Skandha 10, Adhyāya 10

राजोवाच ।कथ्यतां भगवन्नेतत्तयोः शापस्य कारणम् ।यत्तद्विगर्हितं कर्म येन वा देवर्षेस्तमः॥ 1 ॥

rājovāca | kathyatāṃ bhagavannetattayoḥ śāpasya kāraṇam | yattadvigarhitaṃ karma yena vā devarṣestamaḥ

रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा सुदृप्तौ धनदात्मजौ ।कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ॥ 2 ॥

rudrasyānucarau bhūtvā sudṛptau dhanadātmajau | kailāsopavane ramye mandākinyāṃ madotkaṭau

वारुणीं मदिरां पीत्वा मदाघूर्णितलोचनौ ।स्त्रीजनैरनुगायद्भिश्चेरतुः पुष्पिते वने॥ 3 ॥

vāruṇīṃ madirāṃ pītvā madāghūrṇitalocanau | strījanairanugāyadbhiśceratuḥ puṣpite vane

अन्तः प्रविश्य गङ्गायामम्भोजवनराजिनि ।चिक्रीडतुर्युवतिभिर्गजाविव करेणुभिः॥ 4 ॥

antaḥ praviśya gaṅgāyāmambhojavanarājini | cikrīḍaturyuvatibhirgajāviva kareṇubhiḥ

यदृच्छया च देवर्षिर्भगवांस्तत्र कौरव ।अपश्यन्नारदो देवौ क्षीबाणौ समबुध्यत॥ 5 ॥

yadṛcchayā ca devarṣirbhagavāṃstatra kaurava | apaśyannārado devau kṣībāṇau samabudhyata

तं दृष्ट्वा व्रीडिता देव्यो विवस्त्राः शापशङ्किताः ।वासांसि पर्यधुः शीघ्रं विवस्त्रौ नैव गुह्यकौ॥ 6 ॥

taṃ dṛṣṭvā vrīḍitā devyo vivastrāḥ śāpaśaṅkitāḥ | vāsāṃsi paryadhuḥ śīghraṃ vivastrau naiva guhyakau

तौ दृष्ट्वा मदिरामत्तौ श्रीमदान्धौ सुरात्मजौ ।तयोरनुग्रहार्थाय शापं दास्यन्निदं जगौ॥ 7 ॥

tau dṛṣṭvā madirāmattau śrīmadāndhau surātmajau | tayoranugrahārthāya śāpaṃ dāsyannidaṃ jagau

न ह्यन्यो जुषतो जोष्यान् बुद्धिभ्रंशो रजोगुणः ।श्रीमदादाभिजात्यादिर्यत्र स्त्रीद्यूतमासवः॥ 8 ॥

na hyanyo juṣato joṣyān buddhibhraṃśo rajoguṇaḥ | śrīmadādābhijātyādiryatra strīdyūtamāsavaḥ

हन्यन्ते पशवो यत्र निर्दयैरजितात्मभिः ।मन्यमानैरिमं देहमजरामृत्यु नश्वरम्॥ 9 ॥

hanyante paśavo yatra nirdayairajitātmabhiḥ | manyamānairimaṃ dehamajarāmṛtyu naśvaram

देवसंज्ञितमप्यन्ते कृमिविड्भस्मसञ्ज्ञितम् ।भूतध्रुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यतः॥ 10 ॥

devasaṃjñitamapyante kṛmiviḍbhasmasañjñitam | bhūtadhruk tatkṛte svārthaṃ kiṃ veda nirayo yataḥ

देहः किमन्नदातुः स्वं निषेक्तुर्मातुरेव च ।मातुः पितुर्वा बलिनः क्रेतुरग्नेः शुनोऽपि वा॥ 11 ॥

dehaḥ kimannadātuḥ svaṃ niṣekturmātureva ca | mātuḥ piturvā balinaḥ kreturagneḥ śuno'pi vā

