Skandha 2, Adhyāya 8

राजोवाच ।ब्रह्मणा चोदितो ब्रह्मन् गुणाख्यानेऽगुणस्य च ।यस्मै यस्मै यथा प्राह नारदो देवदर्शनः॥ 1 ॥

rājovāca | brahmaṇā codito brahman guṇākhyāne'guṇasya ca | yasmai yasmai yathā prāha nārado devadarśanaḥ

एतद्वेदितुमिच्छामि तत्त्वं वेदविदां वर ।हरेरद्भुतवीर्यस्य कथा लोकसुमङ्गलाः॥ 2 ॥

etadveditumicchāmi tattvaṃ vedavidāṃ vara | hareradbhutavīryasya kathā lokasumaṅgalāḥ

कथयस्व महाभाग यथाहमखिलात्मनि ।कृष्णे निवेश्य निःसङ्गं मनस्त्यक्ष्ये कलेवरम्॥ 3 ॥

kathayasva mahābhāga yathāhamakhilātmani | kṛṣṇe niveśya niḥsaṅgaṃ manastyakṣye kalevaram

शृण्वतः श्रद्धया नित्यं गृणतश्च स्वचेष्टितम् ।कालेन नातिदीर्घेण भगवान् विशते हृदि॥ 4 ॥

śṛṇvataḥ śraddhayā nityaṃ gṛṇataśca svaceṣṭitam | kālena nātidīrgheṇa bhagavān viśate hṛdi

प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरोरुहम् ।धुनोति शमलं कृष्णः सलिलस्य यथा शरत्॥ 5 ॥

praviṣṭaḥ karṇarandhreṇa svānāṃ bhāvasaroruham | dhunoti śamalaṃ kṛṣṇaḥ salilasya yathā śarat

धौतात्मा पुरुषः कृष्णपादमूलं न मुञ्चति ।मुक्तसर्वपरिक्लेशः पान्थः स्वशरणं यथा॥ 6 ॥

dhautātmā puruṣaḥ kṛṣṇapādamūlaṃ na muñcati | muktasarvaparikleśaḥ pānthaḥ svaśaraṇaṃ yathā

यदधातुमतो ब्रह्मन् देहारम्भोऽस्य धातुभिः ।यदृच्छया हेतुना वा भवन्तो जानते यथा॥ 7 ॥

yadadhātumato brahman dehārambho'sya dhātubhiḥ | yadṛcchayā hetunā vā bhavanto jānate yathā

आसीद्यदुदरात्पद्मं लोकसंस्थानलक्षणम् ।यावानयं वै पुरुष इयत्तावयवैः पृथक् ।तावानसाविति प्रोक्तः संस्थावयववानिव॥ 8 ॥

āsīdyadudarātpadmaṃ lokasaṃsthānalakṣaṇam | yāvānayaṃ vai puruṣa iyattāvayavaiḥ pṛthak | tāvānasāviti proktaḥ saṃsthāvayavavāniva

अजः सृजति भूतानि भूतात्मा यदनुग्रहात् ।ददृशे येन तद्रूपं नाभिपद्मसमुद्भवः॥ 9 ॥

ajaḥ sṛjati bhūtāni bhūtātmā yadanugrahāt | dadṛśe yena tadrūpaṃ nābhipadmasamudbhavaḥ

स चापि यत्र पुरुषो विश्वस्थित्युद्भवाप्ययः ।मुक्त्वाऽऽत्ममायां मायेशः शेते सर्वगुहाशयः॥ 10 ॥

sa cāpi yatra puruṣo viśvasthityudbhavāpyayaḥ | muktvā''tmamāyāṃ māyeśaḥ śete sarvaguhāśayaḥ

पुरुषावयवैर्लोकाः सपालाः पूर्वकल्पिताः ।लोकैरमुष्यावयवाः सपालैरिति शुश्रुम॥ 11 ॥

puruṣāvayavairlokāḥ sapālāḥ pūrvakalpitāḥ | lokairamuṣyāvayavāḥ sapālairiti śuśruma

यावान् कल्पो विकल्पो वा यथा कालोऽनुमीयते ।भूतभव्यभवच्छब्द आयुर्मानं च यत्सतः॥ 12 ॥

yāvān kalpo vikalpo vā yathā kālo'numīyate | bhūtabhavyabhavacchabda āyurmānaṃ ca yatsataḥ

कालस्यानुगतिर्या तु लक्ष्यतेऽण्वी बृहत्यपि ।यावत्यः कर्मगतयो यादृशीर्द्विजसत्तम॥ 13 ॥

kālasyānugatiryā tu lakṣyate'ṇvī bṛhatyapi | yāvatyaḥ karmagatayo yādṛśīrdvijasattama

यस्मिन् कर्मसमावायो यथा येनोपगृह्यते ।गुणानां गुणिनां चैव परिणाममभीप्सताम्॥ 14 ॥

yasmin karmasamāvāyo yathā yenopagṛhyate | guṇānāṃ guṇināṃ caiva pariṇāmamabhīpsatām

