Skandha 8, Adhyāya 1

राजोवाच ।स्वायम्भुवस्येह गुरो वंशोऽयं विस्तराच्छ्रुतः ।यत्र विश्वसृजां सर्गो मनूनन्यान् वदस्व नः॥ 1 ॥

rājovāca | svāyambhuvasyeha guro vaṃśo'yaṃ vistarācchrutaḥ | yatra viśvasṛjāṃ sargo manūnanyān vadasva naḥ

यत्र यत्र हरेर्जन्म कर्माणि च महीयसः ।गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद शृण्वताम्॥ 2 ॥

yatra yatra harerjanma karmāṇi ca mahīyasaḥ | gṛṇanti kavayo brahmaṃstāni no vada śṛṇvatām

यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् भगवान् विश्वभावनः ।कृतवान् कुरुते कर्ता ह्यतीतेऽनागतेऽद्य वा॥ 3 ॥

yadyasminnantare brahman bhagavān viśvabhāvanaḥ | kṛtavān kurute kartā hyatīte'nāgate'dya vā

मनवोऽस्मिन् व्यतीताः षट् कल्पे स्वायम्भुवादयः ।आद्यस्ते कथितो यत्र देवादीनां च सम्भवः॥ 4 ॥

manavo'smin vyatītāḥ ṣaṭ kalpe svāyambhuvādayaḥ | ādyaste kathito yatra devādīnāṃ ca sambhavaḥ

आकूत्यां देवहूत्यां च दुहित्रोस्तस्य वै मनोः ।धर्मज्ञानोपदेशार्थं भगवान् पुत्रतां गतः॥ 5 ॥

ākūtyāṃ devahūtyāṃ ca duhitrostasya vai manoḥ | dharmajñānopadeśārthaṃ bhagavān putratāṃ gataḥ

कृतं पुरा भगवतः कपिलस्यानुवर्णितम् ।आख्यास्ये भगवान् यज्ञो यच्चकार कुरूद्वह॥ 6 ॥

kṛtaṃ purā bhagavataḥ kapilasyānuvarṇitam | ākhyāsye bhagavān yajño yaccakāra kurūdvaha

विरक्तः कामभोगेषु शतरूपापतिः प्रभुः ।विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत्॥ 7 ॥

viraktaḥ kāmabhogeṣu śatarūpāpatiḥ prabhuḥ | visṛjya rājyaṃ tapase sabhāryo vanamāviśat

सुनन्दायां वर्षशतं पदैकेन भुवं स्पृशन् ।तप्यमानस्तपो घोरमिदमन्वाह भारत॥ 8 ॥

sunandāyāṃ varṣaśataṃ padaikena bhuvaṃ spṛśan | tapyamānastapo ghoramidamanvāha bhārata

येन चेतयते विश्वं विश्वं चेतयते न यम् ।यो जागर्ति शयानेऽस्मिन्नायं तं वेद वेद सः॥ 9 ॥

yena cetayate viśvaṃ viśvaṃ cetayate na yam | yo jāgarti śayāne'sminnāyaṃ taṃ veda veda saḥ

आत्मावास्यमिदं विश्वं यत्किञ्चिज्जगत्यां जगत् ।तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम्॥ 10 ॥

ātmāvāsyamidaṃ viśvaṃ yatkiñcijjagatyāṃ jagat | tena tyaktena bhuñjīthā mā gṛdhaḥ kasya sviddhanam

यं न पश्यतिपश्यन्तं चक्षुर्यस्य न रिष्यति ।तं भूतनिलयं देवं सुपर्णमुपधावत॥ 11 ॥

yaṃ na paśyatipaśyantaṃ cakṣuryasya na riṣyati | taṃ bhūtanilayaṃ devaṃ suparṇamupadhāvata

न यस्याद्यन्तौ मध्यं च स्वः परो नान्तरं बहिः ।विश्वस्यामूनि यद्यस्माद्विश्वं च तदृतं महत्॥ 12 ॥

na yasyādyantau madhyaṃ ca svaḥ paro nāntaraṃ bahiḥ | viśvasyāmūni yadyasmādviśvaṃ ca tadṛtaṃ mahat

स विश्वकायः पुरुहूत ईशः सत्यः स्वयञ्ज्योतिरजः पुराणः ।धत्तेऽस्य जन्माद्यजयाऽऽत्मशक्त्या तां विद्ययोदस्य निरीह आस्ते॥ 13 ॥

sa viśvakāyaḥ puruhūta īśaḥ satyaḥ svayañjyotirajaḥ purāṇaḥ | dhatte'sya janmādyajayā''tmaśaktyā tāṃ vidyayodasya nirīha āste

अथाग्रे ऋषयः कर्माणीहन्तेऽकर्महेतवे ।ईहमानो हि पुरुषः प्रायोऽनीहां प्रपद्यते॥ 14 ॥

athāgre ṛṣayaḥ karmāṇīhante'karmahetave | īhamāno hi puruṣaḥ prāyo'nīhāṃ prapadyate

ईहते भगवानीशो न हि तत्र विषज्जते ।आत्मलाभेन पूर्णार्थो नावसीदन्ति येऽनु तम्॥ 15 ॥

īhate bhagavānīśo na hi tatra viṣajjate | ātmalābhena pūrṇārtho nāvasīdanti ye'nu tam

तमीहमानं निरहङ्कृतं बुधं निराशिषं पूर्णमनन्यचोदितम् ।नॄन् शिक्षयन्तं निजवर्त्मसंस्थितं प्रभुं प्रपद्येऽखिलधर्मभावनम्॥ 16 ॥

tamīhamānaṃ nirahaṅkṛtaṃ budhaṃ nirāśiṣaṃ pūrṇamananyacoditam | nṝn śikṣayantaṃ nijavartmasaṃsthitaṃ prabhuṃ prapadye'khiladharmabhāvanam

