Skandha 8, Adhyāya 19

निशम्य भगवान् प्रीतः प्रतिनन्द्येदमब्रवीत्॥ 1 ॥

niśamya bhagavān prītaḥ pratinandyedamabravīt

वचस्तवैतज्जनदेव सूनृतं कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् ।यस्य प्रमाणं भृगवः साम्पराये पितामहः कुलवृद्धः प्रशान्तः॥ 2 ॥

vacastavaitajjanadeva sūnṛtaṃ kulocitaṃ dharmayutaṃ yaśaskaram | yasya pramāṇaṃ bhṛgavaḥ sāmparāye pitāmahaḥ kulavṛddhaḥ praśāntaḥ

न ह्येतस्मिन् कुले कश्चिन्निःसत्त्वः कृपणः पुमान् ।प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये॥ 3 ॥

na hyetasmin kule kaścinniḥsattvaḥ kṛpaṇaḥ pumān | pratyākhyātā pratiśrutya yo vādātā dvijātaye

न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिताः पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृपाः ।युष्मत्कुले यद्यशसामलेन प्रह्लाद उद्भाति यथोडुपः खे॥ 4 ॥

na santi tīrthe yudhi cārthinārthitāḥ parāṅmukhā ye tvamanasvino nṛpāḥ | yuṣmatkule yadyaśasāmalena prahlāda udbhāti yathoḍupaḥ khe

यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् ।प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुधः॥ 5 ॥

yato jāto hiraṇyākṣaścaranneka imāṃ mahīm | prativīraṃ digvijaye nāvindata gadāyudhaḥ

यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णुः क्ष्मोद्धार आगतम् ।नात्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्यनुस्मरन्॥ 6 ॥

yaṃ vinirjitya kṛcchreṇa viṣṇuḥ kṣmoddhāra āgatam | nātmānaṃ jayinaṃ mene tadvīryaṃ bhūryanusmaran

निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपुः पुरा ।हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरेः॥ 7 ॥

niśamya tadvadhaṃ bhrātā hiraṇyakaśipuḥ purā | hantuṃ bhrātṛhaṇaṃ kruddho jagāma nilayaṃ hareḥ

तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् ।चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वरः॥ 8 ॥

tamāyāntaṃ samālokya śūlapāṇiṃ kṛtāntavat | cintayāmāsa kālajño viṣṇurmāyāvināṃ varaḥ

यतो यतोऽहं तत्रासौ मृत्युः प्राणभृतामिव ।अतोऽहमस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्दृशः॥ 9 ॥

yato yato'haṃ tatrāsau mṛtyuḥ prāṇabhṛtāmiva | ato'hamasya hṛdayaṃ pravekṣyāmi parāgdṛśaḥ

एवं स निश्चित्य रिपोः शरीर- माधावतो निर्विविशेऽसुरेन्द्र ।श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेह- स्तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेताः॥ 10 ॥

evaṃ sa niścitya ripoḥ śarīra- mādhāvato nirviviśe'surendra | śvāsānilāntarhitasūkṣmadeha- statprāṇarandhreṇa vivignacetāḥ

स तन्निकेतं परिमृश्य शून्य- मपश्यमानः कुपितो ननाद ।क्ष्मां द्यां दिशः खं विवरान् समुद्रान् विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीरः॥ 11 ॥

sa tanniketaṃ parimṛśya śūnya- mapaśyamānaḥ kupito nanāda | kṣmāṃ dyāṃ diśaḥ khaṃ vivarān samudrān viṣṇuṃ vicinvan na dadarśa vīraḥ

अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् ।भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान्॥ 12 ॥

apaśyanniti hovāca mayānviṣṭamidaṃ jagat | bhrātṛhā me gato nūnaṃ yato nāvartate pumān

वैरानुबन्ध एतावानामृत्योरिह देहिनाम् ।अज्ञानप्रभवो मन्युरहम्मानोपबृंहितः॥ 13 ॥

vairānubandha etāvānāmṛtyoriha dehinām | ajñānaprabhavo manyurahammānopabṛṃhitaḥ

पिता प्रह्लादपुत्रस्ते तद्विद्वान् द्विजवत्सलः ।स्वमायुर्द्विजलिङ्गेभ्यो देवेभ्योऽदात्स याचितः॥ 14 ॥

pitā prahlādaputraste tadvidvān dvijavatsalaḥ | svamāyurdvijaliṅgebhyo devebhyo'dātsa yācitaḥ

