Skandha 10, Adhyāya 68

दुर्योधनसुतां राजन् लक्ष्मणां समितिञ्जजयः ।स्वयंवरस्थामहरत्साम्बो जाम्बवतीसुतः॥ 1 ॥

duryodhanasutāṃ rājan lakṣmaṇāṃ samitiñjajayaḥ | svayaṃvarasthāmaharatsāmbo jāmbavatīsutaḥ

कौरवाः कुपिता ऊचुर्दुर्विनीतोऽयमर्भकः ।कदर्थीकृत्य नः कन्यामकामामहरद्बलात्॥ 2 ॥

kauravāḥ kupitā ūcurdurvinīto'yamarbhakaḥ | kadarthīkṛtya naḥ kanyāmakāmāmaharadbalāt

बध्नीतेमं दुर्विनीतं किं करिष्यन्ति वृष्णयः ।येऽस्मत्प्रसादोपचितां दत्तां नो भुञ्जते महीम्॥ 3 ॥

badhnītemaṃ durvinītaṃ kiṃ kariṣyanti vṛṣṇayaḥ | ye'smatprasādopacitāṃ dattāṃ no bhuñjate mahīm

निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यद्येष्यन्तीह वृष्णयः ।भग्नदर्पाः शमं यान्ति प्राणा इव सुसंयताः॥ 4 ॥

nigṛhītaṃ sutaṃ śrutvā yadyeṣyantīha vṛṣṇayaḥ | bhagnadarpāḥ śamaṃ yānti prāṇā iva susaṃyatāḥ

साम्बमारेभिरे बद्धुं कुरुवृद्धानुमोदिताः॥ 5 ॥

sāmbamārebhire baddhuṃ kuruvṛddhānumoditāḥ

दृष्ट्वानुधावतः साम्बो धार्तराष्ट्रान् महारथः ।प्रगृह्य रुचिरं चापं तस्थौ सिंह इवैकलः॥ 6 ॥

dṛṣṭvānudhāvataḥ sāmbo dhārtarāṣṭrān mahārathaḥ | pragṛhya ruciraṃ cāpaṃ tasthau siṃha ivaikalaḥ

तं ते जिघृक्षवः क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणः ।आसाद्य धन्विनो बाणैः कर्णाग्रण्यः समाकिरन्॥ 7 ॥

taṃ te jighṛkṣavaḥ kruddhāstiṣṭha tiṣṭheti bhāṣiṇaḥ | āsādya dhanvino bāṇaiḥ karṇāgraṇyaḥ samākiran

सोऽपविद्धः कुरुश्रेष्ठ कुरुभिर्यदुनन्दनः ।नामृष्यत्तदचिन्त्यार्भः सिंहः क्षुद्रमृगैरिव॥ 8 ॥

so'paviddhaḥ kuruśreṣṭha kurubhiryadunandanaḥ | nāmṛṣyattadacintyārbhaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgairiva

विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकैः ।कर्णादीन् षड्रथान् वीरांस्तावद्भिर्युगपत्पृथक्॥ 9 ॥

visphūrjya ruciraṃ cāpaṃ sarvān vivyādha sāyakaiḥ | karṇādīn ṣaḍrathān vīrāṃstāvadbhiryugapatpṛthak

चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकैकेन च सारथीन् ।रथिनश्च महेष्वासांस्तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन्॥ 10 ॥

caturbhiścaturo vāhānekaikena ca sārathīn | rathinaśca maheṣvāsāṃstasya tatte'bhyapūjayan

तं तु ते विरथं चक्रुश्चत्वारश्चतुरो हयान् ।एकस्तु सारथिं जघ्ने चिच्छेदान्यः शरासनम्॥ 11 ॥

taṃ tu te virathaṃ cakruścatvāraścaturo hayān | ekastu sārathiṃ jaghne cicchedānyaḥ śarāsanam

