्त्रिणो राजन् नानाहास्यरसैर्विभुम् ।उपतस्थुर्नटाचार्या नर्तक्यस्ताण्डवैः पृथक्॥ 19 ॥

tatropamantriṇo rājan nānāhāsyarasairvibhum | upatasthurnaṭācāryā nartakyastāṇḍavaiḥ pṛthak

मृदङ्गवीणामुरजवेणुतालदरस्वनैः ।ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सूतमागधवन्दिनः॥ 20 ॥

mṛdaṅgavīṇāmurajaveṇutāladarasvanaiḥ | nanṛturjagustuṣṭuvuśca sūtamāgadhavandinaḥ

तत्राहुर्ब्राह्मणाः केचिदासीना ब्रह्मवादिनः ।पूर्वेषां पुण्ययशसां राज्ञां चाकथयन् कथाः॥ 21 ॥

tatrāhurbrāhmaṇāḥ kecidāsīnā brahmavādinaḥ | pūrveṣāṃ puṇyayaśasāṃ rājñāṃ cākathayan kathāḥ

तत्रैकः पुरुषो राजन्नागतोऽपूर्वदर्शनः ।विज्ञापितो भगवते प्रतीहारैः प्रवेशितः॥ 22 ॥

tatraikaḥ puruṣo rājannāgato'pūrvadarśanaḥ | vijñāpito bhagavate pratīhāraiḥ praveśitaḥ

स नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय कृताञ्जलिः ।राज्ञामावेदयद्दुःखं जरासन्धनिरोधजम्॥ 23 ॥

sa namaskṛtya kṛṣṇāya pareśāya kṛtāñjaliḥ | rājñāmāvedayadduḥkhaṃ jarāsandhanirodhajam

ये च दिग्विजये तस्य सन्नतिं न ययुर्नृपाः ।प्रसह्य रुद्धास्तेनासन्नयुते द्वे गिरिव्रजे॥ 24 ॥

ye ca digvijaye tasya sannatiṃ na yayurnṛpāḥ | prasahya ruddhāstenāsannayute dve girivraje

कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् प्रपन्नभयभञ्जन ।वयं त्वां शरणं यामो भवभीताः पृथग्धियः॥ 25 ॥

kṛṣṇa kṛṣṇāprameyātman prapannabhayabhañjana | vayaṃ tvāṃ śaraṇaṃ yāmo bhavabhītāḥ pṛthagdhiyaḥ

लोको विकर्मनिरतः कुशले प्रमत्तः कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे ।यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै॥ 26 ॥

loko vikarmanirataḥ kuśale pramattaḥ karmaṇyayaṃ tvadudite bhavadarcane sve | yastāvadasya balavāniha jīvitāśāṃ sadyaśchinattyanimiṣāya namo'stu tasmai

लोके भवाञ्जगदिनः कलयावतीर्णः सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय चान्यः ।कश्चित्त्वदीयमतियाति निदेशमीश किं वा जनः स्वकृतमृच्छति तन्न विद्मः॥ 27 ॥

loke bhavāñjagadinaḥ kalayāvatīrṇaḥ sadrakṣaṇāya khalanigrahaṇāya cānyaḥ | kaścittvadīyamatiyāti nideśamīśa kiṃ vā janaḥ svakṛtamṛcchati tanna vidmaḥ

स्वप्नायितं नृपसुखं परतन्त्रमीश शश्वद्भयेन मृतकेन धुरं वहामः ।हित्वा तदात्मनि सुखं त्वदनीहलभ्यं क्लिश्यामहेऽतिकृपणास्तव माययेह॥ 28 ॥

svapnāyitaṃ nṛpasukhaṃ paratantramīśa śaśvadbhayena mṛtakena dhuraṃ vahāmaḥ | hitvā tadātmani sukhaṃ tvadanīhalabhyaṃ kliśyāmahe'tikṛpaṇāstava māyayeha

