Skandha 7, Adhyāya 7

एवं दैत्यसुतैः पृष्टो महाभागवतोऽसुरः ।उवाच स्मयमानस्तान् स्मरन् मदनुभाषितम्॥ 1 ॥

evaṃ daityasutaiḥ pṛṣṭo mahābhāgavato'suraḥ | uvāca smayamānastān smaran madanubhāṣitam

पितरि प्रस्थितेऽस्माकं तपसे मन्दराचलम् ।युद्धोद्यमं परं चक्रुर्विबुधा दानवान् प्रति॥ 2 ॥

pitari prasthite'smākaṃ tapase mandarācalam | yuddhodyamaṃ paraṃ cakrurvibudhā dānavān prati

पिपीलिकैरहिरिव दिष्ट्या लोकोपतापनः ।पापेन पापोऽभक्षीति वादिनो वासवादयः॥ 3 ॥

pipīlikairahiriva diṣṭyā lokopatāpanaḥ | pāpena pāpo'bhakṣīti vādino vāsavādayaḥ

तेषामतिबलोद्योगं निशम्यासुरयूथपाः ।वध्यमानाः सुरैर्भीता दुद्रुवुः सर्वतो दिशम्॥ 4 ॥

teṣāmatibalodyogaṃ niśamyāsurayūthapāḥ | vadhyamānāḥ surairbhītā dudruvuḥ sarvato diśam

कलत्रपुत्रमित्राप्तान् गृहान् पशुपरिच्छदान् ।नावेक्ष्यमाणास्त्वरिताः सर्वे प्राणपरीप्सवः॥ 5 ॥

kalatraputramitrāptān gṛhān paśuparicchadān | nāvekṣyamāṇāstvaritāḥ sarve prāṇaparīpsavaḥ

व्यलुम्पन् राजशिबिरममरा जयकाङ्क्षिणः ।इन्द्रस्तु राजमहिषीं मातरं मम चाग्रहीत्॥ 6 ॥

vyalumpan rājaśibiramamarā jayakāṅkṣiṇaḥ | indrastu rājamahiṣīṃ mātaraṃ mama cāgrahīt

नीयमानां भयोद्विग्नां रुदतीं कुररीमिव ।यदृच्छयाऽऽगतस्तत्र देवर्षिर्ददृशे पथि॥ 7 ॥

nīyamānāṃ bhayodvignāṃ rudatīṃ kurarīmiva | yadṛcchayā''gatastatra devarṣirdadṛśe pathi

प्राह मैनां सुरपते नेतुमर्हस्यनागसम् ।मुञ्च मुञ्च महाभाग सतीं परपरिग्रहम्॥ 8 ॥

prāha maināṃ surapate netumarhasyanāgasam | muñca muñca mahābhāga satīṃ paraparigraham

आस्तेऽस्या जठरे वीर्यमविषह्यं सुरद्विषः ।आस्यतां यावत्प्रसवं मोक्ष्येऽर्थपदवीं गतः॥ 9 ॥

āste'syā jaṭhare vīryamaviṣahyaṃ suradviṣaḥ | āsyatāṃ yāvatprasavaṃ mokṣye'rthapadavīṃ gataḥ

अयं निष्किल्बिषः साक्षान्महाभागवतो महान् ।त्वया न प्राप्स्यते संस्थामनन्तानुचरो बली॥ 10 ॥

ayaṃ niṣkilbiṣaḥ sākṣānmahābhāgavato mahān | tvayā na prāpsyate saṃsthāmanantānucaro balī

इत्युक्तस्तां विहायेन्द्रो देवर्षेर्मानयन् वचः ।अनन्तप्रियभक्त्यैनां परिक्रम्य दिवं ययौ॥ 11 ॥

ityuktastāṃ vihāyendro devarṣermānayan vacaḥ | anantapriyabhaktyaināṃ parikramya divaṃ yayau

