Skandha 10, Adhyāya 12

क्वचिद्वनाशाय मनो दधद्व्रजा- त्प्रातःसमुत्थाय वयस्यवत्सपान् ।प्रबोधयञ्छृङ्गरवेण चारुणा विनिर्गतो वत्सपुरःसरो हरिः॥ 1 ॥

kvacidvanāśāya mano dadhadvrajā- tprātaḥsamutthāya vayasyavatsapān | prabodhayañchṛṅgaraveṇa cāruṇā vinirgato vatsapuraḥsaro hariḥ

तेनैव साकं पृथुकाः सहस्रशः स्निग्धाः सुशिग्वेत्रविषाणवेणवः ।स्वान्स्वान्सहस्रोपरि सङ्ख्ययान्वितान् वत्सान् पुरस्कृत्य विनिर्ययुर्मुदा॥ 2 ॥

tenaiva sākaṃ pṛthukāḥ sahasraśaḥ snigdhāḥ suśigvetraviṣāṇaveṇavaḥ | svānsvānsahasropari saṅkhyayānvitān vatsān puraskṛtya viniryayurmudā

कृष्णवत्सैरसङ्ख्यातैर्यूथीकृत्य स्ववत्सकान् ।चारयन्तोऽर्भलीलाभिर्विजह्रुस्तत्र तत्र ह॥ 3 ॥

kṛṣṇavatsairasaṅkhyātairyūthīkṛtya svavatsakān | cārayanto'rbhalīlābhirvijahrustatra tatra ha

फलप्रवालस्तबकसुमनःपिच्छधातुभिः ।काचगुञ्जामणिस्वर्णभूषिता अप्यभूषयन्॥ 4 ॥

phalapravālastabakasumanaḥpicchadhātubhiḥ | kācaguñjāmaṇisvarṇabhūṣitā apyabhūṣayan

मुष्णन्तोऽन्योन्यशिक्यादीन् ज्ञातानाराच्च चिक्षिपुः ।तत्रत्याश्च पुनर्दूराद्धसन्तश्च पुनर्ददुः॥ 5 ॥

muṣṇanto'nyonyaśikyādīn jñātānārācca cikṣipuḥ | tatratyāśca punardūrāddhasantaśca punardaduḥ

यदि दूरं गतः कृष्णो वनशोभेक्षणाय तम् ।अहं पूर्वमहं पूर्वमिति संस्पृश्य रेमिरे॥ 6 ॥

yadi dūraṃ gataḥ kṛṣṇo vanaśobhekṣaṇāya tam | ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamiti saṃspṛśya remire

केचिद्वेणून् वादयन्तो ध्मान्तः शृङ्गाणि केचन ।केचिद्भृङ्गैः प्रगायन्तः कूजन्तः कोकिलैः परे॥ 7 ॥

kecidveṇūn vādayanto dhmāntaḥ śṛṅgāṇi kecana | kecidbhṛṅgaiḥ pragāyantaḥ kūjantaḥ kokilaiḥ pare

विच्छायाभिः प्रधावन्तो गच्छन्तः साधु हंसकैः ।बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभिः॥ 8 ॥

vicchāyābhiḥ pradhāvanto gacchantaḥ sādhu haṃsakaiḥ | bakairupaviśantaśca nṛtyantaśca kalāpibhiḥ

विकर्षन्तः कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् ।विकुर्वन्तश्च तैः साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु॥ 9 ॥

vikarṣantaḥ kīśabālānārohantaśca tairdrumān | vikurvantaśca taiḥ sākaṃ plavantaśca palāśiṣu

साकं भेकैर्विलङ्घन्तः सरित्प्रस्रवसम्प्लुताः ।विहसन्तः प्रतिच्छायाः शपन्तश्च प्रतिस्वनान्॥ 10 ॥

sākaṃ bhekairvilaṅghantaḥ saritprasravasamplutāḥ | vihasantaḥ praticchāyāḥ śapantaśca pratisvanān

इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन ।मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रुः कृतपुण्यपुञ्जाः॥ 11 ॥

itthaṃ satāṃ brahmasukhānubhūtyā dāsyaṃ gatānāṃ paradaivatena | māyāśritānāṃ naradārakeṇa sākaṃ vijahruḥ kṛtapuṇyapuñjāḥ

यत्पादपांसुर्बहुजन्मकृच्छ्रतो धृतात्मभिर्योगिभिरप्यलभ्यः ।स एव यद्दृग्विषयः स्वयं स्थितः किं वर्ण्यते दिष्टमतो व्रजौकसाम्॥ 12 ॥

yatpādapāṃsurbahujanmakṛcchrato dhṛtātmabhiryogibhirapyalabhyaḥ | sa eva yaddṛgviṣayaḥ svayaṃ sthitaḥ kiṃ varṇyate diṣṭamato vrajaukasām

अथाघनामाभ्यपतन्महासुर- स्तेषां सुखक्रीडनवीक्षणाक्षमः ।नित्यं यदन्तर्निजजीवितेप्सुभिः पीतामृतैरप्यमरैः प्रतीक्ष्यते॥ 13 ॥

athāghanāmābhyapatanmahāsura- steṣāṃ sukhakrīḍanavīkṣaṇākṣamaḥ | nityaṃ yadantarnijajīvitepsubhiḥ pītāmṛtairapyamaraiḥ pratīkṣyate

दृष्ट्वार्भकान् कृष्णमुखानघासुरः कंसानुशिष्टः स बकीबकानुजः ।अयं तु मे सोदरनाशकृत्तयो- र्द्वयोर्ममैनं सबलं हनिष्ये॥ 14 ॥

dṛṣṭvārbhakān kṛṣṇamukhānaghāsuraḥ kaṃsānuśiṣṭaḥ sa bakībakānujaḥ | ayaṃ tu me sodaranāśakṛttayo- rdvayormamainaṃ sabalaṃ haniṣye

एते यदा मत्सुहृदोस्तिलापाः कृतास्तदा नष्टसमा व्रजौकसः ।प्राणे गते वर्ष्मसु का नु चिन्ता प्रजासवः प्राणभृतो हि ये ते॥ 15 ॥

ete yadā matsuhṛdostilāpāḥ kṛtāstadā naṣṭasamā vrajaukasaḥ | prāṇe gate varṣmasu kā nu cintā prajāsavaḥ prāṇabhṛto hi ye te

स योजनायाममहाद्रिपीवरम् ।धृत्वाद्भुतं व्यात्तगुहाननं तदा पथि व्यशेत ग्रसनाशया खलः॥ 16 ॥

sa yojanāyāmamahādripīvaram | dhṛtvādbhutaṃ vyāttaguhānanaṃ tadā pathi vyaśeta grasanāśayā khalaḥ

धराधरोष्ठो जलदोत्तरोष्ठो दर्याननान्तो गिरिशृङ्गदंष्ट्रः ।ध्वान्तान्तरास्यो वितताध्वजिह्वः परुषानिलश्वासदवेक्षणोष्णः॥ 17 ॥

dharādharoṣṭho jaladottaroṣṭho daryānanānto giriśṛṅgadaṃṣṭraḥ | dhvāntāntarāsyo vitatādhvajihvaḥ paruṣānilaśvāsadavekṣaṇoṣṇaḥ

दृष्ट्वा तं तादृशं सर्वे मत्वा वृन्दावनश्रियम् ।व्यात्ताजगरतुण्डेन ह्युत्प्रेक्षन्ते स्म लीलया॥ 18 ॥

dṛṣṭvā taṃ tādṛśaṃ sarve matvā vṛndāvanaśriyam | vyāttājagaratuṇḍena hyutprekṣante sma līlayā

अहो मित्राणि गदत सत्त्वकूटं पुरःस्थितम् ।अस्मत्सङ्ग्रसनव्यात्तव्यालतुण्डायते न वा॥ 19 ॥

aho mitrāṇi gadata sattvakūṭaṃ puraḥsthitam | asmatsaṅgrasanavyāttavyālatuṇḍāyate na vā

