Skandha 10, Adhyāya 55

कामस्तु वासुदेवांशो दग्धः प्राग्रुद्रमन्युना ।देहोपपत्तये भूयस्तमेव प्रत्यपद्यत॥ 1 ॥

kāmastu vāsudevāṃśo dagdhaḥ prāgrudramanyunā | dehopapattaye bhūyastameva pratyapadyata

स एव जातो वैदर्भ्यां कृष्णवीर्यसमुद्भवः ।प्रद्युम्न इति विख्यातः सर्वतोऽनवमः पितुः॥ 2 ॥

sa eva jāto vaidarbhyāṃ kṛṣṇavīryasamudbhavaḥ | pradyumna iti vikhyātaḥ sarvato'navamaḥ pituḥ

तं शम्बरः कामरूपी हृत्वा तोकमनिर्दशम् ।स विदित्वाऽऽत्मनः शत्रुं प्रास्योदन्वत्यगाद्गृहम्॥ 3 ॥

taṃ śambaraḥ kāmarūpī hṛtvā tokamanirdaśam | sa viditvā''tmanaḥ śatruṃ prāsyodanvatyagādgṛham

तं निर्जगार बलवान् मीनः सोऽप्यपरैः सह ।वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभिः॥ 4 ॥

taṃ nirjagāra balavān mīnaḥ so'pyaparaiḥ saha | vṛto jālena mahatā gṛhīto matsyajīvibhiḥ

तं शम्बराय कैवर्ता उपाजह्रुरुपायनम् ।सूदा महानसं नीत्वावद्यन् सुधितिनाद्भुतम्॥ 5 ॥

taṃ śambarāya kaivartā upājahrurupāyanam | sūdā mahānasaṃ nītvāvadyan sudhitinādbhutam

दृष्ट्वा तदुदरे बालं मायावत्यै न्यवेदयन् ।नारदोऽकथयत्सर्वं तस्याः शङ्कितचेतसः ।बालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम्॥ 6 ॥

dṛṣṭvā tadudare bālaṃ māyāvatyai nyavedayan | nārado'kathayatsarvaṃ tasyāḥ śaṅkitacetasaḥ | bālasya tattvamutpattiṃ matsyodaraniveśanam

सा च कामस्य वै पत्नी रतिर्नाम यशस्विनी ।पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती॥ 7 ॥

sā ca kāmasya vai patnī ratirnāma yaśasvinī | patyurnirdagdhadehasya dehotpattiṃ pratīkṣatī

निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने ।कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके॥ 8 ॥

nirūpitā śambareṇa sā sūdaudanasādhane | kāmadevaṃ śiśuṃ buddhvā cakre snehaṃ tadārbhake

नातिदीर्घेण कालेन स कार्ष्णी रूढयौवनः ।जनयामास नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम्॥ 9 ॥

nātidīrgheṇa kālena sa kārṣṇī rūḍhayauvanaḥ | janayāmāsa nārīṇāṃ vīkṣantīnāṃ ca vibhramam

सा तं पतिं पद्मदलायतेक्षणं प्रलम्बबाहुं नरलोकसुन्दरम् ।सव्रीडहासोत्तभितभ्रुवेक्षती प्रीत्योपतस्थे रतिरङ्ग सौरतैः॥ 10 ॥

sā taṃ patiṃ padmadalāyatekṣaṇaṃ pralambabāhuṃ naralokasundaram | savrīḍahāsottabhitabhruvekṣatī prītyopatasthe ratiraṅga saurataiḥ

तामाह भगवान् कार्ष्णिर्मातस्ते मतिरन्यथा ।मातृभावमतिक्रम्य वर्तसे कामिनी यथा॥ 11 ॥

tāmāha bhagavān kārṣṇirmātaste matiranyathā | mātṛbhāvamatikramya vartase kāminī yathā

भवान् नारायणसुतः शम्बरेण हृतो गृहात् ।अहं तेऽधिकृता पत्नी रतिः कामो भवान् प्रभो॥ 12 ॥

bhavān nārāyaṇasutaḥ śambareṇa hṛto gṛhāt | ahaṃ te'dhikṛtā patnī ratiḥ kāmo bhavān prabho

एष त्वानिर्दशं सिन्धावक्षिपच्छम्बरोऽसुरः ।मत्स्योऽग्रसीत्तदुदरादिह प्राप्तो भवान् प्रभो॥ 13 ॥

eṣa tvānirdaśaṃ sindhāvakṣipacchambaro'suraḥ | matsyo'grasīttadudarādiha prāpto bhavān prabho

तमिमं जहि दुर्धर्षं दुर्जयं शत्रुमात्मनः ।मायाशतविदं त्वं च मायाभिर्मोहनादिभिः॥ 14 ॥

tamimaṃ jahi durdharṣaṃ durjayaṃ śatrumātmanaḥ | māyāśatavidaṃ tvaṃ ca māyābhirmohanādibhiḥ

