Skandha 10, Adhyāya 58

एकदा पाण्डवान् द्रष्टुं प्रतीतान् पुरुषोत्तमः ।इन्द्रप्रस्थं गतः श्रीमान् युयुधानादिभिर्वृतः॥ 1 ॥

ekadā pāṇḍavān draṣṭuṃ pratītān puruṣottamaḥ | indraprasthaṃ gataḥ śrīmān yuyudhānādibhirvṛtaḥ

दृष्ट्वा तमागतं पार्था मुकुन्दमखिलेश्वरम् ।उत्तस्थुर्युगपद्वीराः प्राणा मुख्यमिवागतम्॥ 2 ॥

dṛṣṭvā tamāgataṃ pārthā mukundamakhileśvaram | uttasthuryugapadvīrāḥ prāṇā mukhyamivāgatam

परिष्वज्याच्युतं वीरा अङ्गसङ्गहतैनसः ।सानुरागस्मितं वक्त्रं वीक्ष्य तस्य मुदं ययुः॥ 3 ॥

pariṣvajyācyutaṃ vīrā aṅgasaṅgahatainasaḥ | sānurāgasmitaṃ vaktraṃ vīkṣya tasya mudaṃ yayuḥ

युधिष्ठिरस्य भीमस्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् ।फाल्गुनं परिरभ्याथ यमाभ्यां चाभिवन्दितः॥ 4 ॥

yudhiṣṭhirasya bhīmasya kṛtvā pādābhivandanam | phālgunaṃ parirabhyātha yamābhyāṃ cābhivanditaḥ

परमासन आसीनं कृष्णा कृष्णमनिन्दिता ।नवोढा व्रीडिता किञ्चिच्छनैरेत्याभ्यवन्दत॥ 5 ॥

paramāsana āsīnaṃ kṛṣṇā kṛṣṇamaninditā | navoḍhā vrīḍitā kiñcicchanairetyābhyavandata

तथैव सात्यकिः पार्थैः पूजितश्चाभिवन्दितः ।निषसादासनेऽन्ये च पूजिताः पर्युपासत॥ 6 ॥

tathaiva sātyakiḥ pārthaiḥ pūjitaścābhivanditaḥ | niṣasādāsane'nye ca pūjitāḥ paryupāsata

पृथां समागत्य कृताभिवादन- स्तयातिहार्दार्द्रदृशाभिरम्भितः ।आपृष्टवांस्तां कुशलं सहस्नुषां पितृष्वसारं परिपृष्टबान्धवः॥ 7 ॥

pṛthāṃ samāgatya kṛtābhivādana- stayātihārdārdradṛśābhirambhitaḥ | āpṛṣṭavāṃstāṃ kuśalaṃ sahasnuṣāṃ pitṛṣvasāraṃ paripṛṣṭabāndhavaḥ

तमाह प्रेमवैक्लव्यरुद्धकण्ठाश्रुलोचना ।स्मरन्ती तान् बहून् क्लेशान् क्लेशापायात्मदर्शनम्॥ 8 ॥

tamāha premavaiklavyaruddhakaṇṭhāśrulocanā | smarantī tān bahūn kleśān kleśāpāyātmadarśanam

तदैव कुशलं नोऽभूत्सनाथास्ते कृता वयम् ।ज्ञातीन् नः स्मरता कृष्ण भ्राता मे प्रेषितस्त्वया॥ 9 ॥

tadaiva kuśalaṃ no'bhūtsanāthāste kṛtā vayam | jñātīn naḥ smaratā kṛṣṇa bhrātā me preṣitastvayā

न तेऽस्ति स्वपरभ्रान्तिर्विश्वस्य सुहृदात्मनः ।तथापि स्मरतां शश्वत्क्लेशान् हंसि हृदि स्थितः॥ 10 ॥

na te'sti svaparabhrāntirviśvasya suhṛdātmanaḥ | tathāpi smaratāṃ śaśvatkleśān haṃsi hṛdi sthitaḥ

किं न आचरितं श्रेयो न वेदाहमधीश्वर ।योगेश्वराणां दुर्दर्शो यन्नो दृष्टः कुमेधसाम्॥ 11 ॥

kiṃ na ācaritaṃ śreyo na vedāhamadhīśvara | yogeśvarāṇāṃ durdarśo yanno dṛṣṭaḥ kumedhasām

