Skandha 10, Adhyāya 52

इत्थं सोऽनुगृहीतोऽङ्ग कृष्णेनेक्ष्वाकुनन्दनः ।तं परिक्रम्य सन्नम्य निश्चक्राम गुहामुखात्॥ 1 ॥

itthaṃ so'nugṛhīto'ṅga kṛṣṇenekṣvākunandanaḥ | taṃ parikramya sannamya niścakrāma guhāmukhāt

स वीक्ष्य क्षुल्लकान्मर्त्यान् पशून् वीरुद्वनस्पतीन् ।मत्वा कलियुगं प्राप्तं जगाम दिशमुत्तराम्॥ 2 ॥

sa vīkṣya kṣullakānmartyān paśūn vīrudvanaspatīn | matvā kaliyugaṃ prāptaṃ jagāma diśamuttarām

तपःश्रद्धायुतो धीरो निःसङ्गो मुक्तसंशयः ।समाधाय मनःकृष्णे प्राविशद्गन्धमादनम्॥ 3 ॥

tapaḥśraddhāyuto dhīro niḥsaṅgo muktasaṃśayaḥ | samādhāya manaḥkṛṣṇe prāviśadgandhamādanam

बदर्याश्रममासाद्य नरनारायणालयम् ।सर्वद्वन्द्वसहः शान्तस्तपसाऽऽराधयद्धरिम्॥ 4 ॥

badaryāśramamāsādya naranārāyaṇālayam | sarvadvandvasahaḥ śāntastapasā''rādhayaddharim

भगवान् पुनराव्रज्य पुरीं यवनवेष्टिताम् ।हत्वा म्लेच्छबलं निन्ये तदीयं द्वारकां धनम्॥ 5 ॥

bhagavān punarāvrajya purīṃ yavanaveṣṭitām | hatvā mlecchabalaṃ ninye tadīyaṃ dvārakāṃ dhanam

नीयमाने धने गोभिर्नृभिश्चाच्युतचोदितैः ।आजगाम जरासन्धस्त्रयोविंशत्यनीकपः॥ 6 ॥

nīyamāne dhane gobhirnṛbhiścācyutacoditaiḥ | ājagāma jarāsandhastrayoviṃśatyanīkapaḥ

विलोक्य वेगरभसं रिपुसैन्यस्य माधवौ ।मनुष्यचेष्टामापन्नौ राजन् दुद्रुवतुर्द्रुतम्॥ 7 ॥

vilokya vegarabhasaṃ ripusainyasya mādhavau | manuṣyaceṣṭāmāpannau rājan dudruvaturdrutam

विहाय वित्तं प्रचुरमभीतौ भीरुभीतवत् ।पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां चेरतुर्बहुयोजनम्॥ 8 ॥

vihāya vittaṃ pracuramabhītau bhīrubhītavat | padbhyāṃ padmapalāśābhyāṃ ceraturbahuyojanam

पलायमानौ तौ दृष्ट्वा मागधः प्रहसन् बली ।अन्वधावद्रथानीकैरीशयोरप्रमाणवित्॥ 9 ॥

palāyamānau tau dṛṣṭvā māgadhaḥ prahasan balī | anvadhāvadrathānīkairīśayorapramāṇavit

प्रद्रुत्य दूरं संश्रान्तौ तुङ्गमारुहतां गिरिम् ।प्रवर्षणाख्यं भगवान्नित्यदा यत्र वर्षति॥ 10 ॥

pradrutya dūraṃ saṃśrāntau tuṅgamāruhatāṃ girim | pravarṣaṇākhyaṃ bhagavānnityadā yatra varṣati

गिरौ निलीनावाज्ञाय नाधिगम्य पदं नृप ।ददाह गिरिमेधोभिः समन्तादग्निमुत्सृजन्॥ 11 ॥

girau nilīnāvājñāya nādhigamya padaṃ nṛpa | dadāha girimedhobhiḥ samantādagnimutsṛjan

तत उत्पत्य तरसा दह्यमानतटादुभौ ।दशैकयोजनोत्तुङ्गान्निपेततुरधो भुवि॥ 12 ॥

tata utpatya tarasā dahyamānataṭādubhau | daśaikayojanottuṅgānnipetaturadho bhuvi

