Skandha 9, Adhyāya 6

विरूपः केतुमान् शम्भुरम्बरीषसुतास्त्रयः ।विरूपात्पृषदश्वोऽभूत्तत्पुत्रस्तु रथीतरः॥ 1 ॥

virūpaḥ ketumān śambhurambarīṣasutāstrayaḥ | virūpātpṛṣadaśvo'bhūttatputrastu rathītaraḥ

रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां तन्तवेऽर्थितः ।अङ्गिरा जनयामास ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान्॥ 2 ॥

rathītarasyāprajasya bhāryāyāṃ tantave'rthitaḥ | aṅgirā janayāmāsa brahmavarcasvinaḥ sutān

एते क्षेत्रे प्रसूता वै पुनस्त्वाङ्गिरसाः स्मृताः ।रथीतराणां प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः॥ 3 ॥

ete kṣetre prasūtā vai punastvāṅgirasāḥ smṛtāḥ | rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣatropetā dvijātayaḥ

क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणतः सुतः ।तस्य पुत्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डकाः॥ 4 ॥

kṣuvatastu manorjajñe ikṣvākurghrāṇataḥ sutaḥ | tasya putraśatajyeṣṭhā vikukṣinimidaṇḍakāḥ

तेषां पुरस्तादभवन्नार्यावर्ते नृपा नृप ।पञ्चविंशतिः पश्चाच्च त्रयो मध्येऽपरेऽन्यतः॥ 5 ॥

teṣāṃ purastādabhavannāryāvarte nṛpā nṛpa | pañcaviṃśatiḥ paścācca trayo madhye'pare'nyataḥ

स एकदाष्टकाश्राद्धे इक्ष्वाकुः सुतमादिशत् ।मांसमानीयतां मेध्यं विकुक्षे गच्छ मा चिरम्॥ 6 ॥

sa ekadāṣṭakāśrāddhe ikṣvākuḥ sutamādiśat | māṃsamānīyatāṃ medhyaṃ vikukṣe gaccha mā ciram

तथेति स वनं गत्वा मृगान् हत्वा क्रियार्हणान् ।श्रान्तो बुभुक्षितो वीरः शशं चाददपस्मृतिः॥ 7 ॥

tatheti sa vanaṃ gatvā mṛgān hatvā kriyārhaṇān | śrānto bubhukṣito vīraḥ śaśaṃ cādadapasmṛtiḥ

शेषं निवेदयामास पित्रे तेन च तद्गुरुः ।चोदितः प्रोक्षणायाह दुष्टमेतदकर्मकम्॥ 8 ॥

śeṣaṃ nivedayāmāsa pitre tena ca tadguruḥ | coditaḥ prokṣaṇāyāha duṣṭametadakarmakam

ज्ञात्वा पुत्रस्य तत्कर्म गुरुणाभिहितं नृपः ।देशान्निःसारयामास सुतं त्यक्तविधिं रुषा॥ 9 ॥

jñātvā putrasya tatkarma guruṇābhihitaṃ nṛpaḥ | deśānniḥsārayāmāsa sutaṃ tyaktavidhiṃ ruṣā

स तु विप्रेण संवादं जापकेन समाचरन् ।त्यक्त्वा कलेवरं योगी स तेनावाप यत्परम्॥ 10 ॥

sa tu vipreṇa saṃvādaṃ jāpakena samācaran | tyaktvā kalevaraṃ yogī sa tenāvāpa yatparam

पितर्युपरतेऽभ्येत्य विकुक्षिः पृथिवीमिमाम् ।शासदीजे हरिं यज्ञैः शशाद इति विश्रुतः॥ 11 ॥

pitaryuparate'bhyetya vikukṣiḥ pṛthivīmimām | śāsadīje hariṃ yajñaiḥ śaśāda iti viśrutaḥ

पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरितः ।ककुत्स्थ इति चाप्युक्तः शृणु नामानि कर्मभिः॥ 12 ॥

purañjayastasya suta indravāha itīritaḥ | kakutstha iti cāpyuktaḥ śṛṇu nāmāni karmabhiḥ

कृतान्त आसीत्समरो देवानां सह दानवैः ।पार्ष्णिग्राहो वृतो वीरो देवैर्दैत्यपराजितैः॥ 13 ॥

kṛtānta āsītsamaro devānāṃ saha dānavaiḥ | pārṣṇigrāho vṛto vīro devairdaityaparājitaiḥ

वचनाद्देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मनः प्रभोः ।वाहनत्वे वृतस्तस्य बभूवेन्द्रो महावृषः॥ 14 ॥

vacanāddevadevasya viṣṇorviśvātmanaḥ prabhoḥ | vāhanatve vṛtastasya babhūvendro mahāvṛṣaḥ