ततो नो मातरमृषिः समानीय निजाश्रमम् ।आश्वास्येहोष्यतां वत्से यावत्ते भर्तुरागमः॥ 12 ॥

tato no mātaramṛṣiḥ samānīya nijāśramam | āśvāsyehoṣyatāṃ vatse yāvatte bharturāgamaḥ

तथेत्यवात्सीद्देवर्षेरन्ति साप्यकुतोभया ।यावद्दैत्यपतिर्घोरात्तपसा न न्यवर्तत॥ 13 ॥

tathetyavātsīddevarṣeranti sāpyakutobhayā | yāvaddaityapatirghorāttapasā na nyavartata

ऋषिं पर्यचरत्तत्र भक्त्या परमया सती ।अन्तर्वर्त्नी स्वगर्भस्य क्षेमायेच्छाप्रसूतये॥ 14 ॥

ṛṣiṃ paryacarattatra bhaktyā paramayā satī | antarvartnī svagarbhasya kṣemāyecchāprasūtaye

ऋषिः कारुणिकस्तस्याः प्रादादुभयमीश्वरः ।धर्मस्य तत्त्वं ज्ञानं च मामप्युद्दिश्य निर्मलम्॥ 15 ॥

ṛṣiḥ kāruṇikastasyāḥ prādādubhayamīśvaraḥ | dharmasya tattvaṃ jñānaṃ ca māmapyuddiśya nirmalam

तत्तु कालस्य दीर्घत्वात्स्त्रीत्वान्मातुस्तिरोदधे ।ऋषिणानुगृहीतं मां नाधुनाप्यजहात्स्मृतिः॥ 16 ॥

tattu kālasya dīrghatvātstrītvānmātustirodadhe | ṛṣiṇānugṛhītaṃ māṃ nādhunāpyajahātsmṛtiḥ

भवतामपि भूयान्मे यदि श्रद्दधते वचः ।वैशारदी धीः श्रद्धातः स्त्रीबालानां च मे यथा॥ 17 ॥

bhavatāmapi bhūyānme yadi śraddadhate vacaḥ | vaiśāradī dhīḥ śraddhātaḥ strībālānāṃ ca me yathā

जन्माद्याः षडिमे भावा दृष्टा देहस्य नात्मनः ।फलानामिव वृक्षस्य कालेनेश्वरमूर्तिना॥ 18 ॥

janmādyāḥ ṣaḍime bhāvā dṛṣṭā dehasya nātmanaḥ | phalānāmiva vṛkṣasya kāleneśvaramūrtinā

आत्मा नित्योऽव्ययः शुद्ध एकः क्षेत्रज्ञ आश्रयः ।अविक्रियः स्वदृग् हेतुर्व्यापकोऽसङ्ग्यनावृतः॥ 19 ॥

ātmā nityo'vyayaḥ śuddha ekaḥ kṣetrajña āśrayaḥ | avikriyaḥ svadṛg heturvyāpako'saṅgyanāvṛtaḥ

एतैर्द्वादशभिर्विद्वानात्मनो लक्षणैः परैः ।अहं ममेत्यसद्भावं देहादौ मोहजं त्यजेत्॥ 20 ॥

etairdvādaśabhirvidvānātmano lakṣaṇaiḥ paraiḥ | ahaṃ mametyasadbhāvaṃ dehādau mohajaṃ tyajet

स्वर्णं यथा ग्रावसु हेमकारः क्षेत्रेषु योगैस्तदभिज्ञ आप्नुयात् ।क्षेत्रेषु देहेषु तथात्मयोगै- रध्यात्मविद्ब्रह्मगतिं लभेत॥ 21 ॥

svarṇaṃ yathā grāvasu hemakāraḥ kṣetreṣu yogaistadabhijña āpnuyāt | kṣetreṣu deheṣu tathātmayogai- radhyātmavidbrahmagatiṃ labheta

अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्तास्त्रय एव हि तद्गुणाः ।विकाराः षोडशाचार्यैः पुमानेकः समन्वयात्॥ 22 ॥

aṣṭau prakṛtayaḥ proktāstraya eva hi tadguṇāḥ | vikārāḥ ṣoḍaśācāryaiḥ pumānekaḥ samanvayāt