जनयन् नयनानन्दमिन्द्रप्रस्थौकसां विभुः॥ 12 ॥

janayan nayanānandamindraprasthaukasāṃ vibhuḥ

एकदा रथमारुह्य विजयो वानरध्वजम् ।गाण्डीवं धनुरादाय तूणौ चाक्षयसायकौ॥ 13 ॥

ekadā rathamāruhya vijayo vānaradhvajam | gāṇḍīvaṃ dhanurādāya tūṇau cākṣayasāyakau

साकं कृष्णेन सन्नद्धो विहर्तुं विपिनं वनम् ।बहुव्यालमृगाकीर्णं प्राविशत्परवीरहा॥ 14 ॥

sākaṃ kṛṣṇena sannaddho vihartuṃ vipinaṃ vanam | bahuvyālamṛgākīrṇaṃ prāviśatparavīrahā

तत्राविध्यच्छरैर्व्याघ्रान् सूकरान् महिषान् रुरून् ।शरभान् गवयान् खड्गान् हरिणान् शशशल्लकान्॥ 15 ॥

tatrāvidhyaccharairvyāghrān sūkarān mahiṣān rurūn | śarabhān gavayān khaḍgān hariṇān śaśaśallakān

तान् निन्युः किङ्करा राज्ञे मेध्यान् पर्वण्युपागते ।तृट् परीतः परिश्रान्तो बीभत्सुर्यमुनामगात्॥ 16 ॥

tān ninyuḥ kiṅkarā rājñe medhyān parvaṇyupāgate | tṛṭ parītaḥ pariśrānto bībhatsuryamunāmagāt

तत्रोपस्पृश्य विशदं पीत्वा वारि महारथौ ।कृष्णौ ददृशतुः कन्यां चरन्तीं चारुदर्शनाम्॥ 17 ॥

tatropaspṛśya viśadaṃ pītvā vāri mahārathau | kṛṣṇau dadṛśatuḥ kanyāṃ carantīṃ cārudarśanām

तामासाद्य वरारोहां सुद्विजां रुचिराननाम् ।पप्रच्छ प्रेषितः सख्या फाल्गुनः प्रमदोत्तमाम्॥ 18 ॥

tāmāsādya varārohāṃ sudvijāṃ rucirānanām | papraccha preṣitaḥ sakhyā phālgunaḥ pramadottamām

का त्वं कस्यासि सुश्रोणि कुतोऽसि किं चिकीर्षसि ।मन्ये त्वां पतिमिच्छन्तीं सर्वं कथय शोभने॥ 19 ॥

kā tvaṃ kasyāsi suśroṇi kuto'si kiṃ cikīrṣasi | manye tvāṃ patimicchantīṃ sarvaṃ kathaya śobhane

अहं देवस्य सवितुर्दुहिता पतिमिच्छती ।विष्णुं वरेण्यं वरदं तपः परममास्थिता॥ 20 ॥

ahaṃ devasya saviturduhitā patimicchatī | viṣṇuṃ vareṇyaṃ varadaṃ tapaḥ paramamāsthitā

नान्यं पतिं वृणे वीर तमृते श्रीनिकेतनम् ।तुष्यतां मे स भगवान् मुकुन्दोऽनाथसंश्रयः॥ 21 ॥

nānyaṃ patiṃ vṛṇe vīra tamṛte śrīniketanam | tuṣyatāṃ me sa bhagavān mukundo'nāthasaṃśrayaḥ

कालिन्दीति समाख्याता वसामि यमुनाजले ।निर्मिते भवने पित्रा यावदच्युतदर्शनम्॥ 22 ॥

kālindīti samākhyātā vasāmi yamunājale | nirmite bhavane pitrā yāvadacyutadarśanam

तथावदद्गुडाकेशो वासुदेवाय सोऽपि ताम् ।रथमारोप्य तद्विद्वान् धर्मराजमुपागमत्॥ 23 ॥

tathāvadadguḍākeśo vāsudevāya so'pi tām | rathamāropya tadvidvān dharmarājamupāgamat

यदैव कृष्णः सन्दिष्टः पार्थानां परमाद्भुतम् ।कारयामास नगरं विचित्रं विश्वकर्मणा॥ 24 ॥

yadaiva kṛṣṇaḥ sandiṣṭaḥ pārthānāṃ paramādbhutam | kārayāmāsa nagaraṃ vicitraṃ viśvakarmaṇā

