Skandha 5, Adhyāya 17

तत्र भगवतः साक्षाद्यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्विक्रमतो वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नोर्ध्वाण्डकटाहविवरेणा- न्तःप्रविष्टा या बाह्यजलधारा तच्चरणपङ्कजा- वनेजनारुणकिञ्जल्कोपरञ्जिताखिलजगदघ- मलापहोपस्पर्शनामला साक्षाद्भगवत्पदी- त्यनुपलक्षितवचोऽभिधीयमानातिमहता कालेन युगसहस्रोपलक्षणेन दिवो मूर्धन्यवततार यत्तद्विष्णुपदमाहुः॥ 1 ॥

tatra bhagavataḥ sākṣādyajñaliṅgasya viṣṇorvikramato vāmapādāṅguṣṭhanakhanirbhinnordhvāṇḍakaṭāhavivareṇā- ntaḥpraviṣṭā yā bāhyajaladhārā taccaraṇapaṅkajā- vanejanāruṇakiñjalkoparañjitākhilajagadagha- malāpahopasparśanāmalā sākṣādbhagavatpadī- tyanupalakṣitavaco'bhidhīyamānātimahatā kālena yugasahasropalakṣaṇena divo mūrdhanyavatatāra yattadviṣṇupadamāhuḥ

यत्र ह वाव वीरव्रत औत्तानपादिः परमभागवतो- ऽस्मत्कुलदेवताचरणारविन्दोदकमिति यामनुसवन- मुत्कृष्यमाणभगवद्भक्तियोगेन दृढं क्लिद्यमानान्तर्हृदय औत्कण्ठ्यविवशामीलितलोचनयुगलकुड्मल- विगलितामलबाष्पकलयाभिव्यज्यमानरोमपुलक- कुलकोऽधुनापि परमादरेण शिरसा बिभर्ति॥ 2 ॥

yatra ha vāva vīravrata auttānapādiḥ paramabhāgavato- 'smatkuladevatācaraṇāravindodakamiti yāmanusavana- mutkṛṣyamāṇabhagavadbhaktiyogena dṛḍhaṃ klidyamānāntarhṛdaya autkaṇṭhyavivaśāmīlitalocanayugalakuḍmala- vigalitāmalabāṣpakalayābhivyajyamānaromapulaka- kulako'dhunāpi paramādareṇa śirasā bibharti

ततः सप्तर्षयस्तत्प्रभावाभिज्ञा यां ननु तपस आत्यन्तिकी सिद्धिरेतावती भगवति सर्वात्मनि वासुदेवेऽनुपरतभक्तियोगलाभेनैवोपेक्षितान्या- र्थात्मगतयो मुक्तिमिवागतां मुमुक्षव इव सबहुमान- मद्यापि जटाजूटैरुद्वहन्ति॥ 3 ॥

tataḥ saptarṣayastatprabhāvābhijñā yāṃ nanu tapasa ātyantikī siddhiretāvatī bhagavati sarvātmani vāsudeve'nuparatabhaktiyogalābhenaivopekṣitānyā- rthātmagatayo muktimivāgatāṃ mumukṣava iva sabahumāna- madyāpi jaṭājūṭairudvahanti

ततोऽनेकसहस्रकोटिविमानानीकसङ्कुलदेवयानेना- वतरन्तीन्दुमण्डलमावार्य ब्रह्मसदने निपतति॥ 4 ॥

tato'nekasahasrakoṭivimānānīkasaṅkuladevayānenā- vatarantīndumaṇḍalamāvārya brahmasadane nipatati

तत्र चतुर्धा भिद्यमाना चतुर्भिर्नामभिश्चतुर्दिश- मभिस्पन्दन्ती नदनदीपतिमेवाभिनिविशति सीतालकनन्दा चक्षुर्भद्रेति॥ 5 ॥

tatra caturdhā bhidyamānā caturbhirnāmabhiścaturdiśa- mabhispandantī nadanadīpatimevābhiniviśati sītālakanandā cakṣurbhadreti

