Skandha 6, Adhyāya 15

ऊचतुर्मृतकोपान्ते पतितं मृतकोपमम् ।शोकाभिभूतं राजानं बोधयन्तौ सदुक्तिभिः॥ 1 ॥

ūcaturmṛtakopānte patitaṃ mṛtakopamam | śokābhibhūtaṃ rājānaṃ bodhayantau saduktibhiḥ

कोऽयं स्यात्तव राजेन्द्र भवान् यमनुशोचति ।त्वं चास्य कतमः सृष्टौ पुरेदानीमतः परम्॥ 2 ॥

ko'yaṃ syāttava rājendra bhavān yamanuśocati | tvaṃ cāsya katamaḥ sṛṣṭau puredānīmataḥ param

यथा प्रयान्ति संयान्ति स्रोतोवेगेन वालुकाः ।संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तथा कालेन देहिनः॥ 3 ॥

yathā prayānti saṃyānti srotovegena vālukāḥ | saṃyujyante viyujyante tathā kālena dehinaḥ

यथा धानासु वै धाना भवन्ति न भवन्ति च ।एवं भूतेषु भूतानि चोदितानीशमायया॥ 4 ॥

yathā dhānāsu vai dhānā bhavanti na bhavanti ca | evaṃ bhūteṣu bhūtāni coditānīśamāyayā

वयं च त्वं च ये चेमे तुल्यकालाश्चराचराः ।जन्ममृत्योर्यथा पश्चात्प्राङ् नैवमधुनापि भोः॥ 5 ॥

vayaṃ ca tvaṃ ca ye ceme tulyakālāścarācarāḥ | janmamṛtyoryathā paścātprāṅ naivamadhunāpi bhoḥ

भूतैर्भूतानि भूतेशः सृजत्यवति हन्त्यजः ।आत्मसृष्टैरस्वतन्त्रैरनपेक्षोऽपि बालवत्॥ 6 ॥

bhūtairbhūtāni bhūteśaḥ sṛjatyavati hantyajaḥ | ātmasṛṣṭairasvatantrairanapekṣo'pi bālavat

देहेन देहिनो राजन् देहाद्देहोऽभिजायते ।बीजादेव यथा बीजं देह्यर्थ इव शाश्वतः॥ 7 ॥

dehena dehino rājan dehāddeho'bhijāyate | bījādeva yathā bījaṃ dehyartha iva śāśvataḥ

देहदेहिविभागोऽयमविवेककृतः पुरा ।जातिव्यक्तिविभागोऽयं यथा वस्तुनि कल्पितः॥ 8 ॥

dehadehivibhāgo'yamavivekakṛtaḥ purā | jātivyaktivibhāgo'yaṃ yathā vastuni kalpitaḥ

एवमाश्वासितो राजा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभिः ।प्रमृज्य पाणिना वक्त्रमाधिम्लानमभाषत॥ 9 ॥

evamāśvāsito rājā citraketurdvijoktibhiḥ | pramṛjya pāṇinā vaktramādhimlānamabhāṣata

राजोवाच ।कौ युवां ज्ञानसम्पन्नौ महिष्ठौ च महीयसाम् ।अवधूतेन वेषेण गूढाविह समागतौ॥ 10 ॥

rājovāca | kau yuvāṃ jñānasampannau mahiṣṭhau ca mahīyasām | avadhūtena veṣeṇa gūḍhāviha samāgatau

चरन्ति ह्यवनौ कामं ब्राह्मणा भगवत्प्रियाः ।मादृशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिङ्गिनः॥ 11 ॥

caranti hyavanau kāmaṃ brāhmaṇā bhagavatpriyāḥ | mādṛśāṃ grāmyabuddhīnāṃ bodhāyonmattaliṅginaḥ

कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसितः ।अपान्तरतमो व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतमः॥ 12 ॥

kumāro nārada ṛbhuraṅgirā devalo'sitaḥ | apāntaratamo vyāso mārkaṇḍeyo'tha gautamaḥ

वसिष्ठो भगवान् रामः कपिलो बादरायणिः ।दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातूकर्ण्यस्तथारुणिः॥ 13 ॥

vasiṣṭho bhagavān rāmaḥ kapilo bādarāyaṇiḥ | durvāsā yājñavalkyaśca jātūkarṇyastathāruṇiḥ

रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरिः सपतञ्जलिः ।ऋषिर्वेदशिरा बोध्यः मुनिः पञ्चशिरास्तथा॥ 14 ॥

romaśaścyavano datta āsuriḥ sapatañjaliḥ | ṛṣirvedaśirā bodhyaḥ muniḥ pañcaśirāstathā