तं बद्ध्वा विरथीकृत्य कृच्छ्रेण कुरवो युधि ।कुमारं स्वस्य कन्यां च स्वपुरं जयिनोऽविशन्॥ 12 ॥

taṃ baddhvā virathīkṛtya kṛcchreṇa kuravo yudhi | kumāraṃ svasya kanyāṃ ca svapuraṃ jayino'viśan

तच्छ्रुत्वा नारदोक्तेन राजन् सञ्जातमन्यवः ।कुरून् प्रत्युद्यमं चक्रुरुग्रसेनप्रचोदिताः॥ 13 ॥

tacchrutvā nāradoktena rājan sañjātamanyavaḥ | kurūn pratyudyamaṃ cakrurugrasenapracoditāḥ

सान्त्वयित्वा तु तान् रामः सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् ।नैच्छत्कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापहः॥ 14 ॥

sāntvayitvā tu tān rāmaḥ sannaddhān vṛṣṇipuṅgavān | naicchatkurūṇāṃ vṛṣṇīnāṃ kaliṃ kalimalāpahaḥ

जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा ।ब्राह्मणैः कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः॥ 15 ॥

jagāma hāstinapuraṃ rathenādityavarcasā | brāhmaṇaiḥ kulavṛddhaiśca vṛtaścandra iva grahaiḥ

गत्वा गजाह्वयं रामो बाह्योपवनमास्थितः ।उद्धवं प्रेषयामास धृतराष्ट्रं बुभुत्सया॥ 16 ॥

gatvā gajāhvayaṃ rāmo bāhyopavanamāsthitaḥ | uddhavaṃ preṣayāmāsa dhṛtarāṣṭraṃ bubhutsayā

सोऽभिवन्द्याम्बिकापुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाह्लिकम् ।दुर्योधनं च विधिवद्राममागतमब्रवीत्॥ 17 ॥

so'bhivandyāmbikāputraṃ bhīṣmaṃ droṇaṃ ca bāhlikam | duryodhanaṃ ca vidhivadrāmamāgatamabravīt

तेऽतिप्रीतास्तमाकर्ण्य प्राप्तं रामं सुहृत्तमम् ।तमर्चयित्वाभिययुः सर्वे मङ्गलपाणयः॥ 18 ॥

te'tiprītāstamākarṇya prāptaṃ rāmaṃ suhṛttamam | tamarcayitvābhiyayuḥ sarve maṅgalapāṇayaḥ

तं सङ्गम्य यथान्यायं गामर्घ्यं च न्यवेदयन् ।तेषां ये तत्प्रभावज्ञाः प्रणेमुः शिरसा बलम्॥ 19 ॥

taṃ saṅgamya yathānyāyaṃ gāmarghyaṃ ca nyavedayan | teṣāṃ ye tatprabhāvajñāḥ praṇemuḥ śirasā balam

बन्धून् कुशलिनः श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवमनामयम् ।परस्परमथो रामो बभाषेऽविक्लवं वचः॥ 20 ॥

bandhūn kuśalinaḥ śrutvā pṛṣṭvā śivamanāmayam | parasparamatho rāmo babhāṣe'viklavaṃ vacaḥ

उग्रसेनः क्षितीशेशो यद्व आज्ञापयत्प्रभुः ।तदव्यग्रधियः श्रुत्वा कुरुध्वं माविलम्बितम्॥ 21 ॥

ugrasenaḥ kṣitīśeśo yadva ājñāpayatprabhuḥ | tadavyagradhiyaḥ śrutvā kurudhvaṃ māvilambitam

यद्यूयं बहवस्त्वेकं जित्वाऽधर्मेण धार्मिकम् ।अबध्नीताथ तन्मृष्ये बन्धूनामैक्यकाम्यया॥ 22 ॥

yadyūyaṃ bahavastvekaṃ jitvā'dharmeṇa dhārmikam | abadhnītātha tanmṛṣye bandhūnāmaikyakāmyayā

