Skandha 10, Adhyāya 4

बहिरन्तःपुरद्वारः सर्वाः पूर्ववदावृताः ।ततो बालध्वनिं श्रुत्वा गृहपालाः समुत्थिताः॥ 1 ॥

bahirantaḥpuradvāraḥ sarvāḥ pūrvavadāvṛtāḥ | tato bāladhvaniṃ śrutvā gṛhapālāḥ samutthitāḥ

ते तु तूर्णमुपव्रज्य देवक्या गर्भजन्म तत् ।आचख्युर्भोजराजाय यदुद्विग्नः प्रतीक्षते॥ 2 ॥

te tu tūrṇamupavrajya devakyā garbhajanma tat | ācakhyurbhojarājāya yadudvignaḥ pratīkṣate

स तल्पात्तूर्णमुत्थाय कालोऽयमिति विह्वलः ।सूतीगृहमगात्तूर्णं प्रस्खलन् मुक्तमूर्धजः॥ 3 ॥

sa talpāttūrṇamutthāya kālo'yamiti vihvalaḥ | sūtīgṛhamagāttūrṇaṃ praskhalan muktamūrdhajaḥ

तमाह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती ।स्नुषेयं तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुमर्हसि॥ 4 ॥

tamāha bhrātaraṃ devī kṛpaṇā karuṇaṃ satī | snuṣeyaṃ tava kalyāṇa striyaṃ mā hantumarhasi

बहवो हिंसिता भ्रातः शिशवः पावकोपमाः ।त्वया दैवनिसृष्टेन पुत्रिकैका प्रदीयताम्॥ 5 ॥

bahavo hiṃsitā bhrātaḥ śiśavaḥ pāvakopamāḥ | tvayā daivanisṛṣṭena putrikaikā pradīyatām

नन्वहं ते ह्यवरजा दीना हतसुता प्रभो ।दातुमर्हसि मन्दाया अङ्गेमां चरमां प्रजाम्॥ 6 ॥

nanvahaṃ te hyavarajā dīnā hatasutā prabho | dātumarhasi mandāyā aṅgemāṃ caramāṃ prajām

उपगुह्यात्मजामेवं रुदत्या दीनदीनवत् ।याचितस्तां विनिर्भर्त्स्य हस्तादाचिच्छिदे खलः॥ 7 ॥

upaguhyātmajāmevaṃ rudatyā dīnadīnavat | yācitastāṃ vinirbhartsya hastādācicchide khalaḥ

तां गृहीत्वा चरणयोर्जातमात्रां स्वसुः सुताम् ।अपोथयच्छिलापृष्ठे स्वार्थोन्मूलितसौहृदः॥ 8 ॥

tāṃ gṛhītvā caraṇayorjātamātrāṃ svasuḥ sutām | apothayacchilāpṛṣṭhe svārthonmūlitasauhṛdaḥ

सा तद्धस्तात्समुत्पत्य सद्यो देव्यम्बरं गता ।अदृश्यतानुजा विष्णोः सायुधाष्टमहाभुजा॥ 9 ॥

sā taddhastātsamutpatya sadyo devyambaraṃ gatā | adṛśyatānujā viṣṇoḥ sāyudhāṣṭamahābhujā

दिव्यस्रगम्बरालेपरत्नाभरणभूषिता ।धनुःशूलेषुचर्मासिशङ्खचक्रगदाधरा॥ 10 ॥

divyasragambarāleparatnābharaṇabhūṣitā | dhanuḥśūleṣucarmāsiśaṅkhacakragadādharā

सिद्धचारणगन्धर्वैरप्सरःकिन्नरोरगैः ।उपाहृतोरुबलिभिः स्तूयमानेदमब्रवीत्॥ 11 ॥

siddhacāraṇagandharvairapsaraḥkinnaroragaiḥ | upāhṛtorubalibhiḥ stūyamānedamabravīt

किं मया हतया मन्द जातः खलु तवान्तकृत् ।यत्र क्व वा पूर्वशत्रुर्मा हिंसीः कृपणान् वृथा॥ 12 ॥

kiṃ mayā hatayā manda jātaḥ khalu tavāntakṛt | yatra kva vā pūrvaśatrurmā hiṃsīḥ kṛpaṇān vṛthā

