Skandha 1, Adhyāya 16

ततः परीक्षिद्द्विजवर्यशिक्षया महीं महाभागवतः शशास ह ।यथा हि सूत्यामभिजातकोविदाः समादिशन् विप्र महद्गुणस्तथा॥ 1 ॥

tataḥ parīkṣiddvijavaryaśikṣayā mahīṃ mahābhāgavataḥ śaśāsa ha | yathā hi sūtyāmabhijātakovidāḥ samādiśan vipra mahadguṇastathā

स उत्तरस्य तनयामुपयेम इरावतीम् ।जनमेजयादींश्चतुरस्तस्यामुत्पादयत्सुतान्॥ 2 ॥

sa uttarasya tanayāmupayema irāvatīm | janamejayādīṃścaturastasyāmutpādayatsutān

आजहाराश्वमेधांस्त्रीन् गङ्गायां भूरिदक्षिणान् ।शारद्वतं गुरुं कृत्वा देवा यत्राक्षिगोचराः॥ 3 ॥

ājahārāśvamedhāṃstrīn gaṅgāyāṃ bhūridakṣiṇān | śāradvataṃ guruṃ kṛtvā devā yatrākṣigocarāḥ

निजग्राहौजसा वीरः कलिं दिग्विजये क्वचित् ।नृपलिङ्गधरं शूद्रं घ्नन्तं गोमिथुनं पदा॥ 4 ॥

nijagrāhaujasā vīraḥ kaliṃ digvijaye kvacit | nṛpaliṅgadharaṃ śūdraṃ ghnantaṃ gomithunaṃ padā

कस्य हेतोर्निजग्राह कलिं दिग्विजये नृपः ।नृदेवचिह्नधृक् शूद्रः कोऽसौ गां यः पदाहनत् ।तत्कथ्यतां महाभाग यदि कृष्णकथाश्रयम्॥ 5 ॥

kasya hetornijagrāha kaliṃ digvijaye nṛpaḥ | nṛdevacihnadhṛk śūdraḥ ko'sau gāṃ yaḥ padāhanat | tatkathyatāṃ mahābhāga yadi kṛṣṇakathāśrayam

अथवास्य पदाम्भोजमकरन्दलिहां सताम् ।किमन्यैरसदालापैरायुषो यदसद्व्ययः॥ 6 ॥

athavāsya padāmbhojamakarandalihāṃ satām | kimanyairasadālāpairāyuṣo yadasadvyayaḥ

क्षुद्रायुषां नृणामङ्ग मर्त्यानामृतमिच्छताम् ।इहोपहूतो भगवान् मृत्युः शामित्रकर्मणि॥ 7 ॥

kṣudrāyuṣāṃ nṛṇāmaṅga martyānāmṛtamicchatām | ihopahūto bhagavān mṛtyuḥ śāmitrakarmaṇi

न कश्चिन्म्रियते तावद्यावदास्त इहान्तकः ।एतदर्थं हि भगवानाहूतः परमर्षिभिः ।अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वचः॥ 8 ॥

na kaścinmriyate tāvadyāvadāsta ihāntakaḥ | etadarthaṃ hi bhagavānāhūtaḥ paramarṣibhiḥ | aho nṛloke pīyeta harilīlāmṛtaṃ vacaḥ

मन्दस्य मन्दप्रज्ञस्य वयो मन्दायुषश्च वै ।निद्रया ह्रियते नक्तं दिवा च व्यर्थकर्मभिः॥ 9 ॥

mandasya mandaprajñasya vayo mandāyuṣaśca vai | nidrayā hriyate naktaṃ divā ca vyarthakarmabhiḥ

यदा परीक्षित्कुरुजाङ्गलेऽशृणोत् कलिं प्रविष्टं निजचक्रवर्तिते ।निशम्य वार्तामनतिप्रियां ततः शरासनं संयुगशौण्डिराददे॥ 10 ॥

yadā parīkṣitkurujāṅgale'śṛṇot kaliṃ praviṣṭaṃ nijacakravartite | niśamya vārtāmanatipriyāṃ tataḥ śarāsanaṃ saṃyugaśauṇḍirādade

स्वलङ्कृतं श्यामतुरङ्गयोजितं रथं मृगेन्द्रध्वजमाश्रितः पुरात् ।वृतो रथाश्वद्विपपत्तियुक्तया स्वसेनया दिग्विजयाय निर्गतः॥ 11 ॥

svalaṅkṛtaṃ śyāmaturaṅgayojitaṃ rathaṃ mṛgendradhvajamāśritaḥ purāt | vṛto rathāśvadvipapattiyuktayā svasenayā digvijayāya nirgataḥ