तन्नो भवान् प्रणतशोकहराङ्घ्रियुग्मो बद्धान् वियुङ्क्ष्व मगधाह्वयकर्मपाशात् ।यो भूभुजोऽयुतमतङ्गजवीर्यमेको बिभ्रद्रुरोध भवने मृगराडिवावीः॥ 29 ॥

tanno bhavān praṇataśokaharāṅghriyugmo baddhān viyuṅkṣva magadhāhvayakarmapāśāt | yo bhūbhujo'yutamataṅgajavīryameko bibhradrurodha bhavane mṛgarāḍivāvīḥ

यो वै त्वया द्विनवकृत्व उदात्तचक्र- भग्नो मृधे खलु भवन्तमनन्तवीर्यम् ।जित्वा नृलोकनिरतं सकृदूढदर्पो युष्मत्प्रजा रुजति नोऽजित तद्विधेहि॥ 30 ॥

yo vai tvayā dvinavakṛtva udāttacakra- bhagno mṛdhe khalu bhavantamanantavīryam | jitvā nṛlokanirataṃ sakṛdūḍhadarpo yuṣmatprajā rujati no'jita tadvidhehi

प्रपन्नाः पादमूलं ते दीनानां शं विधीयताम्॥ 31 ॥

prapannāḥ pādamūlaṃ te dīnānāṃ śaṃ vidhīyatām

राजदूते ब्रुवत्येवं देवर्षिः परमद्युतिः ।बिभ्रत्पिङ्गजटाभारं प्रादुरासीद्यथा रविः॥ 32 ॥

rājadūte bruvatyevaṃ devarṣiḥ paramadyutiḥ | bibhratpiṅgajaṭābhāraṃ prādurāsīdyathā raviḥ

तं दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः सर्वलोकेश्वरेश्वरः ।ववन्द उत्थितः शीर्ष्णा ससभ्यः सानुगो मुदा॥ 33 ॥

taṃ dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇaḥ sarvalokeśvareśvaraḥ | vavanda utthitaḥ śīrṣṇā sasabhyaḥ sānugo mudā

सभाजयित्वा विधिवत्कृतासनपरिग्रहम् ।बभाषे सूनृतैर्वाक्यैः श्रद्धया तर्पयन् मुनिम्॥ 34 ॥

sabhājayitvā vidhivatkṛtāsanaparigraham | babhāṣe sūnṛtairvākyaiḥ śraddhayā tarpayan munim

अपि स्विदद्य लोकानां त्रयाणामकुतोभयम् ।ननु भूयान् भगवतो लोकान् पर्यटतो गुणः॥ 35 ॥

api svidadya lokānāṃ trayāṇāmakutobhayam | nanu bhūyān bhagavato lokān paryaṭato guṇaḥ

न हि तेऽविदितं किञ्चिल्लोकेष्वीश्वरकर्तृषु ।अथ पृच्छामहे युष्मान् पाण्डवानां चिकीर्षितम्॥ 36 ॥

na hi te'viditaṃ kiñcillokeṣvīśvarakartṛṣu | atha pṛcchāmahe yuṣmān pāṇḍavānāṃ cikīrṣitam

दृष्टा माया ते बहुशो दुरत्यया माया विभो विश्वसृजश्च मायिनः ।भूतेषु भूमंश्चरतः स्वशक्तिभि- र्वह्नेरिवच्छन्नरुचो न मेऽद्भुतम्॥ 37 ॥

dṛṣṭā māyā te bahuśo duratyayā māyā vibho viśvasṛjaśca māyinaḥ | bhūteṣu bhūmaṃścarataḥ svaśaktibhi- rvahnerivacchannaruco na me'dbhutam