अलक्ष्यमाणौ रिपुणा सानुगेन यदूत्तमौ ।स्वपुरं पुनरायातौ समुद्रपरिखां नृप॥ 13 ॥

alakṣyamāṇau ripuṇā sānugena yadūttamau | svapuraṃ punarāyātau samudraparikhāṃ nṛpa

सोऽपि दग्धाविति मृषा मन्वानो बलकेशवौ ।बलमाकृष्य सुमहन्मगधान् मागधो ययौ॥ 14 ॥

so'pi dagdhāviti mṛṣā manvāno balakeśavau | balamākṛṣya sumahanmagadhān māgadho yayau

आनर्ताधिपतिः श्रीमान् रैवतो रेवतीं सुताम् ।ब्रह्मणा चोदितः प्रादाद्बलायेति पुरोदितम्॥ 15 ॥

ānartādhipatiḥ śrīmān raivato revatīṃ sutām | brahmaṇā coditaḥ prādādbalāyeti puroditam

भगवानपि गोविन्द उपयेमे कुरूद्वह ।वैदर्भीं भीष्मकसुतां श्रियो मात्रां स्वयंवरे॥ 16 ॥

bhagavānapi govinda upayeme kurūdvaha | vaidarbhīṃ bhīṣmakasutāṃ śriyo mātrāṃ svayaṃvare

प्रमथ्य तरसा राज्ञः शाल्वादींश्चैद्यपक्षगान् ।पश्यतां सर्वलोकानां तार्क्ष्यपुत्रः सुधामिव॥ 17 ॥

pramathya tarasā rājñaḥ śālvādīṃścaidyapakṣagān | paśyatāṃ sarvalokānāṃ tārkṣyaputraḥ sudhāmiva

राजोवाच ।भगवान् भीष्मकसुतां रुक्मिणीं रुचिराननाम् ।राक्षसेन विधानेन उपयेम इति श्रुतम्॥ 18 ॥

rājovāca | bhagavān bhīṣmakasutāṃ rukmiṇīṃ rucirānanām | rākṣasena vidhānena upayema iti śrutam

भगवन् श्रोतुमिच्छामि कृष्णस्यामिततेजसः ।यथा मागधशाल्वादीन् जित्वा कन्यामुपाहरत्॥ 19 ॥

bhagavan śrotumicchāmi kṛṣṇasyāmitatejasaḥ | yathā māgadhaśālvādīn jitvā kanyāmupāharat

ब्रह्मन् कृष्णकथाःपुण्या माध्वीर्लोकमलापहाः ।को नु तृप्येत शृण्वानः श्रुतज्ञो नित्यनूतनाः॥ 20 ॥

brahman kṛṣṇakathāḥpuṇyā mādhvīrlokamalāpahāḥ | ko nu tṛpyeta śṛṇvānaḥ śrutajño nityanūtanāḥ

राजाऽऽसीद्भीष्मको नाम विदर्भाधिपतिर्महान् ।तस्य पञ्चाभवन् पुत्राः कन्यैका च वरानना॥ 21 ॥

rājā''sīdbhīṣmako nāma vidarbhādhipatirmahān | tasya pañcābhavan putrāḥ kanyaikā ca varānanā

रुक्म्यग्रजो रुक्मरथो रुक्मबाहुरनन्तरः ।रुक्मकेशो रुक्ममाली रुक्मिण्येषां स्वसा सती॥ 22 ॥

rukmyagrajo rukmaratho rukmabāhuranantaraḥ | rukmakeśo rukmamālī rukmiṇyeṣāṃ svasā satī

सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणश्रियः ।गृहागतैर्गीयमानास्तं मेने सदृशं पतिम्॥ 23 ॥

sopaśrutya mukundasya rūpavīryaguṇaśriyaḥ | gṛhāgatairgīyamānāstaṃ mene sadṛśaṃ patim

तां बुद्धिलक्षणौदार्यरूपशीलगुणाश्रयाम् ।कृष्णश्च सदृशीं भार्यां समुद्वोढुं मनो दधे॥ 24 ॥

tāṃ buddhilakṣaṇaudāryarūpaśīlaguṇāśrayām | kṛṣṇaśca sadṛśīṃ bhāryāṃ samudvoḍhuṃ mano dadhe

बन्धूनामिच्छतां दातुं कृष्णाय भगिनीं नृप ।ततो निवार्य कृष्णद्विड् रुक्मी चैद्यममन्यत॥ 25 ॥

bandhūnāmicchatāṃ dātuṃ kṛṣṇāya bhaginīṃ nṛpa | tato nivārya kṛṣṇadviḍ rukmī caidyamamanyata