भद्राश्वं केतुमालं च भारतं चोत्तरान् कुरून् ।किम्पुरुषादीनि वर्षाणि विजित्य जगृहे बलिम्॥ 12 ॥

bhadrāśvaṃ ketumālaṃ ca bhārataṃ cottarān kurūn | kimpuruṣādīni varṣāṇi vijitya jagṛhe balim

तत्र तत्रोपशृण्वानः स्वपूर्वेषां महात्मनाम् ।प्रगीयमाणं च यशः कृष्णमाहात्म्यसूचकम्॥ 13 ॥

tatra tatropaśṛṇvānaḥ svapūrveṣāṃ mahātmanām | pragīyamāṇaṃ ca yaśaḥ kṛṣṇamāhātmyasūcakam

आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजसः ।स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे॥ 14 ॥

ātmānaṃ ca paritrātamaśvatthāmno'stratejasaḥ | snehaṃ ca vṛṣṇipārthānāṃ teṣāṃ bhaktiṃ ca keśave

तेभ्यः परमसन्तुष्टः प्रीत्युज्जृम्भितलोचनः ।महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामनाः॥ 15 ॥

tebhyaḥ paramasantuṣṭaḥ prītyujjṛmbhitalocanaḥ | mahādhanāni vāsāṃsi dadau hārān mahāmanāḥ

सारथ्यपारषदसेवनसख्यदौत्य- वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामान् ।स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतिं च विष्णोः भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे॥ 16 ॥

sārathyapāraṣadasevanasakhyadautya- vīrāsanānugamanastavanapraṇāmān | snigdheṣu pāṇḍuṣu jagatpraṇatiṃ ca viṣṇoḥ bhaktiṃ karoti nṛpatiścaraṇāravinde

तस्यैवं वर्तमानस्य पूर्वेषां वृत्तिमन्वहम् ।नातिदूरे किलाश्चर्यं यदासीत्तन्निबोध मे॥ 17 ॥

tasyaivaṃ vartamānasya pūrveṣāṃ vṛttimanvaham | nātidūre kilāścaryaṃ yadāsīttannibodha me

धर्मः पदैकेन चरन् विच्छायामुपलभ्य गाम् ।पृच्छति स्माश्रुवदनां विवत्सामिव मातरम्॥ 18 ॥

dharmaḥ padaikena caran vicchāyāmupalabhya gām | pṛcchati smāśruvadanāṃ vivatsāmiva mātaram

कच्चिद्भद्रेऽनामयमात्मनस्ते विच्छायासि म्लायतेषन्मुखेन ।आलक्षये भवतीमन्तराधिं दूरे बन्धुं शोचसि कञ्चनाम्ब॥ 19 ॥

kaccidbhadre'nāmayamātmanaste vicchāyāsi mlāyateṣanmukhena | ālakṣaye bhavatīmantarādhiṃ dūre bandhuṃ śocasi kañcanāmba

पादैर्न्यूनं शोचसि मैकपाद- मात्मानं वा वृषलैर्भोक्ष्यमाणम् ।आहो सुरादीन् हृतयज्ञभागान् प्रजा उत स्विन्मघवत्यवर्षति॥ 20 ॥

pādairnyūnaṃ śocasi maikapāda- mātmānaṃ vā vṛṣalairbhokṣyamāṇam | āho surādīn hṛtayajñabhāgān prajā uta svinmaghavatyavarṣati

अरक्ष्यमाणाः स्त्रिय उर्वि बालान् शोचस्यथो पुरुषादैरिवार्तान् ।वाचं देवीं ब्रह्मकुले कुकर्म- ण्यब्रह्मण्ये राजकुले कुलाग्र्यान्॥ 21 ॥

arakṣyamāṇāḥ striya urvi bālān śocasyatho puruṣādairivārtān | vācaṃ devīṃ brahmakule kukarma- ṇyabrahmaṇye rājakule kulāgryān

किं क्षत्रबन्धून् कलिनोपसृष्टान् राष्ट्राणि वा तैरवरोपितानि ।इतस्ततो वाशनपानवासः स्नानव्यवायोन्मुखजीवलोकम्॥ 22 ॥

kiṃ kṣatrabandhūn kalinopasṛṣṭān rāṣṭrāṇi vā tairavaropitāni | itastato vāśanapānavāsaḥ snānavyavāyonmukhajīvalokam

यद्वाम्ब ते भूरिभरावतार- कृतावतारस्य हरेर्धरित्रि ।अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा कर्माणि निर्वाणविलम्बितानि॥ 23 ॥

yadvāmba te bhūribharāvatāra- kṛtāvatārasya harerdharitri | antarhitasya smaratī visṛṣṭā karmāṇi nirvāṇavilambitāni

