Skandha 7, Adhyāya 12

ब्रह्मचारी गुरुकुले वसन् दान्तो गुरोर्हितम् ।आचरन् दासवन्नीचो गुरौ सुदृढसौहृदः॥ 1 ॥

brahmacārī gurukule vasan dānto gurorhitam | ācaran dāsavannīco gurau sudṛḍhasauhṛdaḥ

सायं प्रातरुपासीत गुर्वग्न्यर्कसुरोत्तमान् ।उभे सन्ध्ये च यतवाग्जपन् ब्रह्म समाहितः॥ 2 ॥

sāyaṃ prātarupāsīta gurvagnyarkasurottamān | ubhe sandhye ca yatavāgjapan brahma samāhitaḥ

छन्दांस्यधीयीत गुरोराहूतश्चेत्सुयन्त्रितः ।उपक्रमेऽवसाने च चरणौ शिरसा नमेत्॥ 3 ॥

chandāṃsyadhīyīta gurorāhūtaścetsuyantritaḥ | upakrame'vasāne ca caraṇau śirasā namet

मेखलाजिनवासांसि जटादण्डकमण्डलून् ।बिभृयादुपवीतं च दर्भपाणिर्यथोदितम्॥ 4 ॥

mekhalājinavāsāṃsi jaṭādaṇḍakamaṇḍalūn | bibhṛyādupavītaṃ ca darbhapāṇiryathoditam

सायं प्रातश्चरेद्भैक्षं गुरवे तन्निवेदयेत् ।भुञ्जीत यद्यनुज्ञातो नो चेदुपवसेत्क्वचित्॥ 5 ॥

sāyaṃ prātaścaredbhaikṣaṃ gurave tannivedayet | bhuñjīta yadyanujñāto no cedupavasetkvacit

सुशीलो मितभुग्दक्षः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।यावदर्थं व्यवहरेत्स्त्रीषु स्त्रीनिर्जितेषु च॥ 6 ॥

suśīlo mitabhugdakṣaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ | yāvadarthaṃ vyavaharetstrīṣu strīnirjiteṣu ca

वर्जयेत्प्रमदागाथामगृहस्थो बृहद्व्रतः ।इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्त्यपि यतेर्मनः॥ 7 ॥

varjayetpramadāgāthāmagṛhastho bṛhadvrataḥ | indriyāṇi pramāthīni harantyapi yatermanaḥ

केशप्रसाधनोन्मर्दस्नपनाभ्यञ्जनादिकम् ।गुरुस्त्रीभिर्युवतिभिः कारयेन्नात्मनो युवा॥ 8 ॥

keśaprasādhanonmardasnapanābhyañjanādikam | gurustrībhiryuvatibhiḥ kārayennātmano yuvā

नन्वग्निः प्रमदा नाम घृतकुम्भसमः पुमान् ।सुतामपि रहो जह्यादन्यदा यावदर्थकृत्॥ 9 ॥

nanvagniḥ pramadā nāma ghṛtakumbhasamaḥ pumān | sutāmapi raho jahyādanyadā yāvadarthakṛt

कल्पयित्वाऽऽत्मना यावदाभासमिदमीश्वरः ।द्वैतं तावन्न विरमेत्ततो ह्यस्य विपर्ययः॥ 10 ॥

kalpayitvā''tmanā yāvadābhāsamidamīśvaraḥ | dvaitaṃ tāvanna viramettato hyasya viparyayaḥ

एतत्सर्वं गृहस्थस्य समाम्नातं यतेरपि ।गुरुवृत्तिर्विकल्पेन गृहस्थस्यर्तुगामिनः॥ 11 ॥

etatsarvaṃ gṛhasthasya samāmnātaṃ yaterapi | guruvṛttirvikalpena gṛhasthasyartugāminaḥ

अञ्जनाभ्यञ्जनोन्मर्दस्त्र्यवलेखामिषं मधु ।स्रग्गन्धलेपालङ्कारांस्त्यजेयुर्ये धृतव्रताः॥ 12 ॥

añjanābhyañjanonmardastryavalekhāmiṣaṃ madhu | sraggandhalepālaṅkārāṃstyajeyurye dhṛtavratāḥ

उषित्वैवं गुरुकुले द्विजोऽधीत्यावबुध्य च ।त्रयीं साङ्गोपनिषदं यावदर्थं यथाबलम्॥ 13 ॥

uṣitvaivaṃ gurukule dvijo'dhītyāvabudhya ca | trayīṃ sāṅgopaniṣadaṃ yāvadarthaṃ yathābalam

दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरोः कामं यदीश्वरः ।गृहं वनं वा प्रविशेत्प्रव्रजेत्तत्र वा वसेत्॥ 14 ॥

dattvā varamanujñāto guroḥ kāmaṃ yadīśvaraḥ | gṛhaṃ vanaṃ vā praviśetpravrajettatra vā vaset

अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेष्वधोक्षजम् ।भूतैः स्वधामभिः पश्येदप्रविष्टं प्रविष्टवत्॥ 15 ॥

agnau gurāvātmani ca sarvabhūteṣvadhokṣajam | bhūtaiḥ svadhāmabhiḥ paśyedapraviṣṭaṃ praviṣṭavat