देहस्तु सर्वसङ्घातो जगत्तस्थुरिति द्विधा ।अत्रैव मृग्यः पुरुषो नेति नेतीत्यतत्त्यजन्॥ 23 ॥

dehastu sarvasaṅghāto jagattasthuriti dvidhā | atraiva mṛgyaḥ puruṣo neti netītyatattyajan

अन्वयव्यतिरेकेण विवेकेनोशतात्मना ।सर्गस्थानसमाम्नायैर्विमृशद्भिरसत्वरैः॥ 24 ॥

anvayavyatirekeṇa vivekenośatātmanā | sargasthānasamāmnāyairvimṛśadbhirasatvaraiḥ

बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति वृत्तयः ।ता येनैवानुभूयन्ते सोऽध्यक्षः पुरुषः परः॥ 25 ॥

buddherjāgaraṇaṃ svapnaḥ suṣuptiriti vṛttayaḥ | tā yenaivānubhūyante so'dhyakṣaḥ puruṣaḥ paraḥ

एभिस्त्रिवर्णैः पर्यस्तैर्बुद्धिभेदैः क्रियोद्भवैः ।स्वरूपमात्मनो बुध्येद्गन्धैर्वायुमिवान्वयात्॥ 26 ॥

ebhistrivarṇaiḥ paryastairbuddhibhedaiḥ kriyodbhavaiḥ | svarūpamātmano budhyedgandhairvāyumivānvayāt

एतद्द्वारो हि संसारो गुणकर्मनिबन्धनः ।अज्ञानमूलोऽपार्थोऽपि पुंसः स्वप्न इवेष्यते॥ 27 ॥

etaddvāro hi saṃsāro guṇakarmanibandhanaḥ | ajñānamūlo'pārtho'pi puṃsaḥ svapna iveṣyate

तस्माद्भवद्भिः कर्तव्यं कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ।बीजनिर्हरणं योगः प्रवाहोपरमो धियः॥ 28 ॥

tasmādbhavadbhiḥ kartavyaṃ karmaṇāṃ triguṇātmanām | bījanirharaṇaṃ yogaḥ pravāhoparamo dhiyaḥ

तत्रोपायसहस्राणामयं भगवतोदितः ।यदीश्वरे भगवति यथा यैरञ्जसा रतिः॥ 29 ॥

tatropāyasahasrāṇāmayaṃ bhagavatoditaḥ | yadīśvare bhagavati yathā yairañjasā ratiḥ

गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलब्धार्पणेन च ।सङ्गेन साधुभक्तानामीश्वराराधनेन च॥ 30 ॥

guruśuśrūṣayā bhaktyā sarvalabdhārpaṇena ca | saṅgena sādhubhaktānāmīśvarārādhanena ca

श्रद्धया तत्कथायां च कीर्तनैर्गुणकर्मणाम् ।तत्पादाम्बुरुहध्यानात्तल्लिङ्गेक्षार्हणादिभिः॥ 31 ॥

śraddhayā tatkathāyāṃ ca kīrtanairguṇakarmaṇām | tatpādāmburuhadhyānāttalliṅgekṣārhaṇādibhiḥ

एवं निर्जितषड्वर्गैः क्रियते भक्तिरीश्वरे ।वासुदेवे भगवति यया संलभते रतिम्॥ 33 ॥

evaṃ nirjitaṣaḍvargaiḥ kriyate bhaktirīśvare | vāsudeve bhagavati yayā saṃlabhate ratim

निशम्य कर्माणि गुणानतुल्यान् वीर्याणि लीलातनुभिः कृतानि ।यदातिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदं प्रोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति॥ 34 ॥

niśamya karmāṇi guṇānatulyān vīryāṇi līlātanubhiḥ kṛtāni | yadātiharṣotpulakāśrugadgadaṃ protkaṇṭha udgāyati rauti nṛtyati