एवं साधारणं देहमव्यक्तप्रभवाप्ययम् ।को विद्वानात्मसात्कृत्वा हन्ति जन्तून् ऋतेऽसतः॥ 12 ॥

evaṃ sādhāraṇaṃ dehamavyaktaprabhavāpyayam | ko vidvānātmasātkṛtvā hanti jantūn ṛte'sataḥ

असतः श्रीमदान्धस्य दारिद्र्यं परमञ्जनम् ।आत्मौपम्येन भूतानि दरिद्रः परमीक्षते॥ 13 ॥

asataḥ śrīmadāndhasya dāridryaṃ paramañjanam | ātmaupamyena bhūtāni daridraḥ paramīkṣate

यथा कण्टकविद्धाङ्गो जन्तोर्नेच्छति तां व्यथाम् ।जीवसाम्यं गतो लिङ्गैर्न तथाऽऽविद्धकण्टकः॥ 14 ॥

yathā kaṇṭakaviddhāṅgo jantornecchati tāṃ vyathām | jīvasāmyaṃ gato liṅgairna tathā''viddhakaṇṭakaḥ

दरिद्रो निरहंस्तम्भो मुक्तः सर्वमदैरिह ।कृच्छ्रं यदृच्छयाऽऽप्नोति तद्धि तस्य परं तपः॥ 15 ॥

daridro nirahaṃstambho muktaḥ sarvamadairiha | kṛcchraṃ yadṛcchayā''pnoti taddhi tasya paraṃ tapaḥ

नित्यं क्षुत्क्षामदेहस्य दरिद्रस्यान्नकाङ्क्षिणः ।इन्द्रियाण्यनुशुष्यन्ति हिंसापि विनिवर्तते॥ 16 ॥

nityaṃ kṣutkṣāmadehasya daridrasyānnakāṅkṣiṇaḥ | indriyāṇyanuśuṣyanti hiṃsāpi vinivartate

दरिद्रस्यैव युज्यन्ते साधवः समदर्शिनः ।सद्भिः क्षिणोति तं तर्षं तत आराद्विशुद्ध्यति॥ 17 ॥

daridrasyaiva yujyante sādhavaḥ samadarśinaḥ | sadbhiḥ kṣiṇoti taṃ tarṣaṃ tata ārādviśuddhyati

साधूनां समचित्तानां मुकुन्दचरणैषिणाम् ।उपेक्ष्यैः किं धनस्तम्भैरसद्भिरसदाश्रयैः॥ 18 ॥

sādhūnāṃ samacittānāṃ mukundacaraṇaiṣiṇām | upekṣyaiḥ kiṃ dhanastambhairasadbhirasadāśrayaiḥ

तदहं मत्तयोर्माध्व्या वारुण्या श्रीमदान्धयोः ।तमो मदं हरिष्यामि स्त्रैणयोरजितात्मनोः॥ 19 ॥

tadahaṃ mattayormādhvyā vāruṇyā śrīmadāndhayoḥ | tamo madaṃ hariṣyāmi straiṇayorajitātmanoḥ

यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तमःप्लुतौ ।न विवाससमात्मानं विजानीतः सुदुर्मदौ॥ 20 ॥

yadimau lokapālasya putrau bhūtvā tamaḥplutau | na vivāsasamātmānaṃ vijānītaḥ sudurmadau

अतोऽर्हतः स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुनः ।स्मृतिः स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात्॥ 21 ॥

ato'rhataḥ sthāvaratāṃ syātāṃ naivaṃ yathā punaḥ | smṛtiḥ syānmatprasādena tatrāpi madanugrahāt

वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते ।वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यतः॥ 22 ॥

vāsudevasya sānnidhyaṃ labdhvā divyaśaracchate | vṛtte svarlokatāṃ bhūyo labdhabhaktī bhaviṣyataḥ

एवमुक्त्वा स देवर्षिर्गतो नारायणाश्रमम् ।नलकूवरमणिग्रीवावासतुर्यमलार्जुनौ॥ 23 ॥

evamuktvā sa devarṣirgato nārāyaṇāśramam | nalakūvaramaṇigrīvāvāsaturyamalārjunau