भगवांस्तत्र निवसन् स्वानां प्रियचिकीर्षया ।अग्नये खाण्डवं दातुमर्जुनस्यास सारथिः॥ 25 ॥

bhagavāṃstatra nivasan svānāṃ priyacikīrṣayā | agnaye khāṇḍavaṃ dātumarjunasyāsa sārathiḥ

सोऽग्निस्तुष्टो धनुरदाद्धयान् श्वेतान् रथं नृप ।अर्जुनायाक्षयौ तूणौ वर्म चाभेद्यमस्त्रिभिः॥ 26 ॥

so'gnistuṣṭo dhanuradāddhayān śvetān rathaṃ nṛpa | arjunāyākṣayau tūṇau varma cābhedyamastribhiḥ

मयश्च मोचितो वह्नेः सभां सख्य उपाहरत् ।यस्मिन् दुर्योधनस्यासीज्जलस्थलदृशिभ्रमः॥ 27 ॥

mayaśca mocito vahneḥ sabhāṃ sakhya upāharat | yasmin duryodhanasyāsījjalasthaladṛśibhramaḥ

स तेन समनुज्ञातः सुहृद्भिश्चानुमोदितः ।आययौ द्वारकां भूयः सात्यकिप्रमुखैर्वृतः॥ 28 ॥

sa tena samanujñātaḥ suhṛdbhiścānumoditaḥ | āyayau dvārakāṃ bhūyaḥ sātyakipramukhairvṛtaḥ

अथोपयेमे कालिन्दीं सुपुण्यर्त्वर्क्ष ऊर्जिते ।वितन्वन् परमानन्दं स्वानां परममङ्गलम्॥ 29 ॥

athopayeme kālindīṃ supuṇyartvarkṣa ūrjite | vitanvan paramānandaṃ svānāṃ paramamaṅgalam

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ दुर्योधनवशानुगौ ।स्वयंवरे स्वभगिनीं कृष्णे सक्तां न्यषेधताम्॥ 30 ॥

vindānuvindāvāvantyau duryodhanavaśānugau | svayaṃvare svabhaginīṃ kṛṣṇe saktāṃ nyaṣedhatām

राजाधिदेव्यास्तनयां मित्रविन्दां पितृष्वसुः ।प्रसह्य हृतवान् कृष्णो राजन् राज्ञां प्रपश्यताम्॥ 31 ॥

rājādhidevyāstanayāṃ mitravindāṃ pitṛṣvasuḥ | prasahya hṛtavān kṛṣṇo rājan rājñāṃ prapaśyatām

नग्नजिन्नाम कौसल्य आसीद्राजातिधार्मिकः ।तस्य सत्याभवत्कन्या देवी नाग्नजिती नृप॥ 32 ॥

nagnajinnāma kausalya āsīdrājātidhārmikaḥ | tasya satyābhavatkanyā devī nāgnajitī nṛpa

न तां शेकुर्नृपा वोढुमजित्वा सप्त गोवृषान् ।तीक्ष्णशृङ्गान् सुदुर्धर्षान् वीरगन्धासहान् खलान्॥ 33 ॥

na tāṃ śekurnṛpā voḍhumajitvā sapta govṛṣān | tīkṣṇaśṛṅgān sudurdharṣān vīragandhāsahān khalān

तां श्रुत्वा वृषजिल्लभ्यां भगवान् सात्वतां पतिः ।जगाम कौसल्यपुरं सैन्येन महता वृतः॥ 34 ॥

tāṃ śrutvā vṛṣajillabhyāṃ bhagavān sātvatāṃ patiḥ | jagāma kausalyapuraṃ sainyena mahatā vṛtaḥ

स कोसलपतिः प्रीतः प्रत्युत्थानासनादिभिः ।अर्हणेनापि गुरुणा पूजयन् प्रतिनन्दितः॥ 35 ॥

sa kosalapatiḥ prītaḥ pratyutthānāsanādibhiḥ | arhaṇenāpi guruṇā pūjayan pratinanditaḥ

वरं विलोक्याभिमतं समागतं नरेन्द्रकन्या चकमे रमापतिम् ।भूयादयं मे पतिराशिषोऽमलाः करोतु सत्या यदि मे धृतो व्रतैः॥ 36 ॥

varaṃ vilokyābhimataṃ samāgataṃ narendrakanyā cakame ramāpatim | bhūyādayaṃ me patirāśiṣo'malāḥ karotu satyā yadi me dhṛto vrataiḥ