वीर्यशौर्यबलोन्नद्धमात्मशक्तिसमं वचः ।कुरवो बलदेवस्य निशम्योचुः प्रकोपिताः॥ 23 ॥

vīryaśauryabalonnaddhamātmaśaktisamaṃ vacaḥ | kuravo baladevasya niśamyocuḥ prakopitāḥ

अहो महच्चित्रमिदं कालगत्या दुरत्यया ।आरुरुक्षत्युपानद्वै शिरो मुकुटसेवितम्॥ 24 ॥

aho mahaccitramidaṃ kālagatyā duratyayā | ārurukṣatyupānadvai śiro mukuṭasevitam

एते यौनेन सम्बद्धाः सहशय्यासनाशनाः ।वृष्णयस्तुल्यतां नीता अस्मद्दत्तनृपासनाः॥ 25 ॥

ete yaunena sambaddhāḥ sahaśayyāsanāśanāḥ | vṛṣṇayastulyatāṃ nītā asmaddattanṛpāsanāḥ

चामरव्यजने शङ्खमातपत्रं च पाण्डुरम् ।किरीटमासनं शय्यां भुञ्जतेऽस्मदुपेक्षया॥ 26 ॥

cāmaravyajane śaṅkhamātapatraṃ ca pāṇḍuram | kirīṭamāsanaṃ śayyāṃ bhuñjate'smadupekṣayā

अलं यदूनां नरदेवलाञ्छनै- र्दातुः प्रतीपैः फणिनामिवामृतम् ।येऽस्मत्प्रसादोपचिता हि यादवा आज्ञापयन्त्यद्य गतत्रपा बत॥ 27 ॥

alaṃ yadūnāṃ naradevalāñchanai- rdātuḥ pratīpaiḥ phaṇināmivāmṛtam | ye'smatprasādopacitā hi yādavā ājñāpayantyadya gatatrapā bata

कथमिन्द्रोऽपि कुरुभिर्भीष्मद्रोणार्जुनादिभिः ।अदत्तमवरुन्धीत सिंहग्रस्तमिवोरणः॥ 28 ॥

kathamindro'pi kurubhirbhīṣmadroṇārjunādibhiḥ | adattamavarundhīta siṃhagrastamivoraṇaḥ

जन्मबन्धुश्रियोन्नद्धमदास्ते भरतर्षभ ।आश्राव्य रामं दुर्वाच्यमसभ्याः पुरमाविशन्॥ 29 ॥

janmabandhuśriyonnaddhamadāste bharatarṣabha | āśrāvya rāmaṃ durvācyamasabhyāḥ puramāviśan

दृष्ट्वा कुरूणां दौःशील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युतः ।अवोचत्कोपसंरब्धो दुष्प्रेक्ष्यः प्रहसन् मुहुः॥ 30 ॥

dṛṣṭvā kurūṇāṃ dauḥśīlyaṃ śrutvāvācyāni cācyutaḥ | avocatkopasaṃrabdho duṣprekṣyaḥ prahasan muhuḥ

नूनं नानामदोन्नद्धाः शान्तिं नेच्छन्त्यसाधवः ।तेषां हि प्रशमो दण्डः पशूनां लगुडो यथा॥ 31 ॥

nūnaṃ nānāmadonnaddhāḥ śāntiṃ necchantyasādhavaḥ | teṣāṃ hi praśamo daṇḍaḥ paśūnāṃ laguḍo yathā

अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनैः ।सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन्निहागतः॥ 32 ॥

aho yadūn susaṃrabdhān kṛṣṇaṃ ca kupitaṃ śanaiḥ | sāntvayitvāhameteṣāṃ śamamicchannihāgataḥ

त इमे मन्दमतयः कलहाभिरताः खलाः ।तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन्॥ 33 ॥

ta ime mandamatayaḥ kalahābhiratāḥ khalāḥ | taṃ māmavajñāya muhurdurbhāṣān mānino'bruvan