बहुनामनिकेतेषु बहुनामा बभूव ह॥ 13 ॥

bahunāmaniketeṣu bahunāmā babhūva ha

तयाभिहितमाकर्ण्य कंसः परमविस्मितः ।देवकीं वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितोऽब्रवीत्॥ 14 ॥

tayābhihitamākarṇya kaṃsaḥ paramavismitaḥ | devakīṃ vasudevaṃ ca vimucya praśrito'bravīt

अहो भगिन्यहो भाम मया वां बत पाप्मना ।पुरुषाद इवापत्यं बहवो हिंसिताः सुताः॥ 15 ॥

aho bhaginyaho bhāma mayā vāṃ bata pāpmanā | puruṣāda ivāpatyaṃ bahavo hiṃsitāḥ sutāḥ

स त्वहं त्यक्तकारुण्यस्त्यक्तज्ञातिसुहृत्खलः ।कान् लोकान् वै गमिष्यामि ब्रह्महेव मृतः श्वसन्॥ 16 ॥

sa tvahaṃ tyaktakāruṇyastyaktajñātisuhṛtkhalaḥ | kān lokān vai gamiṣyāmi brahmaheva mṛtaḥ śvasan

दैवमप्यनृतं वक्ति न मर्त्या एव केवलम् ।यद्विश्रम्भादहं पापः स्वसुर्निहतवाञ्छिशून्॥ 17 ॥

daivamapyanṛtaṃ vakti na martyā eva kevalam | yadviśrambhādahaṃ pāpaḥ svasurnihatavāñchiśūn

मा शोचतं महाभागावात्मजान् स्वकृतम्भुजः ।जन्तवो न सदैकत्र दैवाधीनास्तदासते॥ 18 ॥

mā śocataṃ mahābhāgāvātmajān svakṛtambhujaḥ | jantavo na sadaikatra daivādhīnāstadāsate

भुवि भौमानि भूतानि यथा यान्त्यपयान्ति च ।नायमात्मा तथैतेषु विपर्येति यथैव भूः॥ 19 ॥

bhuvi bhaumāni bhūtāni yathā yāntyapayānti ca | nāyamātmā tathaiteṣu viparyeti yathaiva bhūḥ

यथानेवंविदो भेदो यत आत्मविपर्ययः ।देहयोगवियोगौ च संसृतिर्न निवर्तते॥ 20 ॥

yathānevaṃvido bhedo yata ātmaviparyayaḥ | dehayogaviyogau ca saṃsṛtirna nivartate

तस्माद्भद्रे स्वतनयान् मया व्यापादितानपि ।मानुशोच यतः सर्वः स्वकृतं विन्दतेऽवशः॥ 21 ॥

tasmādbhadre svatanayān mayā vyāpāditānapi | mānuśoca yataḥ sarvaḥ svakṛtaṃ vindate'vaśaḥ

यावद्धतोऽस्मि हन्तास्मीत्यात्मानं मन्यते स्वदृक् ।तावत्तदभिमान्यज्ञो बाध्यबाधकतामियात्॥ 22 ॥

yāvaddhato'smi hantāsmītyātmānaṃ manyate svadṛk | tāvattadabhimānyajño bādhyabādhakatāmiyāt

क्षमध्वं मम दौरात्म्यं साधवो दीनवत्सलाः ।इत्युक्त्वाश्रुमुखः पादौ श्यालः स्वस्रोरथाग्रहीत्॥ 23 ॥

kṣamadhvaṃ mama daurātmyaṃ sādhavo dīnavatsalāḥ | ityuktvāśrumukhaḥ pādau śyālaḥ svasrorathāgrahīt

मोचयामास निगडाद्विश्रब्धः कन्यकागिरा ।देवकीं वसुदेवं च दर्शयन्नात्मसौहृदम्॥ 24 ॥

mocayāmāsa nigaḍādviśrabdhaḥ kanyakāgirā | devakīṃ vasudevaṃ ca darśayannātmasauhṛdam