दृष्ट्वासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन् क्षुधा॥ 17 ॥

dṛṣṭvāsurā yātudhānā jagdhumabhyadravan kṣudhā

तांस्तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञः सर्वगतो हरिः ।यामैः परिवृतो देवैर्हत्वाशासत्त्रिविष्टपम्॥ 18 ॥

tāṃstathāvasitān vīkṣya yajñaḥ sarvagato hariḥ | yāmaiḥ parivṛto devairhatvāśāsattriviṣṭapam

स्वारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्नेः सुतोऽभवत् ।द्युमत्सुषेणरोचिष्मत्प्रमुखास्तस्य चात्मजाः॥ 19 ॥

svārociṣo dvitīyastu manuragneḥ suto'bhavat | dyumatsuṣeṇarociṣmatpramukhāstasya cātmajāḥ

तत्रेन्द्रो रोचनस्त्वासीद्देवाश्च तुषितादयः ।ऊर्जस्तम्भादयः सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिनः॥ 20 ॥

tatrendro rocanastvāsīddevāśca tuṣitādayaḥ | ūrjastambhādayaḥ sapta ṛṣayo brahmavādinaḥ

ऋषेस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पत्न्यभूत् ।तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्यभिविश्रुतः॥ 21 ॥

ṛṣestu vedaśirasastuṣitā nāma patnyabhūt | tasyāṃ jajñe tato devo vibhurityabhiviśrutaḥ

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रताः ।अन्वशिक्षन् व्रतं तस्य कौमारब्रह्मचारिणः॥ 22 ॥

aṣṭāśītisahasrāṇi munayo ye dhṛtavratāḥ | anvaśikṣan vrataṃ tasya kaumārabrahmacāriṇaḥ

तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनुः ।पवनः सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप॥ 23 ॥

tṛtīya uttamo nāma priyavratasuto manuḥ | pavanaḥ sṛñjayo yajñahotrādyāstatsutā nṛpa

वसिष्ठतनयाः सप्त ऋषयः प्रमदादयः ।सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित्॥ 24 ॥

vasiṣṭhatanayāḥ sapta ṛṣayaḥ pramadādayaḥ | satyā vedaśrutā bhadrā devā indrastu satyajit

धर्मस्य सूनृतायां तु भगवान् पुरुषोत्तमः ।सत्यसेन इति ख्यातो जातः सत्यव्रतैः सह॥ 25 ॥

dharmasya sūnṛtāyāṃ tu bhagavān puruṣottamaḥ | satyasena iti khyāto jātaḥ satyavrataiḥ saha

सोऽनृतव्रतदुःशीलानसतो यक्षराक्षसान् ।भूतद्रुहो भूतगणांस्त्ववधीत्सत्यजित्सखः॥ 26 ॥

so'nṛtavrataduḥśīlānasato yakṣarākṣasān | bhūtadruho bhūtagaṇāṃstvavadhītsatyajitsakhaḥ

चतुर्थ उत्तमभ्राता मनुर्नाम्ना च तामसः ।पृथुः ख्यातिर्नरः केतुरित्याद्या दश तत्सुताः॥ 27 ॥

caturtha uttamabhrātā manurnāmnā ca tāmasaḥ | pṛthuḥ khyātirnaraḥ keturityādyā daśa tatsutāḥ

सत्यका हरयो वीरा देवास्त्रिशिख ईश्वरः ।ज्योतिर्धामादयः सप्त ऋषयस्तामसेऽन्तरे॥ 28 ॥

satyakā harayo vīrā devāstriśikha īśvaraḥ | jyotirdhāmādayaḥ sapta ṛṣayastāmase'ntare

देवा वैधृतयो नाम विधृतेस्तनया नृप ।नष्टाः कालेन यैर्वेदा विधृताः स्वेन तेजसा॥ 29 ॥

devā vaidhṛtayo nāma vidhṛtestanayā nṛpa | naṣṭāḥ kālena yairvedā vidhṛtāḥ svena tejasā

तत्रापि जज्ञे भगवान् हरिण्यां हरिमेधसः ।हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात्॥ 30 ॥

tatrāpi jajñe bhagavān hariṇyāṃ harimedhasaḥ | harirityāhṛto yena gajendro mocito grahāt

राजोवाच ।बादरायण एतत्ते श्रोतुमिच्छामहे वयम् ।हरिर्यथा गजपतिं ग्राहग्रस्तममूमुचत्॥ 31 ॥

rājovāca | bādarāyaṇa etatte śrotumicchāmahe vayam | hariryathā gajapatiṃ grāhagrastamamūmucat

तत्कथा सुमहत्पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम् ।यत्र यत्रोत्तमश्लोको भगवान् गीयते हरिः॥ 32 ॥

tatkathā sumahatpuṇyaṃ dhanyaṃ svastyayanaṃ śubham | yatra yatrottamaśloko bhagavān gīyate hariḥ

परीक्षितैवं स तु बादरायणिः प्रायोपविष्टेन कथासु चोदितः ।उवाच विप्राः प्रतिनन्द्य पार्थिवं मुदा मुनीनां सदसि स्म शृण्वताम्॥ 33 ॥

parīkṣitaivaṃ sa tu bādarāyaṇiḥ prāyopaviṣṭena kathāsu coditaḥ | uvāca viprāḥ pratinandya pārthivaṃ mudā munīnāṃ sadasi sma śṛṇvatām

अष्टमस्कन्धे मन्वन्तरानुचरिते प्रथमोऽध्यायः॥ 1b ॥

aṣṭamaskandhe manvantarānucarite prathamo'dhyāyaḥ