एवं विधो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो यतिर्गृही ।चरन् विदितविज्ञानः परं ब्रह्माधिगच्छति॥ 16 ॥

evaṃ vidho brahmacārī vānaprastho yatirgṛhī | caran viditavijñānaḥ paraṃ brahmādhigacchati

वानप्रस्थस्य वक्ष्यामि नियमान् मुनिसम्मतान् ।यानातिष्ठन् मुनिर्गच्छेदृषिलोकमिहाञ्जसा॥ 17 ॥

vānaprasthasya vakṣyāmi niyamān munisammatān | yānātiṣṭhan munirgacchedṛṣilokamihāñjasā

न कृष्टपच्यमश्नीयादकृष्टं चाप्यकालतः ।अग्निपक्वमथामं वा अर्कपक्वमुताहरेत्॥ 18 ॥

na kṛṣṭapacyamaśnīyādakṛṣṭaṃ cāpyakālataḥ | agnipakvamathāmaṃ vā arkapakvamutāharet

वन्यैश्चरुपुरोडाशान् निर्वपेत्कालचोदितान् ।लब्धे नवे नवेऽन्नाद्ये पुराणं तु परित्यजेत्॥ 19 ॥

vanyaiścarupuroḍāśān nirvapetkālacoditān | labdhe nave nave'nnādye purāṇaṃ tu parityajet

अग्न्यर्थमेव शरणमुटजं वाद्रिकन्दराम् ।श्रयेत हिमवाय्वग्निवर्षार्कातपषाट् स्वयम्॥ 20 ॥

agnyarthameva śaraṇamuṭajaṃ vādrikandarām | śrayeta himavāyvagnivarṣārkātapaṣāṭ svayam

केशरोमनखश्मश्रुमलानि जटिलो दधत् ।कमण्डल्वजिने दण्डवल्कलाग्निपरिच्छदान्॥ 21 ॥

keśaromanakhaśmaśrumalāni jaṭilo dadhat | kamaṇḍalvajine daṇḍavalkalāgniparicchadān

चरेद्वने द्वादशाब्दानष्टौ वा चतुरो मुनिः ।द्वावेकं वा यथा बुद्धिर्न विपद्येत कृच्छ्रतः॥ 22 ॥

caredvane dvādaśābdānaṣṭau vā caturo muniḥ | dvāvekaṃ vā yathā buddhirna vipadyeta kṛcchrataḥ

यदाकल्पः स्वक्रियायां व्याधिभिर्जरयाथवा ।आन्वीक्षिक्यां वा विद्यायां कुर्यादनशनादिकम्॥ 23 ॥

yadākalpaḥ svakriyāyāṃ vyādhibhirjarayāthavā | ānvīkṣikyāṃ vā vidyāyāṃ kuryādanaśanādikam

आत्मन्यग्नीन् समारोप्य सन्न्यस्याहम्ममात्मताम् ।कारणेषु न्यसेत्सम्यक् सङ्घातं तु यथार्हतः॥ 24 ॥

ātmanyagnīn samāropya sannyasyāhammamātmatām | kāraṇeṣu nyasetsamyak saṅghātaṃ tu yathārhataḥ

खे खानि वायौ निश्वासांस्तेजस्यूष्माणमात्मवान् ।अप्स्वसृक्श्लेष्मपूयानि क्षितौ शेषं यथोद्भवम्॥ 25 ॥

khe khāni vāyau niśvāsāṃstejasyūṣmāṇamātmavān | apsvasṛkśleṣmapūyāni kṣitau śeṣaṃ yathodbhavam

वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि ।पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ॥ 26 ॥

vācamagnau savaktavyāmindre śilpaṃ karāvapi | padāni gatyā vayasi ratyopasthaṃ prajāpatau

मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् ।दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शमध्यात्मनि त्वचम्॥ 27 ॥

mṛtyau pāyuṃ visargaṃ ca yathāsthānaṃ vinirdiśet | dikṣu śrotraṃ sanādena sparśamadhyātmani tvacam

रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् ।अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत्॥ 28 ॥

rūpāṇi cakṣuṣā rājan jyotiṣyabhiniveśayet | apsu pracetasā jihvāṃ ghreyairghrāṇaṃ kṣitau nyaset

मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यैः कवौ परे ।कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहम्ममताक्रिया ।सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे॥ 29 ॥

mano manorathaiścandre buddhiṃ bodhyaiḥ kavau pare | karmāṇyadhyātmanā rudre yadahammamatākriyā | sattvena cittaṃ kṣetrajñe guṇairvaikārikaṃ pare

अप्सु क्षितिमपो ज्योतिष्यदो वायौ नभस्यमुम् ।कूटस्थे तच्च महति तदव्यक्तेऽक्षरे च तत्॥ 30 ॥

apsu kṣitimapo jyotiṣyado vāyau nabhasyamum | kūṭasthe tacca mahati tadavyakte'kṣare ca tat

इत्यक्षरतयाऽऽत्मानं चिन्मात्रमवशेषितम् ।ज्ञात्वाद्वयोऽथ विरमेद्दग्धयोनिरिवानलः॥ 31 ॥

ityakṣaratayā''tmānaṃ cinmātramavaśeṣitam | jñātvādvayo'tha virameddagdhayonirivānalaḥ

युधिष्ठिरसंवादे सदाचारनिर्णयो नाम द्वादशोऽध्यायः॥ 12b ॥

yudhiṣṭhirasaṃvāde sadācāranirṇayo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