सत्यमर्ककरारक्तमुत्तराहनुवद्घनम् ।अधराहनुवद्रोधस्तत्प्रतिच्छाययारुणम्॥ 20 ॥

satyamarkakarāraktamuttarāhanuvadghanam | adharāhanuvadrodhastatpraticchāyayāruṇam

प्रतिस्पर्धेते सृक्किभ्यां सव्यासव्ये नगोदरे ।तुङ्गशृङ्गालयोऽप्येतास्तद्दंष्ट्राभिश्च पश्यत॥ 21 ॥

pratispardhete sṛkkibhyāṃ savyāsavye nagodare | tuṅgaśṛṅgālayo'pyetāstaddaṃṣṭrābhiśca paśyata

आस्तृतायाममार्गोऽयं रसनां प्रतिगर्जति ।एषामन्तर्गतं ध्वान्तमेतदप्यन्तराननम्॥ 22 ॥

āstṛtāyāmamārgo'yaṃ rasanāṃ pratigarjati | eṣāmantargataṃ dhvāntametadapyantarānanam

दावोष्णखरवातोऽयं श्वासवद्भाति पश्यत ।तद्दग्धसत्त्वदुर्गन्धोऽप्यन्तरामिषगन्धवत्॥ 23 ॥

dāvoṣṇakharavāto'yaṃ śvāsavadbhāti paśyata | taddagdhasattvadurgandho'pyantarāmiṣagandhavat

अस्मान् किमत्र ग्रसिता निविष्टा- नयं तथा चेद्बकवद्विनङ्क्ष्यति ।क्षणादनेनेति बकार्युशन्मुखं वीक्ष्योद्धसन्तः करताडनैर्ययुः॥ 24 ॥

asmān kimatra grasitā niviṣṭā- nayaṃ tathā cedbakavadvinaṅkṣyati | kṣaṇādaneneti bakāryuśanmukhaṃ vīkṣyoddhasantaḥ karatāḍanairyayuḥ

त्थं मिथोऽतथ्यमतज्ज्ञभाषितं श्रुत्वा विचिन्त्येत्यमृषा मृषायते ।रक्षो विदित्वाखिलभूतहृत्स्थितः स्वानां निरोद्धुं भगवान् मनो दधे॥ 25 ॥

tthaṃ mitho'tathyamatajjñabhāṣitaṃ śrutvā vicintyetyamṛṣā mṛṣāyate | rakṣo viditvākhilabhūtahṛtsthitaḥ svānāṃ niroddhuṃ bhagavān mano dadhe

तावत्प्रविष्टास्त्वसुरोदरान्तरं परं न गीर्णाः शिशवः सवत्साः ।प्रतीक्षमाणेन बकारिवेशनं हतस्वकान्तस्मरणेन रक्षसा॥ 26 ॥

tāvatpraviṣṭāstvasurodarāntaraṃ paraṃ na gīrṇāḥ śiśavaḥ savatsāḥ | pratīkṣamāṇena bakāriveśanaṃ hatasvakāntasmaraṇena rakṣasā

तान् वीक्ष्य कृष्णः सकलाभयप्रदो ह्यनन्यनाथान् स्वकरादवच्युतान् ।दीनांश्च मृत्योर्जठराग्निघासान् घृणार्दितो दिष्टकृतेन विस्मितः॥ 27 ॥

tān vīkṣya kṛṣṇaḥ sakalābhayaprado hyananyanāthān svakarādavacyutān | dīnāṃśca mṛtyorjaṭharāgnighāsān ghṛṇārdito diṣṭakṛtena vismitaḥ