यत्पादपङ्कजरजः शिरसा बिभर्ति श्रीरब्जजः सगिरिशः सह लोकपालैः ।लीलातनूः स्वकृतसेतुपरीप्सयेशः काले दधत्स भगवान् मम केन तुष्येत्॥ 37 ॥

yatpādapaṅkajarajaḥ śirasā bibharti śrīrabjajaḥ sagiriśaḥ saha lokapālaiḥ | līlātanūḥ svakṛtasetuparīpsayeśaḥ kāle dadhatsa bhagavān mama kena tuṣyet

अर्चितं पुनरित्याह नारायण जगत्पते ।आत्मानन्देन पूर्णस्य करवाणि किमल्पकः॥ 38 ॥

arcitaṃ punarityāha nārāyaṇa jagatpate | ātmānandena pūrṇasya karavāṇi kimalpakaḥ

तमाह भगवान् हृष्टः कृतासनपरिग्रहः ।मेघगम्भीरया वाचा सस्मितं कुरुनन्दन॥ 39 ॥

tamāha bhagavān hṛṣṭaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ | meghagambhīrayā vācā sasmitaṃ kurunandana

नरेन्द्र याच्ञा कविभिर्विगर्हिता राजन्यबन्धोर्निजधर्मवर्तिनः ।तथापि याचे तव सौहृदेच्छया कन्यां त्वदीयां न हि शुल्कदा वयम्॥ 40 ॥

narendra yācñā kavibhirvigarhitā rājanyabandhornijadharmavartinaḥ | tathāpi yāce tava sauhṛdecchayā kanyāṃ tvadīyāṃ na hi śulkadā vayam

राजोवाच ।कोऽन्यस्तेऽभ्यधिको नाथ कन्यावर इहेप्सितः ।गुणैकधाम्नो यस्याङ्गे श्रीर्वसत्यनपायिनी॥ 41 ॥

rājovāca | ko'nyaste'bhyadhiko nātha kanyāvara ihepsitaḥ | guṇaikadhāmno yasyāṅge śrīrvasatyanapāyinī

किन्त्वस्माभिः कृतः पूर्वं समयः सात्वतर्षभ ।पुंसां वीर्यपरीक्षार्थं कन्यावरपरीप्सया॥ 42 ॥

kintvasmābhiḥ kṛtaḥ pūrvaṃ samayaḥ sātvatarṣabha | puṃsāṃ vīryaparīkṣārthaṃ kanyāvaraparīpsayā

सप्तैते गोवृषा वीर दुर्दान्ता दुरवग्रहाः ।एतैर्भग्नाः सुबहवो भिन्नगात्रा नृपात्मजाः॥ 43 ॥

saptaite govṛṣā vīra durdāntā duravagrahāḥ | etairbhagnāḥ subahavo bhinnagātrā nṛpātmajāḥ

यदिमे निगृहीताः स्युस्त्वयैव यदुनन्दन ।वरो भवानभिमतो दुहितुर्मे श्रियःपते॥ 44 ॥

yadime nigṛhītāḥ syustvayaiva yadunandana | varo bhavānabhimato duhiturme śriyaḥpate

एवं समयमाकर्ण्य बद्ध्वा परिकरं प्रभुः ।आत्मानं सप्तधा कृत्वा न्यगृह्णाल्लीलयैव तान्॥ 45 ॥

evaṃ samayamākarṇya baddhvā parikaraṃ prabhuḥ | ātmānaṃ saptadhā kṛtvā nyagṛhṇāllīlayaiva tān

बद्ध्वा तान् दामभिः शौरिर्भग्नदर्पान् हतौजसः ।व्यकर्षल्लीलया बद्धान् बालो दारुमयान् यथा॥ 46 ॥

baddhvā tān dāmabhiḥ śaurirbhagnadarpān hataujasaḥ | vyakarṣallīlayā baddhān bālo dārumayān yathā

ततः प्रीतः सुतां राजा ददौ कृष्णाय विस्मितः ।तां प्रत्यगृह्णाद्भगवान् विधिवत्सदृशीं प्रभुः॥ 47 ॥

tataḥ prītaḥ sutāṃ rājā dadau kṛṣṇāya vismitaḥ | tāṃ pratyagṛhṇādbhagavān vidhivatsadṛśīṃ prabhuḥ