नोग्रसेनः किल विभुर्भोजवृष्ण्यन्धकेश्वरः ।शक्रादयो लोकपाला यस्यादेशानुवर्तिनः॥ 34 ॥

nograsenaḥ kila vibhurbhojavṛṣṇyandhakeśvaraḥ | śakrādayo lokapālā yasyādeśānuvartinaḥ

सुधर्माऽऽक्रम्यते येन पारिजातोऽमराङ्घ्रिपः ।आनीय भुज्यते सोऽसौ न किलाध्यासनार्हणः॥ 35 ॥

sudharmā''kramyate yena pārijāto'marāṅghripaḥ | ānīya bhujyate so'sau na kilādhyāsanārhaṇaḥ

यस्य पादयुगं साक्षाच्छ्रीरुपास्तेऽखिलेश्वरी ।स नार्हति किल श्रीशो नरदेवपरिच्छदान्॥ 36 ॥

yasya pādayugaṃ sākṣācchrīrupāste'khileśvarī | sa nārhati kila śrīśo naradevaparicchadān

यस्याङ्घ्रिपङ्कजरजोऽखिललोकपालैः मौल्युत्तमैर्धृतमुपासिततीर्थतीर्थम् ।ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कलाः कलायाः श्रीश्चोद्वहेम चिरमस्य नृपासनं क्व॥ 37 ॥

yasyāṅghripaṅkajarajo'khilalokapālaiḥ maulyuttamairdhṛtamupāsitatīrthatīrtham | brahmā bhavo'hamapi yasya kalāḥ kalāyāḥ śrīścodvahema ciramasya nṛpāsanaṃ kva

भुञ्जते कुरुभिर्दत्तं भूखण्डं वृष्णयः किल ।उपानहः किल वयं स्वयं तु कुरवः शिरः॥ 38 ॥

bhuñjate kurubhirdattaṃ bhūkhaṇḍaṃ vṛṣṇayaḥ kila | upānahaḥ kila vayaṃ svayaṃ tu kuravaḥ śiraḥ

अहो ऐश्वर्यमत्तानां मत्तानामिव मानिनाम् ।असम्बद्धा गिरो रूक्षाः कः सहेतानुशासीता॥ 39 ॥

aho aiśvaryamattānāṃ mattānāmiva māninām | asambaddhā giro rūkṣāḥ kaḥ sahetānuśāsītā

अद्य निष्कौरवीं पृथ्वीं करिष्यामीत्यमर्षितः ।गृहीत्वा हलमुत्तस्थौ दहन्निव जगत्त्रयम्॥ 40 ॥

adya niṣkauravīṃ pṛthvīṃ kariṣyāmītyamarṣitaḥ | gṛhītvā halamuttasthau dahanniva jagattrayam

लाङ्गलाग्रेण नगरमुद्विदार्य गजाह्वयम् ।विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्नमर्षितः॥ 41 ॥

lāṅgalāgreṇa nagaramudvidārya gajāhvayam | vicakarṣa sa gaṅgāyāṃ prahariṣyannamarṣitaḥ

जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् ।आकृष्यमाणमालोक्य कौरवाः जातसम्भ्रमाः॥ 42 ॥

jalayānamivāghūrṇaṃ gaṅgāyāṃ nagaraṃ patat | ākṛṣyamāṇamālokya kauravāḥ jātasambhramāḥ

तमेव शरणं जग्मुः सकुटुम्बा जिजीविषवः ।सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलयः प्रभुम्॥ 43 ॥

tameva śaraṇaṃ jagmuḥ sakuṭumbā jijīviṣavaḥ | salakṣmaṇaṃ puraskṛtya sāmbaṃ prāñjalayaḥ prabhum

राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते ।मूढानां नः कुबुद्धीनां क्षन्तुमर्हस्यतिक्रमम्॥ 44 ॥

rāma rāmākhilādhāra prabhāvaṃ na vidāma te | mūḍhānāṃ naḥ kubuddhīnāṃ kṣantumarhasyatikramam