भूपातालककुब्व्योम ग्रहनक्षत्रभूभृताम् ।सरित्समुद्रद्वीपानां सम्भवश्चैतदोकसाम्॥ 15 ॥

bhūpātālakakubvyoma grahanakṣatrabhūbhṛtām | saritsamudradvīpānāṃ sambhavaścaitadokasām

प्रमाणमण्डकोशस्य बाह्याभ्यन्तरभेदतः ।महतां चानुचरितं वर्णाश्रमविनिश्चयः॥ 16 ॥

pramāṇamaṇḍakośasya bāhyābhyantarabhedataḥ | mahatāṃ cānucaritaṃ varṇāśramaviniścayaḥ

युगानि युगमानं च धर्मो यश्च युगे युगे ।अवतारानुचरितं यदाश्चर्यतमं हरेः॥ 17 ॥

yugāni yugamānaṃ ca dharmo yaśca yuge yuge | avatārānucaritaṃ yadāścaryatamaṃ hareḥ

नृणां साधारणो धर्मः सविशेषश्च यादृशः ।श्रेणीनां राजर्षीणां च धर्मः कृच्छ्रेषु जीवताम्॥ 18 ॥

nṛṇāṃ sādhāraṇo dharmaḥ saviśeṣaśca yādṛśaḥ | śreṇīnāṃ rājarṣīṇāṃ ca dharmaḥ kṛcchreṣu jīvatām

तत्त्वानां परिसङ्ख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् ।पुरुषाराधनविधिर्योगस्याध्यात्मिकस्य च॥ 19 ॥

tattvānāṃ parisaṅkhyānaṃ lakṣaṇaṃ hetulakṣaṇam | puruṣārādhanavidhiryogasyādhyātmikasya ca

योगेश्वरैश्वर्यगतिर्लिङ्गभङ्गस्तु योगिनाम् ।वेदोपवेदधर्माणामितिहासपुराणयोः॥ 20 ॥

yogeśvaraiśvaryagatirliṅgabhaṅgastu yoginām | vedopavedadharmāṇāmitihāsapurāṇayoḥ

सम्प्लवः सर्वभूतानां विक्रमः प्रतिसङ्क्रमः ।इष्टापूर्तस्य काम्यानां त्रिवर्गस्य च यो विधिः॥ 21 ॥

samplavaḥ sarvabhūtānāṃ vikramaḥ pratisaṅkramaḥ | iṣṭāpūrtasya kāmyānāṃ trivargasya ca yo vidhiḥ

यश्चानुशायिनां सर्गः पाखण्डस्य च सम्भवः ।आत्मनो बन्धमोक्षौ च व्यवस्थानं स्वरूपतः॥ 22 ॥

yaścānuśāyināṃ sargaḥ pākhaṇḍasya ca sambhavaḥ | ātmano bandhamokṣau ca vyavasthānaṃ svarūpataḥ

यथाऽऽत्मतन्त्रो भगवान् विक्रीडत्यात्ममायया ।विसृज्य वा यथा मायामुदास्ते साक्षिवद्विभुः॥ 23 ॥

yathā''tmatantro bhagavān vikrīḍatyātmamāyayā | visṛjya vā yathā māyāmudāste sākṣivadvibhuḥ

सर्वमेतच्च भगवन् पृच्छते मेऽनुपूर्वशः ।तत्त्वतोऽर्हस्युदाहर्तुं प्रपन्नाय महामुने॥ 24 ॥

sarvametacca bhagavan pṛcchate me'nupūrvaśaḥ | tattvato'rhasyudāhartuṃ prapannāya mahāmune

अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथाऽऽत्मभूः ।परे चेहानुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजैः कृतम्॥ 25 ॥

atra pramāṇaṃ hi bhavān parameṣṭhī yathā''tmabhūḥ | pare cehānutiṣṭhanti pūrveṣāṃ pūrvajaiḥ kṛtam

न मेऽसवः परायन्ति ब्रह्मन्ननशनादमी ।पिबतोऽच्युतपीयूषमन्यत्र कुपिताद्द्विजात्॥ 26 ॥

na me'savaḥ parāyanti brahmannanaśanādamī | pibato'cyutapīyūṣamanyatra kupitāddvijāt

स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिति सत्पतेः ।ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि॥ 27 ॥

sa upāmantrito rājñā kathāyāmiti satpateḥ | brahmarāto bhṛśaṃ prīto viṣṇurātena saṃsadi

प्राह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ब्रह्मकल्प उपागते॥ 28 ॥

prāha bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam | brahmaṇe bhagavatproktaṃ brahmakalpa upāgate

यद्यत्परीक्षिदृषभः पाण्डूनामनुपृच्छति ।आनुपूर्व्येण तत्सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥ 29 ॥

yadyatparīkṣidṛṣabhaḥ pāṇḍūnāmanupṛcchati | ānupūrvyeṇa tatsarvamākhyātumupacakrame

संहितायां द्वितीयस्कन्धे प्रश्नविधिर्नामाष्टमोऽध्यायः॥ 8b ॥

saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe praśnavidhirnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