स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखाञ्छितान् ।स्तूयमानः समारुह्य युयुत्सुः ककुदि स्थितः॥ 15 ॥

sa sannaddho dhanurdivyamādāya viśikhāñchitān | stūyamānaḥ samāruhya yuyutsuḥ kakudi sthitaḥ

तेजसाऽऽप्यायितो विष्णोः पुरुषस्य परात्मनः ।प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत्त्रिदशैः पुरम्॥ 16 ॥

tejasā''pyāyito viṣṇoḥ puruṣasya parātmanaḥ | pratīcyāṃ diśi daityānāṃ nyaruṇattridaśaiḥ puram

तैस्तस्य चाभूत्प्रधनं तुमुलं लोमहर्षणम् ।यमाय भल्लैरनयद्दैत्यान् येऽभिययुर्मृधे॥ 17 ॥

taistasya cābhūtpradhanaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam | yamāya bhallairanayaddaityān ye'bhiyayurmṛdhe

तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निमिवोल्बणम् ।विसृज्य दुद्रुवुर्दैत्या हन्यमानाः स्वमालयम्॥ 18 ॥

tasyeṣupātābhimukhaṃ yugāntāgnimivolbaṇam | visṛjya dudruvurdaityā hanyamānāḥ svamālayam

जित्वा पुरं धनं सर्वं सश्रीकं वज्रपाणये ।प्रत्ययच्छत्स राजर्षिरिति नामभिराहृतः॥ 19 ॥

jitvā puraṃ dhanaṃ sarvaṃ saśrīkaṃ vajrapāṇaye | pratyayacchatsa rājarṣiriti nāmabhirāhṛtaḥ

पुरञ्जयस्य पुत्रोऽभूदनेनास्तत्सुतः पृथुः ।विश्वगन्धिस्ततश्चन्द्रो युवनाश्वस्तु तत्सुतः॥ 20 ॥

purañjayasya putro'bhūdanenāstatsutaḥ pṛthuḥ | viśvagandhistataścandro yuvanāśvastu tatsutaḥ

श्रावस्तस्तत्सुतो येन श्रावस्ती निर्ममे पुरी ।बृहदश्वस्तु श्रावस्तिस्ततः कुवलयाश्वकः॥ 21 ॥

śrāvastastatsuto yena śrāvastī nirmame purī | bṛhadaśvastu śrāvastistataḥ kuvalayāśvakaḥ

यः प्रियार्थमुतङ्कस्य धुन्धुनामासुरं बली ।सुतानामेकविंशत्या सहस्रैरहनद्वृतः॥ 22 ॥

yaḥ priyārthamutaṅkasya dhundhunāmāsuraṃ balī | sutānāmekaviṃśatyā sahasrairahanadvṛtaḥ

धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलुः ।धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिताः॥ 23 ॥

dhundhumāra iti khyātastatsutāste ca jajvaluḥ | dhundhormukhāgninā sarve traya evāvaśeṣitāḥ

दृढाश्वः कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत ।दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुतः स्मृतः॥ 24 ॥

dṛḍhāśvaḥ kapilāśvaśca bhadrāśva iti bhārata | dṛḍhāśvaputro haryaśvo nikumbhastatsutaḥ smṛtaḥ

बर्हणाश्वो निकुम्भस्य कृशाश्वोऽथास्य सेनजित् ।युवनाश्वोऽभवत्तस्य सोऽनपत्यो वनं गतः॥ 25 ॥

barhaṇāśvo nikumbhasya kṛśāśvo'thāsya senajit | yuvanāśvo'bhavattasya so'napatyo vanaṃ gataḥ

भार्याशतेन निर्विण्ण ऋषयोऽस्य कृपालवः ।इष्टिं स्म वर्तयाञ्चक्रुरैन्द्रीं ते सुसमाहिताः॥ 26 ॥

bhāryāśatena nirviṇṇa ṛṣayo'sya kṛpālavaḥ | iṣṭiṃ sma vartayāñcakruraindrīṃ te susamāhitāḥ

राजा तद्यज्ञसदनं प्रविष्टो निशि तर्षितः ।दृष्ट्वा शयानान् विप्रांस्तान् पपौ मन्त्रजलं स्वयम्॥ 27 ॥

rājā tadyajñasadanaṃ praviṣṭo niśi tarṣitaḥ | dṛṣṭvā śayānān viprāṃstān papau mantrajalaṃ svayam

उत्थितास्ते निशाम्याथ व्युदकं कलशं प्रभो ।पप्रच्छुः कस्य कर्मेदं पीतं पुंसवनं जलम्॥ 28 ॥

utthitāste niśāmyātha vyudakaṃ kalaśaṃ prabho | papracchuḥ kasya karmedaṃ pītaṃ puṃsavanaṃ jalam