परिशोचति ते माता कुररीव गतप्रजा ।पुत्रस्नेहाकुला दीना विवत्सा गौरिवातुरा॥ 15 ॥

pariśocati te mātā kurarīva gataprajā | putrasnehākulā dīnā vivatsā gaurivāturā

प्रभाष्यैवं ददौ विद्यां प्रद्युम्नाय महात्मने ।मायावती महामायां सर्वमायाविनाशिनीम्॥ 16 ॥

prabhāṣyaivaṃ dadau vidyāṃ pradyumnāya mahātmane | māyāvatī mahāmāyāṃ sarvamāyāvināśinīm

स च शम्बरमभ्येत्य संयुगाय समाह्वयत् ।अविषह्यैस्तमाक्षेपैः क्षिपन् सञ्जनयन् कलिम्॥ 17 ॥

sa ca śambaramabhyetya saṃyugāya samāhvayat | aviṣahyaistamākṣepaiḥ kṣipan sañjanayan kalim

सोऽधिक्षिप्तो दुर्वचोभिः पादाहत इवोरगः ।निश्चक्राम गदापाणिरमर्षात्ताम्रलोचनः॥ 18 ॥

so'dhikṣipto durvacobhiḥ pādāhata ivoragaḥ | niścakrāma gadāpāṇiramarṣāttāmralocanaḥ

गदामाविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने ।प्रक्षिप्य व्यनदन्नादं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम्॥ 19 ॥

gadāmāvidhya tarasā pradyumnāya mahātmane | prakṣipya vyanadannādaṃ vajraniṣpeṣaniṣṭhuram

तामापतन्तीं भगवान् प्रद्युम्नो गदया गदाम् ।अपास्य शत्रवे क्रुद्धः प्राहिणोत्स्वगदां नृप॥ 20 ॥

tāmāpatantīṃ bhagavān pradyumno gadayā gadām | apāsya śatrave kruddhaḥ prāhiṇotsvagadāṃ nṛpa

स च मायां समाश्रित्य दैतेयीं मयदर्शिताम् ।मुमुचेऽस्त्रमयं वर्षं कार्ष्णौ वैहायसोऽसुरः॥ 21 ॥

sa ca māyāṃ samāśritya daiteyīṃ mayadarśitām | mumuce'stramayaṃ varṣaṃ kārṣṇau vaihāyaso'suraḥ

बाध्यमानोऽस्त्रवर्षेण रौक्मिणेयो महारथः ।सत्त्वात्मिकां महाविद्यां सर्वमायोपमर्दिनीम्॥ 22 ॥

bādhyamāno'stravarṣeṇa raukmiṇeyo mahārathaḥ | sattvātmikāṃ mahāvidyāṃ sarvamāyopamardinīm

ततो गौह्यकगान्धर्वपैशाचोरगराक्षसीः ।प्रायुङ्क्त शतशो दैत्यः कार्ष्णिर्व्यधमयत्स ताः॥ 23 ॥

tato gauhyakagāndharvapaiśācoragarākṣasīḥ | prāyuṅkta śataśo daityaḥ kārṣṇirvyadhamayatsa tāḥ

निशातमसिमुद्यम्य सकिरीटं सकुण्डलम् ।शम्बरस्य शिरः कायात्ताम्रश्मश्र्वोजसाहरत्॥ 24 ॥

niśātamasimudyamya sakirīṭaṃ sakuṇḍalam | śambarasya śiraḥ kāyāttāmraśmaśrvojasāharat

आकीर्यमाणो दिविजैः स्तुवद्भिः कुसुमोत्करैः ।भार्ययाम्बरचारिण्या पुरं नीतो विहायसा॥ 25 ॥

ākīryamāṇo divijaiḥ stuvadbhiḥ kusumotkaraiḥ | bhāryayāmbaracāriṇyā puraṃ nīto vihāyasā

अन्तःपुरवरं राजन् ललनाशतसङ्कुलम् ।विवेश पत्न्या गगनाद्विद्युतेव बलाहकः॥ 26 ॥

antaḥpuravaraṃ rājan lalanāśatasaṅkulam | viveśa patnyā gaganādvidyuteva balāhakaḥ

तं दृष्ट्वा जलदश्यामं पीतकौशेयवाससम् ।प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम्॥ 27 ॥

taṃ dṛṣṭvā jaladaśyāmaṃ pītakauśeyavāsasam | pralambabāhuṃ tāmrākṣaṃ susmitaṃ rucirānanam

स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभिः ।कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह॥ 28 ॥

svalaṅkṛtamukhāmbhojaṃ nīlavakrālakālibhiḥ | kṛṣṇaṃ matvā striyo hrītā nililyustatra tatra ha