ऋषेर्भागवतमुख्यस्य सत्यं कर्तुं वचो हरिः ।जगाम शनकैस्तत्र यत्रास्तां यमलार्जुनौ॥ 24 ॥

ṛṣerbhāgavatamukhyasya satyaṃ kartuṃ vaco hariḥ | jagāma śanakaistatra yatrāstāṃ yamalārjunau

देवर्षिर्मे प्रियतमो यदिमौ धनदात्मजौ ।तत्तथा साधयिष्यामि यद्गीतं तन्महात्मना॥ 25 ॥

devarṣirme priyatamo yadimau dhanadātmajau | tattathā sādhayiṣyāmi yadgītaṃ tanmahātmanā

इत्यन्तरेणार्जुनयोः कृष्णस्तु यमयोर्ययौ ।आत्मनिर्वेशमात्रेण तिर्यग्गतमुलूखलम्॥ 26 ॥

ityantareṇārjunayoḥ kṛṣṇastu yamayoryayau | ātmanirveśamātreṇa tiryaggatamulūkhalam

बालेन निष्कर्षयतान्वगुलूखलं त- द्दामोदरेण तरसोत्कलिताङ्घ्रिबन्धौ निष्पेततुः परमविक्रमितातिवेप- स्कन्धप्रवालविटपौ कृतचण्डशब्दौ॥ 27 ॥

bālena niṣkarṣayatānvagulūkhalaṃ ta- ddāmodareṇa tarasotkalitāṅghribandhau niṣpetatuḥ paramavikramitātivepa- skandhapravālaviṭapau kṛtacaṇḍaśabdau

तत्र श्रिया परमया ककुभः स्फुरन्तौ सिद्धावुपेत्य कुजयोरिव जात वेदाः कृष्णं प्रणम्य शिरसाखिललोकनाथं द्धाञ्जली विरजसाविदमूचतुः स्म॥ 28 ॥

tatra śriyā paramayā kakubhaḥ sphurantau siddhāvupetya kujayoriva jāta vedāḥ kṛṣṇaṃ praṇamya śirasākhilalokanāthaṃ ddhāñjalī virajasāvidamūcatuḥ sma

कृष्ण कृष्ण महायोगिंस्त्वमाद्यः पुरुषः परः ।व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं रूपं ते ब्राह्मणा विदुः॥ 29 ॥

kṛṣṇa kṛṣṇa mahāyogiṃstvamādyaḥ puruṣaḥ paraḥ | vyaktāvyaktamidaṃ viśvaṃ rūpaṃ te brāhmaṇā viduḥ

त्वमेकः सर्वभूतानां देहास्वात्मेन्द्रियेश्वरः ।त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईश्वरः॥ 30 ॥

tvamekaḥ sarvabhūtānāṃ dehāsvātmendriyeśvaraḥ | tvameva kālo bhagavān viṣṇuravyaya īśvaraḥ

त्वं महान् प्रकृतिः सूक्ष्मा रजःसत्त्वतमोमयी ।त्वमेव पुरुषोऽध्यक्षः सर्वक्षेत्रविकारवित्॥ 31 ॥

tvaṃ mahān prakṛtiḥ sūkṣmā rajaḥsattvatamomayī | tvameva puruṣo'dhyakṣaḥ sarvakṣetravikāravit

गृह्यमाणैस्त्वमग्राह्यो विकारैः प्राकृतैर्गुणैः ।को न्विहार्हति विज्ञातुं प्राक्सिद्धं गुणसंवृतः॥ 32 ॥

gṛhyamāṇaistvamagrāhyo vikāraiḥ prākṛtairguṇaiḥ | ko nvihārhati vijñātuṃ prāksiddhaṃ guṇasaṃvṛtaḥ