राज्ञा पीतं विदित्वाथ ईश्वरप्रहितेन ते ।ईश्वराय नमश्चक्रुरहो दैवबलं बलम्॥ 29 ॥

rājñā pītaṃ viditvātha īśvaraprahitena te | īśvarāya namaścakruraho daivabalaṃ balam

ततः काल उपावृत्ते कुक्षिं निर्भिद्य दक्षिणम् ।युवनाश्वस्य तनयश्चक्रवर्ती जजान ह॥ 30 ॥

tataḥ kāla upāvṛtte kukṣiṃ nirbhidya dakṣiṇam | yuvanāśvasya tanayaścakravartī jajāna ha

कं धास्यति कुमारोऽयं स्तन्यं रोरूयते भृशम् ।मां धाता वत्स मा रोदीरितीन्द्रो देशिनीमदात्॥ 31 ॥

kaṃ dhāsyati kumāro'yaṃ stanyaṃ rorūyate bhṛśam | māṃ dhātā vatsa mā rodīritīndro deśinīmadāt

न ममार पिता तस्य विप्रदेवप्रसादतः ।युवनाश्वोऽथ तत्रैव तपसा सिद्धिमन्वगात्॥ 32 ॥

na mamāra pitā tasya vipradevaprasādataḥ | yuvanāśvo'tha tatraiva tapasā siddhimanvagāt

त्रसद्दस्युरितीन्द्रोऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै ।यस्मात्त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादयः॥ 33 ॥

trasaddasyuritīndro'ṅga vidadhe nāma yasya vai | yasmāttrasanti hyudvignā dasyavo rāvaṇādayaḥ

यौवनाश्वोऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनीं प्रभुः ।सप्तद्वीपवतीमेकः शशासाच्युततेजसा॥ 34 ॥

yauvanāśvo'tha māndhātā cakravartyavanīṃ prabhuḥ | saptadvīpavatīmekaḥ śaśāsācyutatejasā

ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद्भूरिदक्षिणैः ।सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम्॥ 35 ॥

īje ca yajñaṃ kratubhirātmavidbhūridakṣiṇaiḥ | sarvadevamayaṃ devaṃ sarvātmakamatīndriyam

द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विजः ।धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद्यदात्मकम्॥ 36 ॥

dravyaṃ mantro vidhiryajño yajamānastathartvijaḥ | dharmo deśaśca kālaśca sarvametadyadātmakam

यावत्सूर्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति ।सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते॥ 37 ॥

yāvatsūrya udeti sma yāvacca pratitiṣṭhati | sarvaṃ tadyauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate

शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दुमत्यामधान्नृपः ।पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम् ।तेषां स्वसारः पञ्चाशत्सौभरिं वव्रिरे पतिम्॥ 38 ॥

śaśabindorduhitari bindumatyāmadhānnṛpaḥ | purukutsamambarīṣaṃ mucukundaṃ ca yoginam | teṣāṃ svasāraḥ pañcāśatsaubhariṃ vavrire patim

यमुनान्तर्जले मग्नस्तप्यमानः परं तपः ।निर्वृतिं मीनराजस्य वीक्ष्य मैथुनधर्मिणः॥ 39 ॥

yamunāntarjale magnastapyamānaḥ paraṃ tapaḥ | nirvṛtiṃ mīnarājasya vīkṣya maithunadharmiṇaḥ

जातस्पृहो नृपं विप्रः कन्यामेकामयाचत ।सोऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे॥ 40 ॥

jātaspṛho nṛpaṃ vipraḥ kanyāmekāmayācata | so'pyāha gṛhyatāṃ brahman kāmaṃ kanyā svayaṃvare

स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठोऽयमसन्मतः ।वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृतः॥ 41 ॥

sa vicintyāpriyaṃ strīṇāṃ jaraṭho'yamasanmataḥ | valīpalita ejatka ityahaṃ pratyudāhṛtaḥ

साधयिष्ये तथाऽऽत्मानं सुरस्त्रीणामपीप्सितम् ।किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसितः प्रभुः॥ 42 ॥

sādhayiṣye tathā''tmānaṃ surastrīṇāmapīpsitam | kiṃ punarmanujendrāṇāmiti vyavasitaḥ prabhuḥ

मुनिः प्रवेशितः क्षत्रा कन्यान्तःपुरमृद्धिमत् ।वृतः स राजकन्याभिरेकः पञ्चाशता वरः॥ 43 ॥

muniḥ praveśitaḥ kṣatrā kanyāntaḥpuramṛddhimat | vṛtaḥ sa rājakanyābhirekaḥ pañcāśatā varaḥ