तवेहितं कोऽर्हति साधु वेदितुं स्वमाययेदं सृजतो नियच्छतः ।यद्विद्यमानात्मतयावभासते तस्मै नमस्ते स्वविलक्षणात्मने॥ 38 ॥

tavehitaṃ ko'rhati sādhu vedituṃ svamāyayedaṃ sṛjato niyacchataḥ | yadvidyamānātmatayāvabhāsate tasmai namaste svavilakṣaṇātmane

जीवस्य यः संसरतो विमोक्षणं न जानतोऽनर्थवहाच्छरीरतः ।लीलावतारैः स्वयशःप्रदीपकं प्राज्वालयत्त्वा तमहं प्रपद्ये॥ 39 ॥

jīvasya yaḥ saṃsarato vimokṣaṇaṃ na jānato'narthavahāccharīrataḥ | līlāvatāraiḥ svayaśaḥpradīpakaṃ prājvālayattvā tamahaṃ prapadye

अथाप्याश्रावये ब्रह्म नरलोकविडम्बनम् ।राज्ञः पैतृष्वसेयस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम्॥ 40 ॥

athāpyāśrāvaye brahma naralokaviḍambanam | rājñaḥ paitṛṣvaseyasya bhaktasya ca cikīrṣitam

यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डवः ।पारमेष्ठ्यकामो नृपतिस्तद्भवाननुमोदताम्॥ 41 ॥

yakṣyati tvāṃ makhendreṇa rājasūyena pāṇḍavaḥ | pārameṣṭhyakāmo nṛpatistadbhavānanumodatām

तस्मिन् देव क्रतुवरे भवन्तं वै सुरादयः ।दिदृक्षवः समेष्यन्ति राजानश्च यशस्विनः॥ 42 ॥

tasmin deva kratuvare bhavantaṃ vai surādayaḥ | didṛkṣavaḥ sameṣyanti rājānaśca yaśasvinaḥ

श्रवणात्कीर्तनाद्ध्यानात्पूयन्तेऽन्तेवसायिनः ।तव ब्रह्ममयस्येश किमुतेक्षाभिमर्शिनः॥ 43 ॥

śravaṇātkīrtanāddhyānātpūyante'ntevasāyinaḥ | tava brahmamayasyeśa kimutekṣābhimarśinaḥ

यस्यामलं दिवि यशः प्रथितं रसायां भूमौ च ते भुवनमङ्गल दिग्वितानम् ।मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधो गङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम्॥ 44 ॥

yasyāmalaṃ divi yaśaḥ prathitaṃ rasāyāṃ bhūmau ca te bhuvanamaṅgala digvitānam | mandākinīti divi bhogavatīti cādho gaṅgeti ceha caraṇāmbu punāti viśvam

तत्र तेष्वात्मपक्षेष्वगृह्णत्सु विजिगीषया ।वाचः पेशैः स्मयन् भृत्यमुद्धवं प्राह केशवः॥ 45 ॥

tatra teṣvātmapakṣeṣvagṛhṇatsu vijigīṣayā | vācaḥ peśaiḥ smayan bhṛtyamuddhavaṃ prāha keśavaḥ

त्वं हि नः परमं चक्षुः सुहृन्मन्त्रार्थतत्त्ववित् ।तथात्र ब्रूह्यनुष्ठेयं श्रद्दध्मः करवाम तत्॥ 46 ॥

tvaṃ hi naḥ paramaṃ cakṣuḥ suhṛnmantrārthatattvavit | tathātra brūhyanuṣṭheyaṃ śraddadhmaḥ karavāma tat

इत्युपामन्त्रितो भर्त्रा सर्वज्ञेनापि मुग्धवत् ।निदेशं शिरसाऽऽधाय उद्धवः प्रत्यभाषत॥ 47 ॥

ityupāmantrito bhartrā sarvajñenāpi mugdhavat | nideśaṃ śirasā''dhāya uddhavaḥ pratyabhāṣata

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे भगवद्यान- विचारो नाम सप्ततितमोऽध्यायः॥ 70 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe bhagavadyāna- vicāro nāma saptatitamo'dhyāyaḥ