अवधार्य शनैरीषद्वैलक्षण्येन योषितः ।उपजग्मुः प्रमुदिताः सस्त्रीरत्नं सुविस्मिताः॥ 29 ॥

avadhārya śanairīṣadvailakṣaṇyena yoṣitaḥ | upajagmuḥ pramuditāḥ sastrīratnaṃ suvismitāḥ

अथ तत्रासितापाङ्गी वैदर्भी वल्गुभाषिणी ।अस्मरत्स्वसुतं नष्टं स्नेहस्नुतपयोधरा॥ 30 ॥

atha tatrāsitāpāṅgī vaidarbhī valgubhāṣiṇī | asmaratsvasutaṃ naṣṭaṃ snehasnutapayodharā

को न्वयं नरवैदूर्यः कस्य वा कमलेक्षणः ।धृतः कया वा जठरे केयं लब्धा त्वनेन वा॥ 31 ॥

ko nvayaṃ naravaidūryaḥ kasya vā kamalekṣaṇaḥ | dhṛtaḥ kayā vā jaṭhare keyaṃ labdhā tvanena vā

मम चाप्यात्मजो नष्टो नीतो यः सूतिकागृहात् ।एतत्तुल्यवयोरूपो यदि जीवति कुत्रचित्॥ 32 ॥

mama cāpyātmajo naṣṭo nīto yaḥ sūtikāgṛhāt | etattulyavayorūpo yadi jīvati kutracit

कथं त्वनेन सम्प्राप्तं सारूप्यं शार्ङ्गधन्वनः ।आकृत्यावयवैर्गत्या स्वरहासावलोकनैः॥ 33 ॥

kathaṃ tvanena samprāptaṃ sārūpyaṃ śārṅgadhanvanaḥ | ākṛtyāvayavairgatyā svarahāsāvalokanaiḥ

स एव वा भवेन्नूनं यो मे गर्भे धृतोऽर्भकः ।अमुष्मिन् प्रीतिरधिका वामः स्फुरति मे भुजः॥ 34 ॥

sa eva vā bhavennūnaṃ yo me garbhe dhṛto'rbhakaḥ | amuṣmin prītiradhikā vāmaḥ sphurati me bhujaḥ

एवं मीमांसमानायां वैदर्भ्यां देवकीसुतः ।देवक्यानकदुन्दुभ्यामुत्तमश्लोक आगमत्॥ 35 ॥

evaṃ mīmāṃsamānāyāṃ vaidarbhyāṃ devakīsutaḥ | devakyānakadundubhyāmuttamaśloka āgamat

विज्ञातार्थोऽपि भगवांस्तूष्णीमास जनार्दनः ।नारदोऽकथयत्सर्वं शम्बराहरणादिकम्॥ 36 ॥

vijñātārtho'pi bhagavāṃstūṣṇīmāsa janārdanaḥ | nārado'kathayatsarvaṃ śambarāharaṇādikam

तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं कृष्णान्तःपुरयोषितः ।अभ्यनन्दन् बहूनब्दान् नष्टं मृतमिवागतम्॥ 37 ॥

tacchrutvā mahadāścaryaṃ kṛṣṇāntaḥpurayoṣitaḥ | abhyanandan bahūnabdān naṣṭaṃ mṛtamivāgatam

देवकी वसुदेवश्च कृष्णरामौ तथा स्त्रियः ।दम्पती तौ परिष्वज्य रुक्मिणी च ययुर्मुदम्॥ 38 ॥

devakī vasudevaśca kṛṣṇarāmau tathā striyaḥ | dampatī tau pariṣvajya rukmiṇī ca yayurmudam

नष्टं प्रद्युम्नमायातमाकर्ण्य द्वारकौकसः ।अहो मृत इवायातो बालो दिष्ट्येति हाब्रुवन्॥ 39 ॥

naṣṭaṃ pradyumnamāyātamākarṇya dvārakaukasaḥ | aho mṛta ivāyāto bālo diṣṭyeti hābruvan

यं वै मुहुः पितृसरूपनिजेशभावा- स्तन्मातरो यदभजन् रहरूढभावाः ।चित्रं न तत्खलु रमास्पदबिम्बबिम्बे कामे स्मरेऽक्षविषये किमुतान्यनार्यः॥ 40 ॥

yaṃ vai muhuḥ pitṛsarūpanijeśabhāvā- stanmātaro yadabhajan raharūḍhabhāvāḥ | citraṃ na tatkhalu ramāspadabimbabimbe kāme smare'kṣaviṣaye kimutānyanāryaḥ

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे प्रद्युम्नोत्पत्ति- निरूपणं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ 55 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe pradyumnotpatti- nirūpaṇaṃ nāma pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