यदा ग्रहग्रस्त इव क्वचिद्धस- त्याक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् ।मुहुः श्वसन् वक्ति हरे जगत्पते नारायणेत्यात्ममतिर्गतत्रपः॥ 35 ॥

yadā grahagrasta iva kvaciddhasa- tyākrandate dhyāyati vandate janam | muhuḥ śvasan vakti hare jagatpate nārāyaṇetyātmamatirgatatrapaḥ

तदा पुमान् मुक्तसमस्तबन्धन- स्तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः ।निर्दग्धबीजानुशयो महीयसा भक्तिप्रयोगेण समेत्यधोक्षजम्॥ 36 ॥

tadā pumān muktasamastabandhana- stadbhāvabhāvānukṛtāśayākṛtiḥ | nirdagdhabījānuśayo mahīyasā bhaktiprayogeṇa sametyadhokṣajam

अधोक्षजालम्भमिहाशुभात्मनः शरीरिणः संसृतिचक्रशातनम् ।तद्ब्रह्मनिर्वाणसुखं विदुर्बुधा- स्ततो भजध्वं हृदये हृदीश्वरम्॥ 37 ॥

adhokṣajālambhamihāśubhātmanaḥ śarīriṇaḥ saṃsṛticakraśātanam | tadbrahmanirvāṇasukhaṃ vidurbudhā- stato bhajadhvaṃ hṛdaye hṛdīśvaram

कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरे- रुपासने स्वे हृदि छिद्रवत्सतः ।स्वस्यात्मनः सख्युरशेषदेहिनां सामान्यतः किं विषयोपपादनैः॥ 38 ॥

ko'tiprayāso'surabālakā hare- rupāsane sve hṛdi chidravatsataḥ | svasyātmanaḥ sakhyuraśeṣadehināṃ sāmānyataḥ kiṃ viṣayopapādanaiḥ

रायः कलत्रं पशवः सुतादयो गृहा मही कुञ्जरकोशभूतयः ।सर्वेऽर्थकामाः क्षणभङ्गुरायुषः कुर्वन्ति मर्त्यस्य कियत्प्रियं चलाः॥ 39 ॥

rāyaḥ kalatraṃ paśavaḥ sutādayo gṛhā mahī kuñjarakośabhūtayaḥ | sarve'rthakāmāḥ kṣaṇabhaṅgurāyuṣaḥ kurvanti martyasya kiyatpriyaṃ calāḥ

एवं हि लोकाः क्रतुभिः कृता अमी क्षयिष्णवः सातिशया न निर्मलाः ।तस्माददृष्टश्रुतदूषणं परं भक्त्यैकयेशं भजतात्मलब्धये॥ 40 ॥

evaṃ hi lokāḥ kratubhiḥ kṛtā amī kṣayiṣṇavaḥ sātiśayā na nirmalāḥ | tasmādadṛṣṭaśrutadūṣaṇaṃ paraṃ bhaktyaikayeśaṃ bhajatātmalabdhaye

यदध्यर्थ्येह कर्माणि विद्वन्मान्यसकृन्नरः ।करोत्यतो विपर्यासममोघं विन्दते फलम्॥ 41 ॥

yadadhyarthyeha karmāṇi vidvanmānyasakṛnnaraḥ | karotyato viparyāsamamoghaṃ vindate phalam

सुखाय दुःखमोक्षाय सङ्कल्प इह कर्मिणः ।सदाऽऽप्नोतीहया दुःखमनीहायाः सुखावृतः॥ 42 ॥

sukhāya duḥkhamokṣāya saṅkalpa iha karmiṇaḥ | sadā''pnotīhayā duḥkhamanīhāyāḥ sukhāvṛtaḥ

कामान् कामयते काम्यैर्यदर्थमिह पूरुषः ।स वै देहस्तु पारक्यो भङ्गुरो यात्युपैति च॥ 43 ॥

kāmān kāmayate kāmyairyadarthamiha pūruṣaḥ | sa vai dehastu pārakyo bhaṅguro yātyupaiti ca