भवानाचरितान् धर्मानास्थितो गृहमेधिभिः ।ब्राह्मणैः पूर्वजैः शूरैरन्यैश्चोद्दामकीर्तिभिः॥ 15 ॥

bhavānācaritān dharmānāsthito gṛhamedhibhiḥ | brāhmaṇaiḥ pūrvajaiḥ śūrairanyaiścoddāmakīrtibhiḥ

तस्मात्त्वत्तो महीमीषद्वृणेऽहं वरदर्षभात् ।पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम॥ 16 ॥

tasmāttvatto mahīmīṣadvṛṇe'haṃ varadarṣabhāt | padāni trīṇi daityendra sammitāni padā mama

नान्यत्ते कामये राजन् वदान्याज्जगदीश्वरात् ।नैनः प्राप्नोति वै विद्वान् यावदर्थप्रतिग्रहः॥ 17 ॥

nānyatte kāmaye rājan vadānyājjagadīśvarāt | nainaḥ prāpnoti vai vidvān yāvadarthapratigrahaḥ

अहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मताः ।त्वं बालो बालिशमतिः स्वार्थं प्रत्यबुधो यथा॥ 18 ॥

aho brāhmaṇadāyāda vācaste vṛddhasammatāḥ | tvaṃ bālo bāliśamatiḥ svārthaṃ pratyabudho yathā

मां वचोभिः समाराध्य लोकानामेकमीश्वरम् ।पदत्रयं वृणीते योऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम्॥ 19 ॥

māṃ vacobhiḥ samārādhya lokānāmekamīśvaram | padatrayaṃ vṛṇīte yo'buddhimān dvīpadāśuṣam

न पुमान् मामुपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति ।तस्माद्वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे॥ 20 ॥

na pumān māmupavrajya bhūyo yācitumarhati | tasmādvṛttikarīṃ bhūmiṃ vaṭo kāmaṃ pratīccha me

यावन्तो विषयाः प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् ।न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप॥ 21 ॥

yāvanto viṣayāḥ preṣṭhāstrilokyāmajitendriyam | na śaknuvanti te sarve pratipūrayituṃ nṛpa

त्रिभिः क्रमैरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते ।नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया॥ 22 ॥

tribhiḥ kramairasantuṣṭo dvīpenāpi na pūryate | navavarṣasametena saptadvīpavarecchayā

सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैन्यगयादयः ।अर्थैः कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति नः श्रुतम्॥ 23 ॥

saptadvīpādhipatayo nṛpā vainyagayādayaḥ | arthaiḥ kāmairgatā nāntaṃ tṛṣṇāyā iti naḥ śrutam

यदृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् ।नासन्तुष्टस्त्रिभिर्लोकैरजितात्मोपसादितैः॥ 24 ॥

yadṛcchayopapannena santuṣṭo vartate sukham | nāsantuṣṭastribhirlokairajitātmopasāditaiḥ

पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोषोऽर्थकामयोः ।यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृतः॥ 25 ॥

puṃso'yaṃ saṃsṛterheturasantoṣo'rthakāmayoḥ | yadṛcchayopapannena santoṣo muktaye smṛtaḥ

यदृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते ।तत्प्रशाम्यत्यसन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणिः॥ 26 ॥

yadṛcchālābhatuṣṭasya tejo viprasya vardhate | tatpraśāmyatyasantoṣādambhasevāśuśukṣaṇiḥ

तस्मात्त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद्वरदर्षभात् ।एतावतैव सिद्धोऽहं वित्तं यावत्प्रयोजनम्॥ 27 ॥

tasmāttrīṇi padānyeva vṛṇe tvadvaradarṣabhāt | etāvataiva siddho'haṃ vittaṃ yāvatprayojanam

इत्युक्तः स हसन्नाह वाञ्छातः प्रतिगृह्यताम् ।वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम्॥ 28 ॥

ityuktaḥ sa hasannāha vāñchātaḥ pratigṛhyatām | vāmanāya mahīṃ dātuṃ jagrāha jalabhājanam

विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुशना असुरेश्वरम् ।जानंश्चिकीर्षितं विष्णोः शिष्यं प्राह विदां वरः॥ 29 ॥

viṣṇave kṣmāṃ pradāsyantamuśanā asureśvaram | jānaṃścikīrṣitaṃ viṣṇoḥ śiṣyaṃ prāha vidāṃ varaḥ

एष वैरोचने साक्षाद्भगवान् विष्णुरव्ययः ।कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधकः॥ 30 ॥

eṣa vairocane sākṣādbhagavān viṣṇuravyayaḥ | kaśyapādaditerjāto devānāṃ kāryasādhakaḥ