तस्मै तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे ।आत्मद्योतगुणैश्छन्नमहिम्ने ब्रह्मणे नमः॥ 33 ॥

tasmai tubhyaṃ bhagavate vāsudevāya vedhase | ātmadyotaguṇaiśchannamahimne brahmaṇe namaḥ

यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिणः ।तैस्तैरतुल्यातिशयैर्वीर्यैर्देहिष्वसङ्गतैः॥ 34 ॥

yasyāvatārā jñāyante śarīreṣvaśarīriṇaḥ | taistairatulyātiśayairvīryairdehiṣvasaṅgataiḥ

स भवान् सर्वलोकस्य भवाय विभवाय च ।अवतीर्णोंऽशभागेन साम्प्रतं पतिराशिषाम्॥ 35 ॥

sa bhavān sarvalokasya bhavāya vibhavāya ca | avatīrṇoṃ'śabhāgena sāmprataṃ patirāśiṣām

नमः परमकल्याण नमः परममङ्गल ।वासुदेवाय शान्ताय यदूनां पतये नमः॥ 36 ॥

namaḥ paramakalyāṇa namaḥ paramamaṅgala | vāsudevāya śāntāya yadūnāṃ pataye namaḥ

अनुजानीहि नौ भूमंस्तवानुचरकिङ्करौ ।दर्शनं नौ भगवत ऋषेरासीदनुग्रहात्॥ 37 ॥

anujānīhi nau bhūmaṃstavānucarakiṅkarau | darśanaṃ nau bhagavata ṛṣerāsīdanugrahāt

वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायां हस्तौ च कर्मसु मनस्तव पादयोर्नः ।स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत्प्रणामे दृष्टिः सतां दर्शनेऽस्तु भवत्तनूनाम्॥ 38 ॥

vāṇī guṇānukathane śravaṇau kathāyāṃ hastau ca karmasu manastava pādayornaḥ | smṛtyāṃ śirastava nivāsajagatpraṇāme dṛṣṭiḥ satāṃ darśane'stu bhavattanūnām

इत्थं सङ्कीर्तितस्ताभ्यां भगवान् गोकुलेश्वरः ।दाम्ना चोलूखले बद्धः प्रहसन्नाह गुह्यकौ॥ 39 ॥

itthaṃ saṅkīrtitastābhyāṃ bhagavān gokuleśvaraḥ | dāmnā colūkhale baddhaḥ prahasannāha guhyakau

ज्ञातं मम पुरैवैतदृषिणा करुणात्मना ।यच्छ्रीमदान्धयोर्वाग्भिर्विभ्रंशोऽनुग्रहः कृतः॥ 40 ॥

jñātaṃ mama puraivaitadṛṣiṇā karuṇātmanā | yacchrīmadāndhayorvāgbhirvibhraṃśo'nugrahaḥ kṛtaḥ

साधूनां समचित्तानां सुतरां मत्कृतात्मनाम् ।दर्शनान्नो भवेद्बन्धः पुंसोऽक्ष्णोः सवितुर्यथा॥ 41 ॥

sādhūnāṃ samacittānāṃ sutarāṃ matkṛtātmanām | darśanānno bhavedbandhaḥ puṃso'kṣṇoḥ savituryathā

तद्गच्छतं मत्परमौ नलकूबर सादनम् ।सञ्जातो मयि भावो वामीप्सितः परमोऽभवः॥ 42 ॥

tadgacchataṃ matparamau nalakūbara sādanam | sañjāto mayi bhāvo vāmīpsitaḥ paramo'bhavaḥ

इत्युक्तौ तौ परिक्रम्य प्रणम्य च पुनः पुनः ।बद्धोलूखलमामन्त्र्य जग्मतुर्दिशमुत्तराम्॥ 43 ॥

ityuktau tau parikramya praṇamya ca punaḥ punaḥ | baddholūkhalamāmantrya jagmaturdiśamuttarām

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे नारदशापो नाम दशमोऽध्यायः॥ 10b ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe nāradaśāpo nāma daśamo'dhyāyaḥ