तदवेत्यासितापाङ्गी वैदर्भी दुर्मना भृशम् ।विचिन्त्याप्तं द्विजं कञ्चित्कृष्णाय प्राहिणोद्द्रुतम्॥ 26 ॥

tadavetyāsitāpāṅgī vaidarbhī durmanā bhṛśam | vicintyāptaṃ dvijaṃ kañcitkṛṣṇāya prāhiṇoddrutam

द्वारकां स समभ्येत्य प्रतीहारैः प्रवेशितः ।अपश्यदाद्यं पुरुषमासीनं काञ्चनासने॥ 27 ॥

dvārakāṃ sa samabhyetya pratīhāraiḥ praveśitaḥ | apaśyadādyaṃ puruṣamāsīnaṃ kāñcanāsane

दृष्ट्वा ब्रह्मण्यदेवस्तमवरुह्य निजासनात् ।उपवेश्यार्हयाञ्चक्रे यथाऽऽत्मानं दिवौकसः॥ 28 ॥

dṛṣṭvā brahmaṇyadevastamavaruhya nijāsanāt | upaveśyārhayāñcakre yathā''tmānaṃ divaukasaḥ

तं भुक्तवन्तं विश्रान्तमुपगम्य सतां गतिः ।पाणिनाभिमृशन् पादावव्यग्रस्तमपृच्छत॥ 29 ॥

taṃ bhuktavantaṃ viśrāntamupagamya satāṃ gatiḥ | pāṇinābhimṛśan pādāvavyagrastamapṛcchata

कच्चिद्द्विजवरश्रेष्ठ धर्मस्ते वृद्धसम्मतः ।वर्तते नातिकृच्छ्रेण सन्तुष्टमनसः सदा॥ 30 ॥

kacciddvijavaraśreṣṭha dharmaste vṛddhasammataḥ | vartate nātikṛcchreṇa santuṣṭamanasaḥ sadā

सन्तुष्टो यर्हि वर्तेत ब्राह्मणो येन केनचित् ।अहीयमानः स्वाद्धर्मात्स ह्यस्याखिलकामधुक्॥ 31 ॥

santuṣṭo yarhi varteta brāhmaṇo yena kenacit | ahīyamānaḥ svāddharmātsa hyasyākhilakāmadhuk

असन्तुष्टोऽसकृल्लोकानाप्नोत्यपि सुरेश्वरः ।अकिञ्चनोऽपि सन्तुष्टः शेते सर्वाङ्गविज्वरः॥ 32 ॥

asantuṣṭo'sakṛllokānāpnotyapi sureśvaraḥ | akiñcano'pi santuṣṭaḥ śete sarvāṅgavijvaraḥ

विप्रान् स्वलाभसन्तुष्टान् साधून् भूतसुहृत्तमान् ।निरहङ्कारिणः शान्तान्नमस्ये शिरसासकृत्॥ 33 ॥

viprān svalābhasantuṣṭān sādhūn bhūtasuhṛttamān | nirahaṅkāriṇaḥ śāntānnamasye śirasāsakṛt

कच्चिद्वः कुशलं ब्रह्मन् राजतो यस्य हि प्रजाः ।सुखं वसन्ति विषये पाल्यमानाः स मे प्रियः॥ 34 ॥

kaccidvaḥ kuśalaṃ brahman rājato yasya hi prajāḥ | sukhaṃ vasanti viṣaye pālyamānāḥ sa me priyaḥ

यतस्त्वमागतो दुर्गं निस्तीर्येह यदिच्छया ।सर्वं नो ब्रूह्यगुह्यं चेत्किं कार्यं करवाम ते॥ 35 ॥

yatastvamāgato durgaṃ nistīryeha yadicchayā | sarvaṃ no brūhyaguhyaṃ cetkiṃ kāryaṃ karavāma te

एवं सम्पृष्टसम्प्रश्नो ब्राह्मणः परमेष्ठिना ।लीलागृहीतदेहेन तस्मै सर्वमवर्णयत्॥ 36 ॥

evaṃ sampṛṣṭasampraśno brāhmaṇaḥ parameṣṭhinā | līlāgṛhītadehena tasmai sarvamavarṇayat