प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता ।न साधु मन्ये दैत्यानां महानुपगतोऽनयः॥ 31 ॥

pratiśrutaṃ tvayaitasmai yadanarthamajānatā | na sādhu manye daityānāṃ mahānupagato'nayaḥ

एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यशः श्रुतम् ।दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरिः॥ 32 ॥

eṣa te sthānamaiśvaryaṃ śriyaṃ tejo yaśaḥ śrutam | dāsyatyācchidya śakrāya māyāmāṇavako hariḥ

त्रिभिः क्रमैरिमाँल्लोकान् विश्वकायः क्रमिष्यति ।सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम्॥ 33 ॥

tribhiḥ kramairimā~llokān viśvakāyaḥ kramiṣyati | sarvasvaṃ viṣṇave dattvā mūḍha vartiṣyase katham

क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभोः ।खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गतिः॥ 34 ॥

kramato gāṃ padaikena dvitīyena divaṃ vibhoḥ | khaṃ ca kāyena mahatā tārtīyasya kuto gatiḥ

निष्ठां ते नरके मन्ये ह्यप्रदातुः प्रतिश्रुतम् ।प्रतिश्रुतस्य योऽनीशः प्रतिपादयितुं भवान्॥ 35 ॥

niṣṭhāṃ te narake manye hyapradātuḥ pratiśrutam | pratiśrutasya yo'nīśaḥ pratipādayituṃ bhavān

न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते ।दानं यज्ञस्तपः कर्म लोके वृत्तिमतो यतः॥ 36 ॥

na taddānaṃ praśaṃsanti yena vṛttirvipadyate | dānaṃ yajñastapaḥ karma loke vṛttimato yataḥ

धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च ।पञ्चधा विभजन् वित्तमिहामुत्र च मोदते॥ 37 ॥

dharmāya yaśase'rthāya kāmāya svajanāya ca | pañcadhā vibhajan vittamihāmutra ca modate

अत्रापि बह्वृचैर्गीतं शृणु मेऽसुरसत्तम ।सत्यमोमिति यत्प्रोक्तं यन्नेत्याहानृतं हि तत्॥ 38 ॥

atrāpi bahvṛcairgītaṃ śṛṇu me'surasattama | satyamomiti yatproktaṃ yannetyāhānṛtaṃ hi tat

सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते ।वृक्षेऽजीवति तन्न स्यादनृतं मूलमात्मनः॥ 39 ॥

satyaṃ puṣpaphalaṃ vidyādātmavṛkṣasya gīyate | vṛkṣe'jīvati tanna syādanṛtaṃ mūlamātmanaḥ

तद्यथा वृक्ष उन्मूलः शुष्यत्युद्वर्ततेऽचिरात् ।एवं नष्टानृतः सद्य आत्मा शुष्येन्न संशयः॥ 40 ॥

tadyathā vṛkṣa unmūlaḥ śuṣyatyudvartate'cirāt | evaṃ naṣṭānṛtaḥ sadya ātmā śuṣyenna saṃśayaḥ

पराग्रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत्तदोमिति ।यत्किञ्चिदोमिति ब्रूयात्तेन रिच्येत वै पुमान् ।भिक्षवे सर्वमों कुर्वन् नालं कामेन चात्मने॥ 41 ॥

parāgriktamapūrṇaṃ vā akṣaraṃ yattadomiti | yatkiñcidomiti brūyāttena ricyeta vai pumān | bhikṣave sarvamoṃ kurvan nālaṃ kāmena cātmane

अथैतत्पूर्णमभ्यात्मं यच्च नेत्यनृतं वचः ।सर्वं नेत्यनृतं ब्रूयात्स दुष्कीर्तिः श्वसन् मृतः॥ 42 ॥

athaitatpūrṇamabhyātmaṃ yacca netyanṛtaṃ vacaḥ | sarvaṃ netyanṛtaṃ brūyātsa duṣkīrtiḥ śvasan mṛtaḥ

स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे ।गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज्जुगुप्सितम्॥ 43 ॥

strīṣu narmavivāhe ca vṛttyarthe prāṇasaṅkaṭe | gobrāhmaṇārthe hiṃsāyāṃ nānṛtaṃ syājjugupsitam

अष्टमस्कन्धे वामनप्रादुर्भावे एकोनविंशोऽध्यायः॥ 19b ॥

aṣṭamaskandhe vāmanaprādurbhāve ekonaviṃśo'dhyāyaḥ