कृत्यं किमत्रास्य खलस्य जीवनं न वा अमीषां च सतां विहिंसनम् ।द्वयं कथं स्यादिति संविचिन्त्य तत् ज्ञात्वाविशत्तुण्डमशेषदृग्घरिः॥ 28 ॥

kṛtyaṃ kimatrāsya khalasya jīvanaṃ na vā amīṣāṃ ca satāṃ vihiṃsanam | dvayaṃ kathaṃ syāditi saṃvicintya tat jñātvāviśattuṇḍamaśeṣadṛgghariḥ

तदा घनच्छदा देवा भयाद्धा हेति चुक्रुशुः ।जहृषुर्ये च कंसाद्याः कौणपास्त्वघबान्धवाः॥ 29 ॥

tadā ghanacchadā devā bhayāddhā heti cukruśuḥ | jahṛṣurye ca kaṃsādyāḥ kauṇapāstvaghabāndhavāḥ

तच्छ्रुत्वा भगवान् कृष्णस्त्वव्ययः सार्भवत्सकम् ।चूर्णीचिकीर्षोरात्मानं तरसा ववृधे गले॥ 30 ॥

tacchrutvā bhagavān kṛṣṇastvavyayaḥ sārbhavatsakam | cūrṇīcikīrṣorātmānaṃ tarasā vavṛdhe gale

ततोऽतिकायस्य निरुद्धमार्गिणो ह्युद्गीर्णदृष्टेर्भ्रमतस्त्वितस्ततः ।पूर्णोऽन्तरङ्गे पवनो निरुद्धो मूर्धन् विनिष्पाट्य विनिर्गतो बहिः॥ 31 ॥

tato'tikāyasya niruddhamārgiṇo hyudgīrṇadṛṣṭerbhramatastvitastataḥ | pūrṇo'ntaraṅge pavano niruddho mūrdhan viniṣpāṭya vinirgato bahiḥ

तेनैव सर्वेषु बहिर्गतेषु प्राणेषु वत्सान् सुहृदः परेतान् ।दृष्ट्या स्वयोत्थाप्य तदन्वितः पुन- र्वक्त्रान्मुकुन्दो भगवान् विनिर्ययौ॥ 32 ॥

tenaiva sarveṣu bahirgateṣu prāṇeṣu vatsān suhṛdaḥ paretān | dṛṣṭyā svayotthāpya tadanvitaḥ puna- rvaktrānmukundo bhagavān viniryayau

पीनाहिभोगोत्थितमद्भुतं मह- ज्ज्योतिः स्वधाम्ना ज्वलयद्दिशो दश ।प्रतीक्ष्य खेऽवस्थितमीश निर्गमं विवेश तस्मिन् मिषतां दिवौकसाम्॥ 33 ॥

pīnāhibhogotthitamadbhutaṃ maha- jjyotiḥ svadhāmnā jvalayaddiśo daśa | pratīkṣya khe'vasthitamīśa nirgamaṃ viveśa tasmin miṣatāṃ divaukasām

ततोऽतिहृष्टाः स्वकृतोऽकृतार्हणं पुष्पैः सुरा अप्सरसश्च नर्तनैः ।गीतैः सुगा वाद्यधराश्च वाद्यकैः स्तवैश्च विप्रा जयनिःस्वनैर्गणाः॥ 34 ॥

tato'tihṛṣṭāḥ svakṛto'kṛtārhaṇaṃ puṣpaiḥ surā apsarasaśca nartanaiḥ | gītaiḥ sugā vādyadharāśca vādyakaiḥ stavaiśca viprā jayaniḥsvanairgaṇāḥ

तदद्भुतस्तोत्रसुवाद्यगीतिका- जयादिनैकोत्सवमङ्गलस्वनान् ।श्रुत्वा स्वधाम्नोऽन्त्यज आगतोऽचिरात् दृष्ट्वा महीशस्य जगाम विस्मयम्॥ 35 ॥

tadadbhutastotrasuvādyagītikā- jayādinaikotsavamaṅgalasvanān | śrutvā svadhāmno'ntyaja āgato'cirāt dṛṣṭvā mahīśasya jagāma vismayam