इदं ममाचक्ष्व तवाधिमूलं वसुन्धरे येन विकर्शितासि ।कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुरार्चितं किं हृतमम्ब सौभगम्॥ 24 ॥

idaṃ mamācakṣva tavādhimūlaṃ vasundhare yena vikarśitāsi | kālena vā te balināṃ balīyasā surārcitaṃ kiṃ hṛtamamba saubhagam

भवान् हि वेद तत्सर्वं यन्मां धर्मानुपृच्छसि ।चतुर्भिर्वर्तसे येन पादैर्लोकसुखावहैः॥ 25 ॥

bhavān hi veda tatsarvaṃ yanmāṃ dharmānupṛcchasi | caturbhirvartase yena pādairlokasukhāvahaiḥ

सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्यागः सन्तोष आर्जवम् ।शमो दमस्तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम्॥ 26 ॥

satyaṃ śaucaṃ dayā kṣāntistyāgaḥ santoṣa ārjavam | śamo damastapaḥ sāmyaṃ titikṣoparatiḥ śrutam

ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः ।स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च॥ 27 ॥

jñānaṃ viraktiraiśvaryaṃ śauryaṃ tejo balaṃ smṛtiḥ | svātantryaṃ kauśalaṃ kāntirdhairyaṃ mārdavameva ca

प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः ।गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृतिः॥ 28 ॥

prāgalbhyaṃ praśrayaḥ śīlaṃ saha ojo balaṃ bhagaḥ | gāmbhīryaṃ sthairyamāstikyaṃ kīrtirmāno'nahaṅkṛtiḥ

एते चान्ये च भगवन् नित्या यत्र महागुणाः ।प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित्॥ 29 ॥

ete cānye ca bhagavan nityā yatra mahāguṇāḥ | prārthyā mahattvamicchadbhirna viyanti sma karhicit

तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् ।शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम्॥ 30 ॥

tenāhaṃ guṇapātreṇa śrīnivāsena sāmpratam | śocāmi rahitaṃ lokaṃ pāpmanā kalinekṣitam

आत्मानं चानुशोचामि भवन्तं चामरोत्तमम् ।देवान् पितॄनृषीन् साधून् सर्वान् वर्णांस्तथाऽऽश्रमान्॥ 31 ॥

ātmānaṃ cānuśocāmi bhavantaṃ cāmarottamam | devān pitṝnṛṣīn sādhūn sarvān varṇāṃstathā''śramān

ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष- कामास्तपः समचरन् भगवत्प्रपन्नाः ।सा श्रीः स्ववासमरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगमलं भजतेऽनुरक्ता॥ 32 ॥

brahmādayo bahutithaṃ yadapāṅgamokṣa- kāmāstapaḥ samacaran bhagavatprapannāḥ | sā śrīḥ svavāsamaravindavanaṃ vihāya yatpādasaubhagamalaṃ bhajate'nuraktā

तस्याहमब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतैः श्रीमत्पदैर्भगवतः समलङ्कृताङ्गी ।त्रीनत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते॥ 33 ॥

tasyāhamabjakuliśāṅkuśaketuketaiḥ śrīmatpadairbhagavataḥ samalaṅkṛtāṅgī | trīnatyaroca upalabhya tato vibhūtiṃ lokān sa māṃ vyasṛjadutsmayatīṃ tadante

यो वै ममातिभरमासुरवंशराज्ञा- मक्षौहिणीशतमपानुददात्मतन्त्रः ।त्वां दुःस्थमूनपदमात्मनि पौरुषेण सम्पादयन् यदुषु रम्यमबिभ्रदङ्गम्॥ 34 ॥

yo vai mamātibharamāsuravaṃśarājñā- makṣauhiṇīśatamapānudadātmatantraḥ | tvāṃ duḥsthamūnapadamātmani pauruṣeṇa sampādayan yaduṣu ramyamabibhradaṅgam

का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पैः ।स्थैर्यं समानमहरन्मधुमानिनीनां रोमोत्सवो मम यदङ्घ्रिविटङ्कितायाः॥ 35 ॥

kā vā saheta virahaṃ puruṣottamasya premāvalokarucirasmitavalgujalpaiḥ | sthairyaṃ samānamaharanmadhumāninīnāṃ romotsavo mama yadaṅghriviṭaṅkitāyāḥ

तयोरेवं कथयतोः पृथिवीधर्मयोस्तदा ।परीक्षिन्नाम राजर्षिः प्राप्तः प्राचीं सरस्वतीम्॥ 36 ॥

tayorevaṃ kathayatoḥ pṛthivīdharmayostadā | parīkṣinnāma rājarṣiḥ prāptaḥ prācīṃ sarasvatīm

प्रथमस्कन्धे पृथ्वीधर्मसंवादो नाम षोडशोऽध्यायः॥ 16b ॥

prathamaskandhe pṛthvīdharmasaṃvādo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