राजपत्न्यश्च दुहितुः कृष्णं लब्ध्वा प्रियं पतिम् ।लेभिरे परमानन्दं जातश्च परमोत्सवः॥ 48 ॥

rājapatnyaśca duhituḥ kṛṣṇaṃ labdhvā priyaṃ patim | lebhire paramānandaṃ jātaśca paramotsavaḥ

शङ्खभेर्यानका नेदुर्गीतवाद्यद्विजाशिषः ।नरा नार्यः प्रमुदिताः सुवासःस्रगलङ्कृताः॥ 49 ॥

śaṅkhabheryānakā nedurgītavādyadvijāśiṣaḥ | narā nāryaḥ pramuditāḥ suvāsaḥsragalaṅkṛtāḥ

दशधेनुसहस्राणि पारिबर्हमदाद्विभुः ।युवतीनां त्रिसाहस्रं निष्कग्रीवसुवासाम्॥ 50 ॥

daśadhenusahasrāṇi pāribarhamadādvibhuḥ | yuvatīnāṃ trisāhasraṃ niṣkagrīvasuvāsām

नवनागसहस्राणि नागाच्छतगुणान् रथान् ।रथाच्छतगुणानश्वानश्वाच्छतगुणान् नरान्॥ 51 ॥

navanāgasahasrāṇi nāgācchataguṇān rathān | rathācchataguṇānaśvānaśvācchataguṇān narān

दम्पती रथमारोप्य महत्या सेनया वृतौ ।स्नेहप्रक्लिन्नहृदयो यापयामास कोसलः॥ 52 ॥

dampatī rathamāropya mahatyā senayā vṛtau | snehapraklinnahṛdayo yāpayāmāsa kosalaḥ

श्रुत्वैतद्रुरुधुर्भूपा नयन्तं पथि कन्यकाम् ।भग्नवीर्याः सुदुर्मर्षा यदुभिर्गोवृषैः पुरा॥ 53 ॥

śrutvaitadrurudhurbhūpā nayantaṃ pathi kanyakām | bhagnavīryāḥ sudurmarṣā yadubhirgovṛṣaiḥ purā

तानस्यतः शरव्रातान् बन्धुप्रियकृदर्जुनः ।गाण्डीवी कालयामास सिंहः क्षुद्रमृगानिव॥ 54 ॥

tānasyataḥ śaravrātān bandhupriyakṛdarjunaḥ | gāṇḍīvī kālayāmāsa siṃhaḥ kṣudramṛgāniva

पारिबर्हमुपागृह्य द्वारकामेत्य सत्यया ।रेमे यदूनामृषभो भगवान् देवकीसुतः॥ 55 ॥

pāribarhamupāgṛhya dvārakāmetya satyayā | reme yadūnāmṛṣabho bhagavān devakīsutaḥ

श्रुतकीर्तेः सुतां भद्रामुपयेमे पितृष्वसुः ।कैकेयीं भ्रातृभिर्दत्तां कृष्णः सन्तर्दनादिभिः॥ 56 ॥

śrutakīrteḥ sutāṃ bhadrāmupayeme pitṛṣvasuḥ | kaikeyīṃ bhrātṛbhirdattāṃ kṛṣṇaḥ santardanādibhiḥ

सुतां च मद्राधिपतेर्लक्ष्मणां लक्षणैर्युताम् ।स्वयंवरे जहारैकः स सुपर्णः सुधामिव॥ 57 ॥

sutāṃ ca madrādhipaterlakṣmaṇāṃ lakṣaṇairyutām | svayaṃvare jahāraikaḥ sa suparṇaḥ sudhāmiva

अन्याश्चैवंविधा भार्याः कृष्णस्यासन् सहस्रशः ।भौमं हत्वा तन्निरोधादाहृताश्चारुदर्शनाः॥ 58 ॥

anyāścaivaṃvidhā bhāryāḥ kṛṣṇasyāsan sahasraśaḥ | bhaumaṃ hatvā tannirodhādāhṛtāścārudarśanāḥ

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे अष्टमहिष्युद्वाहो नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ 58b ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe aṣṭamahiṣyudvāho nāmāṣṭapañcāśattamo'dhyāyaḥ