राजन्नाजगरं चर्म शुष्कं वृन्दावनेऽद्भुतम् ।व्रजौकसां बहुतिथं बभूवाक्रीडगह्वरम्॥ 36 ॥

rājannājagaraṃ carma śuṣkaṃ vṛndāvane'dbhutam | vrajaukasāṃ bahutithaṃ babhūvākrīḍagahvaram

एतत्कौमारजं कर्म हरेरात्माहिमोक्षणम् ।मृत्योः पौगण्डके बाला दृष्ट्वोचुर्विस्मिता व्रजे॥ 37 ॥

etatkaumārajaṃ karma harerātmāhimokṣaṇam | mṛtyoḥ paugaṇḍake bālā dṛṣṭvocurvismitā vraje

नैतद्विचित्रं मनुजार्भमायिनः परावराणां परमस्य वेधसः ।अघोऽपि यत्स्पर्शनधौतपातकः प्रापात्मसाम्यं त्वसतां सुदुर्लभम्॥ 38 ॥

naitadvicitraṃ manujārbhamāyinaḥ parāvarāṇāṃ paramasya vedhasaḥ | agho'pi yatsparśanadhautapātakaḥ prāpātmasāmyaṃ tvasatāṃ sudurlabham

सकृद्यदङ्गप्रतिमान्तराहिता मनोमयी भागवतीं ददौ गतिम् ।स एव नित्यात्मसुखानुभूत्यभि- व्युदस्तमायोऽन्तर्गतो हि किं पुनः॥ 39 ॥

sakṛdyadaṅgapratimāntarāhitā manomayī bhāgavatīṃ dadau gatim | sa eva nityātmasukhānubhūtyabhi- vyudastamāyo'ntargato hi kiṃ punaḥ

इत्थं द्विजा यादवदेवदत्तः श्रुत्वा स्वरातुश्चरितं विचित्रम् ।पप्रच्छ भूयोऽपि तदेव पुण्यं वैयासकिं यन्निगृहीतचेताः॥ 40 ॥

itthaṃ dvijā yādavadevadattaḥ śrutvā svarātuścaritaṃ vicitram | papraccha bhūyo'pi tadeva puṇyaṃ vaiyāsakiṃ yannigṛhītacetāḥ

राजोवाच ।ब्रह्मन् कालान्तरकृतं तत्कालीनं कथं भवेत् ।यत्कौमारे हरिकृतं जगुः पौगण्डकेऽर्भकाः॥ 41 ॥

rājovāca | brahman kālāntarakṛtaṃ tatkālīnaṃ kathaṃ bhavet | yatkaumāre harikṛtaṃ jaguḥ paugaṇḍake'rbhakāḥ

तद्ब्रूहि मे महायोगिन् परं कौतूहलं गुरो ।नूनमेतद्धरेरेव माया भवति नान्यथा॥ 42 ॥

tadbrūhi me mahāyogin paraṃ kautūhalaṃ guro | nūnametaddharereva māyā bhavati nānyathā

वयं धन्यतमा लोके गुरोऽपि क्षत्रबन्धवः ।यत्पिबामो मुहुस्त्वत्तः पुण्यं कृष्णकथामृतम्॥ 43 ॥

vayaṃ dhanyatamā loke guro'pi kṣatrabandhavaḥ | yatpibāmo muhustvattaḥ puṇyaṃ kṛṣṇakathāmṛtam

इत्थं स्म पृष्टः स तु बादरायणि- स्तत्स्मारितानन्तहृताखिलेन्द्रियः ।कृच्छ्रात्पुनर्लब्धबहिर्दृशिः शनैः प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तम॥ 44 ॥

itthaṃ sma pṛṣṭaḥ sa tu bādarāyaṇi- statsmāritānantahṛtākhilendriyaḥ | kṛcchrātpunarlabdhabahirdṛśiḥ śanaiḥ pratyāha taṃ bhāgavatottamottama

संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे द्वादशोऽध्यायः॥ 12b ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe pūrvārdhe dvādaśo'dhyāyaḥ