किमु व्यवहितापत्यदारागारधनादयः ।राज्यं कोशगजामात्यभृत्याप्ता ममतास्पदाः॥ 44 ॥

kimu vyavahitāpatyadārāgāradhanādayaḥ | rājyaṃ kośagajāmātyabhṛtyāptā mamatāspadāḥ

किमेतैरात्मनस्तुच्छैः सह देहेन नश्वरैः ।अनर्थैरर्थसङ्काशैर्नित्यानन्दमहोदधेः॥ 45 ॥

kimetairātmanastucchaiḥ saha dehena naśvaraiḥ | anarthairarthasaṅkāśairnityānandamahodadheḥ

निरूप्यतामिह स्वार्थः कियान् देहभृतोऽसुराः ।निषेकादिष्ववस्थासु क्लिश्यमानस्य कर्मभिः॥ 46 ॥

nirūpyatāmiha svārthaḥ kiyān dehabhṛto'surāḥ | niṣekādiṣvavasthāsu kliśyamānasya karmabhiḥ

कर्माण्यारभते देही देहेनात्मानुवर्तिना ।कर्मभिस्तनुते देहमुभयं त्वविवेकतः॥ 47 ॥

karmāṇyārabhate dehī dehenātmānuvartinā | karmabhistanute dehamubhayaṃ tvavivekataḥ

तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदपाश्रयाः ।भजतानीहयाऽऽत्मानमनीहं हरिमीश्वरम्॥ 48 ॥

tasmādarthāśca kāmāśca dharmāśca yadapāśrayāḥ | bhajatānīhayā''tmānamanīhaṃ harimīśvaram

सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मेश्वरः प्रियः ।भूतैर्महद्भिः स्वकृतैः कृतानां जीवसंज्ञितः॥ 49 ॥

sarveṣāmapi bhūtānāṃ harirātmeśvaraḥ priyaḥ | bhūtairmahadbhiḥ svakṛtaiḥ kṛtānāṃ jīvasaṃjñitaḥ

देवोऽसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव च ।भजन् मुकुन्दचरणं स्वस्तिमान् स्याद्यथा वयम्॥ 50 ॥

devo'suro manuṣyo vā yakṣo gandharva eva ca | bhajan mukundacaraṇaṃ svastimān syādyathā vayam

नालं द्विजत्वं देवत्वमृषित्वं वासुरात्मजाः ।प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता॥ 51 ॥

nālaṃ dvijatvaṃ devatvamṛṣitvaṃ vāsurātmajāḥ | prīṇanāya mukundasya na vṛttaṃ na bahujñatā

न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च ।प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद्विडम्बनम्॥ 52 ॥

na dānaṃ na tapo nejyā na śaucaṃ na vratāni ca | prīyate'malayā bhaktyā hariranyadviḍambanam

ततो हरौ भगवति भक्तिं कुरुत दानवाः ।आत्मौपम्येन सर्वत्र सर्वभूतात्मनीश्वरे॥ 53 ॥

tato harau bhagavati bhaktiṃ kuruta dānavāḥ | ātmaupamyena sarvatra sarvabhūtātmanīśvare

दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रियः शूद्रा व्रजौकसः ।खगा मृगाः पापजीवाः सन्ति ह्यच्युततां गताः॥ 54 ॥

daiteyā yakṣarakṣāṃsi striyaḥ śūdrā vrajaukasaḥ | khagā mṛgāḥ pāpajīvāḥ santi hyacyutatāṃ gatāḥ

एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः ।एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत्सर्वत्र तदीक्षणम्॥ 55 ॥

etāvāneva loke'smin puṃsaḥ svārthaḥ paraḥ smṛtaḥ | ekāntabhaktirgovinde yatsarvatra tadīkṣaṇam

प्रह्लादानुचरिते दैत्यपुत्रानुशासनं नाम सप्तमोऽध्यायः॥ 7b ॥

prahlādānucarite daityaputrānuśāsanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