हिरण्यनाभः कौसल्यः श्रुतदेव ऋतध्वजः ।एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतवः॥ 15 ॥

hiraṇyanābhaḥ kausalyaḥ śrutadeva ṛtadhvajaḥ | ete pare ca siddheśāścaranti jñānahetavaḥ

तस्माद्युवां ग्राम्यपशोर्मम मूढधियः प्रभू ।अन्धे तमसि मग्नस्य ज्ञानदीप उदीर्यताम्॥ 16 ॥

tasmādyuvāṃ grāmyapaśormama mūḍhadhiyaḥ prabhū | andhe tamasi magnasya jñānadīpa udīryatām

अहं ते पुत्रकामस्य पुत्रदोऽस्म्यङ्गिरा नृप ।एष ब्रह्मसुतः साक्षान्नारदो भगवान् ऋषिः॥ 17 ॥

ahaṃ te putrakāmasya putrado'smyaṅgirā nṛpa | eṣa brahmasutaḥ sākṣānnārado bhagavān ṛṣiḥ

इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे ।अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम्॥ 18 ॥

itthaṃ tvāṃ putraśokena magnaṃ tamasi dustare | atadarhamanusmṛtya mahāpuruṣagocaram

अनुग्रहाय भवतः प्राप्तावावामिह प्रभो ।ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावसीदितुमर्हति॥ 19 ॥

anugrahāya bhavataḥ prāptāvāvāmiha prabho | brahmaṇyo bhagavadbhakto nāvasīditumarhati

तदैव ते परं ज्ञानं ददामि गृहमागतः ।ज्ञात्वान्याभिनिवेशं ते पुत्रमेव ददावहम्॥ 20 ॥

tadaiva te paraṃ jñānaṃ dadāmi gṛhamāgataḥ | jñātvānyābhiniveśaṃ te putrameva dadāvaham

अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते ।एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पदः॥ 21 ॥

adhunā putriṇāṃ tāpo bhavataivānubhūyate | evaṃ dārā gṛhā rāyo vividhaiśvaryasampadaḥ

शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतयः ।मही राज्यं बलं कोशो भृत्यामात्यसुहृज्जनाः॥ 22 ॥

śabdādayaśca viṣayāścalā rājyavibhūtayaḥ | mahī rājyaṃ balaṃ kośo bhṛtyāmātyasuhṛjjanāḥ

सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदाः ।गन्धर्वनगरप्रख्याः स्वप्नमायामनोरथाः॥ 23 ॥

sarve'pi śūraseneme śokamohabhayārtidāḥ | gandharvanagaraprakhyāḥ svapnamāyāmanorathāḥ

दृश्यमाना विनार्थेन न दृश्यन्ते मनोभवाः ।कर्मभिर्ध्यायतो नानाकर्माणि मनसोऽभवन्॥ 24 ॥

dṛśyamānā vinārthena na dṛśyante manobhavāḥ | karmabhirdhyāyato nānākarmāṇi manaso'bhavan

अयं हि देहिनो देहो द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः ।देहिनो विविधक्लेशसन्तापकृदुदाहृतः॥ 25 ॥

ayaṃ hi dehino deho dravyajñānakriyātmakaḥ | dehino vividhakleśasantāpakṛdudāhṛtaḥ

तस्मात्स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिमात्मनः ।द्वैते ध्रुवार्थविश्रम्भं त्यजोपशममाविश॥ 26 ॥

tasmātsvasthena manasā vimṛśya gatimātmanaḥ | dvaite dhruvārthaviśrambhaṃ tyajopaśamamāviśa

एतां मन्त्रोपनिषदं प्रतीच्छ प्रयतो मम ।यां धारयन् सप्तरात्राद्द्रष्टा सङ्कर्षणं प्रभुम्॥ 27 ॥

etāṃ mantropaniṣadaṃ pratīccha prayato mama | yāṃ dhārayan saptarātrāddraṣṭā saṅkarṣaṇaṃ prabhum

यत्पादमूलमुपसृत्य नरेन्द्र पूर्वे शर्वादयो भ्रममिमं द्वितयं विसृज्य ।सद्यस्तदीयमतुलानधिकं महित्वं प्रापुर्भवानपि परं न चिरादुपैति॥ 28 ॥

yatpādamūlamupasṛtya narendra pūrve śarvādayo bhramamimaṃ dvitayaṃ visṛjya | sadyastadīyamatulānadhikaṃ mahitvaṃ prāpurbhavānapi paraṃ na cirādupaiti

षष्ठस्कन्धे चित्रकेतुसान्त्वनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः॥ 15b ॥

ṣaṣṭhaskandhe citraketusāntvanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