स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां त्वमेको हेतुर्निराश्रयः ।लोकान् क्रीडनकानीश क्रीडतस्ते वदन्ति हि॥ 45 ॥

sthityutpattyapyayānāṃ tvameko heturnirāśrayaḥ | lokān krīḍanakānīśa krīḍataste vadanti hi

त्वमेव मूर्ध्नीदमनन्त लीलया भूमण्डलं बिभर्षि सहस्रमूर्धन् ।अन्ते च यः स्वात्मनि रुद्धविश्वः शेषेऽद्वितीयः परिशिष्यमाणः॥ 46 ॥

tvameva mūrdhnīdamananta līlayā bhūmaṇḍalaṃ bibharṣi sahasramūrdhan | ante ca yaḥ svātmani ruddhaviśvaḥ śeṣe'dvitīyaḥ pariśiṣyamāṇaḥ

कोपस्तेऽखिलशिक्षार्थं न द्वेषान्न च मत्सरात् ।बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थितिपालनतत्परः॥ 47 ॥

kopaste'khilaśikṣārthaṃ na dveṣānna ca matsarāt | bibhrato bhagavan sattvaṃ sthitipālanatatparaḥ

नमस्ते सर्वभूतात्मन् सर्वशक्तिधराव्यय ।विश्वकर्मन् नमस्तेऽस्तु त्वां वयं शरणं गताः॥ 48 ॥

namaste sarvabhūtātman sarvaśaktidharāvyaya | viśvakarman namaste'stu tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

एवं प्रपन्नैः संविग्नैर्वेपमानायनैर्बलः ।प्रसादितः सुप्रसन्नो मा भैष्टेत्यभयं ददौ॥ 49 ॥

evaṃ prapannaiḥ saṃvignairvepamānāyanairbalaḥ | prasāditaḥ suprasanno mā bhaiṣṭetyabhayaṃ dadau

दुर्योधनः पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् ।ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान्॥ 50 ॥

duryodhanaḥ pāribarhaṃ kuñjarān ṣaṣṭihāyanān | dadau ca dvādaśaśatānyayutāni turaṅgamān

रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् ।दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सलः॥ 51 ॥

rathānāṃ ṣaṭsahasrāṇi raukmāṇāṃ sūryavarcasām | dāsīnāṃ niṣkakaṇṭhīnāṃ sahasraṃ duhitṛvatsalaḥ

प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं भगवान् सात्वतर्षभः ।ससुतः सस्नुषः प्रागात्सुहृद्भिरभिनन्दितः॥ 52 ॥

pratigṛhya tu tatsarvaṃ bhagavān sātvatarṣabhaḥ | sasutaḥ sasnuṣaḥ prāgātsuhṛdbhirabhinanditaḥ

ततः प्रविष्टः स्वपुरं हलायुधः समेत्य बन्धूननुरक्तचेतसः ।शशंस सर्वं यदुपुङ्गवानां मध्ये सभायां कुरुषु स्वचेष्टितम्॥ 53 ॥

tataḥ praviṣṭaḥ svapuraṃ halāyudhaḥ sametya bandhūnanuraktacetasaḥ | śaśaṃsa sarvaṃ yadupuṅgavānāṃ madhye sabhāyāṃ kuruṣu svaceṣṭitam

अद्यापि च पुरं ह्येतत्सूचयद्रामविक्रमम् ।समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायामनुदृश्यते॥ 54 ॥

adyāpi ca puraṃ hyetatsūcayadrāmavikramam | samunnataṃ dakṣiṇato gaṅgāyāmanudṛśyate

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे हास्तिनपुर- कर्षणरूपसङ्कर्षणविजयो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः॥ 68 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe hāstinapura- karṣaṇarūpasaṅkarṣaṇavijayo nāmāṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