भ्रातुः समनुतप्तस्य क्षान्त्वा रोषं च देवकी ।व्यसृजद्वसुदेवश्च प्रहस्य तमुवाच ह॥ 25 ॥

bhrātuḥ samanutaptasya kṣāntvā roṣaṃ ca devakī | vyasṛjadvasudevaśca prahasya tamuvāca ha

एवमेतन्महाभाग यथा वदसि देहिनाम् ।अज्ञानप्रभवाहन्धीः स्वपरेति भिदा यतः॥ 26 ॥

evametanmahābhāga yathā vadasi dehinām | ajñānaprabhavāhandhīḥ svapareti bhidā yataḥ

शोकहर्षभयद्वेषलोभमोहमदान्विताः ।मिथो घ्नन्तं न पश्यन्ति भावैर्भावं पृथग्दृशः॥ 27 ॥

śokaharṣabhayadveṣalobhamohamadānvitāḥ | mitho ghnantaṃ na paśyanti bhāvairbhāvaṃ pṛthagdṛśaḥ

कंस एवं प्रसन्नाभ्यां विशुद्धं प्रतिभाषितः ।देवकीवसुदेवाभ्यामनुज्ञातोऽविशद्गृहम्॥ 28 ॥

kaṃsa evaṃ prasannābhyāṃ viśuddhaṃ pratibhāṣitaḥ | devakīvasudevābhyāmanujñāto'viśadgṛham

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां कंस आहूय मन्त्रिणः ।तेभ्य आचष्ट तत्सर्वं यदुक्तं योगनिद्रया॥ 29 ॥

tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ kaṃsa āhūya mantriṇaḥ | tebhya ācaṣṭa tatsarvaṃ yaduktaṃ yoganidrayā

आकर्ण्य भर्तुर्गदितं तमूचुर्देवशत्रवः ।देवान् प्रति कृतामर्षा दैतेया नातिकोविदाः॥ 30 ॥

ākarṇya bharturgaditaṃ tamūcurdevaśatravaḥ | devān prati kṛtāmarṣā daiteyā nātikovidāḥ

एवं चेत्तर्हि भोजेन्द्र पुरग्रामव्रजादिषु ।अनिर्दशान् निर्दशांश्च हनिष्यामोऽद्य वै शिशून्॥ 31 ॥

evaṃ cettarhi bhojendra puragrāmavrajādiṣu | anirdaśān nirdaśāṃśca haniṣyāmo'dya vai śiśūn

किमुद्यमैः करिष्यन्ति देवाः समरभीरवः ।नित्यमुद्विग्नमनसो ज्याघोषैर्धनुषस्तव॥ 32 ॥

kimudyamaiḥ kariṣyanti devāḥ samarabhīravaḥ | nityamudvignamanaso jyāghoṣairdhanuṣastava

अस्यतस्ते शरव्रातैर्हन्यमानाः समन्ततः ।जिजीविषव उत्सृज्य पलायनपरा ययुः॥ 33 ॥

asyataste śaravrātairhanyamānāḥ samantataḥ | jijīviṣava utsṛjya palāyanaparā yayuḥ

केचित्प्राञ्जलयो दीना न्यस्तशस्त्रा दिवौकसः ।मुक्तकच्छशिखाः केचिद्भीताः स्म इति वादिनः॥ 34 ॥

kecitprāñjalayo dīnā nyastaśastrā divaukasaḥ | muktakacchaśikhāḥ kecidbhītāḥ sma iti vādinaḥ

न त्वं विस्मृतशस्त्रास्त्रान् विरथान् भयसंवृतान् ।हंस्यन्यासक्तविमुखान् भग्नचापानयुध्यतः॥ 35 ॥

na tvaṃ vismṛtaśastrāstrān virathān bhayasaṃvṛtān | haṃsyanyāsaktavimukhān bhagnacāpānayudhyataḥ

किं क्षेमशूरैर्विबुधैरसंयुगविकत्थनैः ।रहोजुषा किं हरिणा शम्भुना वा वनौकसा ।किमिन्द्रेणाल्पवीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता॥ 36 ॥

kiṃ kṣemaśūrairvibudhairasaṃyugavikatthanaiḥ | rahojuṣā kiṃ hariṇā śambhunā vā vanaukasā | kimindreṇālpavīryeṇa brahmaṇā vā tapasyatā