तासां कलिरभूद्भूयांस्तदर्थेऽपोह्य सौहृदम् ।ममानुरूपो नायं व इति तद्गतचेतसाम्॥ 44 ॥

tāsāṃ kalirabhūdbhūyāṃstadarthe'pohya sauhṛdam | mamānurūpo nāyaṃ va iti tadgatacetasām

स बह्वृचस्ताभिरपारणीय- तपःश्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु ।गृहेषु नानोपवनामलाम्भः- सरःसु सौगन्धिककाननेषु॥ 45 ॥

sa bahvṛcastābhirapāraṇīya- tapaḥśriyānarghyaparicchadeṣu | gṛheṣu nānopavanāmalāmbhaḥ- saraḥsu saugandhikakānaneṣu

महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण- स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकैः ।स्वलङ्कृतस्त्रीपुरुषेषु नित्यदा रेमेऽनुगायद्द्विजभृङ्गवन्दिषु॥ 46 ॥

mahārhaśayyāsanavastrabhūṣaṇa- snānānulepābhyavahāramālyakaiḥ | svalaṅkṛtastrīpuruṣeṣu nityadā reme'nugāyaddvijabhṛṅgavandiṣu

यद्गार्हस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपतिः ।विस्मितः स्तम्भमजहात्सार्वभौमश्रियान्वितम्॥ 47 ॥

yadgārhasthyaṃ tu saṃvīkṣya saptadvīpavatīpatiḥ | vismitaḥ stambhamajahātsārvabhaumaśriyānvitam

एवं गृहेष्वभिरतो विषयान् विविधैः सुखैः ।सेवमानो न चातुष्यदाज्यस्तोकैरिवानलः॥ 48 ॥

evaṃ gṛheṣvabhirato viṣayān vividhaiḥ sukhaiḥ | sevamāno na cātuṣyadājyastokairivānalaḥ

स कदाचिदुपासीन आत्मापह्नवमात्मनः ।ददर्श बह्वृचाचार्यो मीनसङ्गसमुत्थितम्॥ 49 ॥

sa kadācidupāsīna ātmāpahnavamātmanaḥ | dadarśa bahvṛcācāryo mīnasaṅgasamutthitam

अहो इमं पश्यत मे विनाशं तपस्विनः सच्चरितव्रतस्य ।अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गा- त्प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं धृतं यत्॥ 50 ॥

aho imaṃ paśyata me vināśaṃ tapasvinaḥ saccaritavratasya | antarjale vāricaraprasaṅgā- tpracyāvitaṃ brahma ciraṃ dhṛtaṃ yat

सङ्गं त्यजेत मिथुनव्रतिनां मुमुक्षुः सर्वात्मना न विसृजेद्बहिरिन्द्रियाणि ।एकश्चरन् रहसि चित्तमनन्त ईशे युञ्जीत तद्व्रतिषु साधुषु चेत्प्रसङ्गः॥ 51 ॥

saṅgaṃ tyajeta mithunavratināṃ mumukṣuḥ sarvātmanā na visṛjedbahirindriyāṇi | ekaścaran rahasi cittamananta īśe yuñjīta tadvratiṣu sādhuṣu cetprasaṅgaḥ

एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गा- त्पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्गः ।नान्तं व्रजाम्युभयकृत्यमनोरथानां मायागुणैर्हृतमतिर्विषयेऽर्थभावः॥ 52 ॥

ekastapasvyahamathāmbhasi matsyasaṅgā- tpañcāśadāsamuta pañcasahasrasargaḥ | nāntaṃ vrajāmyubhayakṛtyamanorathānāṃ māyāguṇairhṛtamatirviṣaye'rthabhāvaḥ

एवं वसन् गृहे कालं विरक्तो न्यासमास्थितः ।वनं जगामानुययुस्तत्पत्न्यः पतिदेवताः॥ 53 ॥

evaṃ vasan gṛhe kālaṃ virakto nyāsamāsthitaḥ | vanaṃ jagāmānuyayustatpatnyaḥ patidevatāḥ

तत्र तप्त्वा तपस्तीक्ष्णमात्मदर्शनमात्मवान् ।सहैवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि॥ 54 ॥

tatra taptvā tapastīkṣṇamātmadarśanamātmavān | sahaivāgnibhirātmānaṃ yuyoja paramātmani

ताः स्वपत्युर्महाराज निरीक्ष्याध्यात्मिकीं गतिम् ।अन्वीयुस्तत्प्रभावेण अग्निं शान्तमिवार्चिषः॥ 55 ॥

tāḥ svapatyurmahārāja nirīkṣyādhyātmikīṃ gatim | anvīyustatprabhāveṇa agniṃ śāntamivārciṣaḥ

नवमस्कन्धे सौभर्याख्याने षष्ठोऽध्यायः॥ 6b ॥

navamaskandhe saubharyākhyāne ṣaṣṭho'dhyāyaḥ