श्रुत्वा गुणान् भुवनसुन्दर शृण्वतां ते निर्विश्य कर्णविवरैर्हरतोऽङ्गतापम् ।रूपं दृशां दृशिमतामखिलार्थलाभं त्वय्यच्युताविशति चित्तमपत्रपं मे॥ 37 ॥

śrutvā guṇān bhuvanasundara śṛṇvatāṃ te nirviśya karṇavivarairharato'ṅgatāpam | rūpaṃ dṛśāṃ dṛśimatāmakhilārthalābhaṃ tvayyacyutāviśati cittamapatrapaṃ me

का त्वा मुकुन्द महती कुलशीलरूप- विद्यावयोद्रविणधामभिरात्मतुल्यम् ।धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्या काले नृसिंह नरलोकमनोऽभिरामम्॥ 38 ॥

kā tvā mukunda mahatī kulaśīlarūpa- vidyāvayodraviṇadhāmabhirātmatulyam | dhīrā patiṃ kulavatī na vṛṇīta kanyā kāle nṛsiṃha naralokamano'bhirāmam

तन्मे भवान् खलु वृतः पतिरङ्ग जाया- मात्मार्पितश्च भवतोऽत्र विभो विधेहि ।मा वीरभागमभिमर्शतु चैद्य आराद्- गोमायुवन्मृगपतेर्बलिमम्बुजाक्ष॥ 39 ॥

tanme bhavān khalu vṛtaḥ patiraṅga jāyā- mātmārpitaśca bhavato'tra vibho vidhehi | mā vīrabhāgamabhimarśatu caidya ārād- gomāyuvanmṛgapaterbalimambujākṣa

पूर्तेष्टदत्तनियमव्रतदेवविप्र- गुर्वर्चनादिभिरलं भगवान् परेशः ।आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं गृह्णातु मे न दमघोषसुतादयोऽन्ये॥ 40 ॥

pūrteṣṭadattaniyamavratadevavipra- gurvarcanādibhiralaṃ bhagavān pareśaḥ | ārādhito yadi gadāgraja etya pāṇiṃ gṛhṇātu me na damaghoṣasutādayo'nye

श्वोभाविनि त्वमजितोद्वहने विदर्भान् गुप्तः समेत्य पृतनापतिभिः परीतः ।निर्मथ्य चैद्यमगधेन्द्रबलं प्रसह्य मां राक्षसेनविधिनोद्वह वीर्यशुल्काम्॥ 41 ॥

śvobhāvini tvamajitodvahane vidarbhān guptaḥ sametya pṛtanāpatibhiḥ parītaḥ | nirmathya caidyamagadhendrabalaṃ prasahya māṃ rākṣasenavidhinodvaha vīryaśulkām

अन्तःपुरान्तरचरीमनिहत्य बन्धून् त्वामुद्वहे कथमिति प्रवदाम्युपायम् ।पूर्वेद्युरस्ति महती कुलदेवियात्रा यस्यां बहिर्नववधूर्गिरिजामुपेयात्॥ 42 ॥

antaḥpurāntaracarīmanihatya bandhūn tvāmudvahe kathamiti pravadāmyupāyam | pūrvedyurasti mahatī kuladeviyātrā yasyāṃ bahirnavavadhūrgirijāmupeyāt

यस्याङ्घ्रिपङ्कजरजःस्नपनं महान्तो वाञ्छन्त्युमापतिरिवात्मतमोऽपहत्यै ।यर्ह्यम्बुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसादं जह्यामसून् व्रतकृशान् शतजन्मभिः स्यात्॥ 43 ॥

yasyāṅghripaṅkajarajaḥsnapanaṃ mahānto vāñchantyumāpatirivātmatamo'pahatyai | yarhyambujākṣa na labheya bhavatprasādaṃ jahyāmasūn vratakṛśān śatajanmabhiḥ syāt

इत्येते गुह्यसन्देशा यदुदेव मयाहृताः ।विमृश्य कर्तुं यच्चात्र क्रियतां तदनन्तरम्॥ 44 ॥

ityete guhyasandeśā yadudeva mayāhṛtāḥ | vimṛśya kartuṃ yaccātra kriyatāṃ tadanantaram

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे रुक्मिण्युद्वाह- प्रस्तावे द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ 52 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe rukmiṇyudvāha- prastāve dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