तथापि देवाः सापत्न्यान्नोपेक्ष्या इति मन्महे ।ततस्तन्मूलखनने नियुङ्क्ष्वास्माननुव्रतान्॥ 37 ॥

tathāpi devāḥ sāpatnyānnopekṣyā iti manmahe | tatastanmūlakhanane niyuṅkṣvāsmānanuvratān

यथाऽऽमयोऽङ्गे समुपेक्षितो नृभि- र्नशक्यते रूढपदश्चिकित्सितुम् ।यथेन्द्रियग्राम उपेक्षितस्तथा रिपुर्महान् बद्धबलो न चाल्यते॥ 38 ॥

yathā''mayo'ṅge samupekṣito nṛbhi- rnaśakyate rūḍhapadaścikitsitum | yathendriyagrāma upekṣitastathā ripurmahān baddhabalo na cālyate

मूलं हि विष्णुर्देवानां यत्र धर्मः सनातनः ।तस्य च ब्रह्मगोविप्रास्तपो यज्ञाः सदक्षिणाः॥ 39 ॥

mūlaṃ hi viṣṇurdevānāṃ yatra dharmaḥ sanātanaḥ | tasya ca brahmagoviprāstapo yajñāḥ sadakṣiṇāḥ

तस्मात्सर्वात्मना राजन् ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः ।तपस्विनो यज्ञशीलान् गाश्च हन्मो हविर्दुघाः॥ 40 ॥

tasmātsarvātmanā rājan brāhmaṇān brahmavādinaḥ | tapasvino yajñaśīlān gāśca hanmo havirdughāḥ

विप्रा गावश्च वेदाश्च तपः सत्यं दमः शमः ।श्रद्धा दया तितिक्षा च क्रतवश्च हरेस्तनूः॥ 41 ॥

viprā gāvaśca vedāśca tapaḥ satyaṃ damaḥ śamaḥ | śraddhā dayā titikṣā ca kratavaśca harestanūḥ

स हि सर्वसुराध्यक्षो ह्यसुरद्विड्गुहाशयः ।तन्मूला देवताः सर्वाः सेश्वराः सचतुर्मुखाः ।अयं वै तद्वधोपायो यदृषीणां विहिंसनम्॥ 42 ॥

sa hi sarvasurādhyakṣo hyasuradviḍguhāśayaḥ | tanmūlā devatāḥ sarvāḥ seśvarāḥ sacaturmukhāḥ | ayaṃ vai tadvadhopāyo yadṛṣīṇāṃ vihiṃsanam

एवं दुर्मन्त्रिभिः कंसः सह सम्मन्त्र्य दुर्मतिः ।ब्रह्महिंसां हितं मेने कालपाशावृतोऽसुरः॥ 43 ॥

evaṃ durmantribhiḥ kaṃsaḥ saha sammantrya durmatiḥ | brahmahiṃsāṃ hitaṃ mene kālapāśāvṛto'suraḥ

सन्दिश्य साधुलोकस्य कदने कदनप्रियान् ।कामरूपधरान् दिक्षु दानवान् गृहमाविशत्॥ 44 ॥

sandiśya sādhulokasya kadane kadanapriyān | kāmarūpadharān dikṣu dānavān gṛhamāviśat

ते वै रजःप्रकृतयस्तमसा मूढचेतसः ।सतां विद्वेषमाचेरुरारादागतमृत्यवः॥ 45 ॥

te vai rajaḥprakṛtayastamasā mūḍhacetasaḥ | satāṃ vidveṣamācerurārādāgatamṛtyavaḥ

आयुः श्रियं यशो धर्मं लोकानाशिष एव च ।हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महदतिक्रमः॥ 46 ॥

āyuḥ śriyaṃ yaśo dharmaṃ lokānāśiṣa eva ca | hanti śreyāṃsi sarvāṇi puṃso mahadatikramaḥ

दशमस्कन्धे पूर्वर्धे चतुर्थोऽध्यायः॥ 4b ॥

daśamaskandhe pūrvardhe caturtho'dhyāyaḥ