सीता तु ब्रह्मसदनात्केसराचलादि गिरिशिखरेभ्यो- ऽधोऽधःप्रस्रवन्ती गन्धमादनमूर्धसु पतित्वान्तरेण भद्राश्ववर्षं प्राच्यां दिशि क्षारसमुद्रमभिप्रविशति॥ 6 ॥

sītā tu brahmasadanātkesarācalādi giriśikharebhyo- 'dho'dhaḥprasravantī gandhamādanamūrdhasu patitvāntareṇa bhadrāśvavarṣaṃ prācyāṃ diśi kṣārasamudramabhipraviśati

एवं माल्यवच्छिखरान्निष्पतन्ती ततोऽनुपरतवेगा केतुमालमभिचक्षुः प्रतीच्यां दिशि सरित्पतिं प्रविशति॥ 7 ॥

evaṃ mālyavacchikharānniṣpatantī tato'nuparatavegā ketumālamabhicakṣuḥ pratīcyāṃ diśi saritpatiṃ praviśati

भद्रा चोत्तरतो मेरुशिरसो निपतिता गिरिशिखरा- द्गिरिशिखरमतिहाय शृङ्गवतः शृङ्गादवस्यन्दमाना उत्तरांस्तु कुरूनभित उदीच्यां दिशि जलधि- मभिप्रविशति॥ 8 ॥

bhadrā cottarato meruśiraso nipatitā giriśikharā- dgiriśikharamatihāya śṛṅgavataḥ śṛṅgādavasyandamānā uttarāṃstu kurūnabhita udīcyāṃ diśi jaladhi- mabhipraviśati

तथैवालकनन्दा दक्षिणेन ब्रह्मसदनाद्बहूनि गिरिकूटान्यतिक्रम्य हेमकूटाद्धैमकूटान्यति- रभसतररंहसा लुठयन्ती भारतमभिवर्षं दक्षिणस्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति यस्यां स्नानार्थं चागच्छतः पुंसः पदे पदेऽश्वमेधराजसूयादीनां फलं न दुर्लभमिति॥ 9 ॥

tathaivālakanandā dakṣiṇena brahmasadanādbahūni girikūṭānyatikramya hemakūṭāddhaimakūṭānyati- rabhasatararaṃhasā luṭhayantī bhāratamabhivarṣaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi jaladhimabhipraviśati yasyāṃ snānārthaṃ cāgacchataḥ puṃsaḥ pade pade'śvamedharājasūyādīnāṃ phalaṃ na durlabhamiti

अन्ये च नदा नद्यश्च वर्षे वर्षे सन्ति बहुशो मेर्वादिगिरिदुहितरः शतशः॥ 10 ॥

anye ca nadā nadyaśca varṣe varṣe santi bahuśo mervādigiriduhitaraḥ śataśaḥ

तत्रापि भारतमेव वर्षं कर्मक्षेत्रमन्यान्यष्ट- वर्षाणि स्वर्गिणां पुण्यशेषोपभोगस्थानानि भौमानि स्वर्गपदानि व्यपदिशन्ति॥ 11 ॥

tatrāpi bhāratameva varṣaṃ karmakṣetramanyānyaṣṭa- varṣāṇi svargiṇāṃ puṇyaśeṣopabhogasthānāni bhaumāni svargapadāni vyapadiśanti

एषु पुरुषाणामयुतपुरुषायुर्वर्षाणां देवकल्पानां नागायुतप्राणानां वज्रसंहननबलवयोमोदप्रमुदित- महासौरतमिथुनव्यवायापवर्गवर्षधृतैकगर्भकलत्राणां तत्र तु त्रेतायुगसमः कालो वर्तते॥ 12 ॥

eṣu puruṣāṇāmayutapuruṣāyurvarṣāṇāṃ devakalpānāṃ nāgāyutaprāṇānāṃ vajrasaṃhananabalavayomodapramudita- mahāsauratamithunavyavāyāpavargavarṣadhṛtaikagarbhakalatrāṇāṃ tatra tu tretāyugasamaḥ kālo vartate

यत्र ह देवपतयः स्वैः स्वैर्गणनायकैर्विहितमहार्हणाः सर्वर्तुकुसुमस्तबकफलकिसलयश्रियाऽऽनम्यमान- विटपलताविटपिभिरुपशुम्भमानरुचिरकाननाश्रमा- यतनवर्षगिरिद्रोणीषु तथा चामलजलाशयेषु विकचविविधनववनरुहामोदमुदितराजहंस- जलकुक्कुटकारण्डवसारसचक्रवाकादिभिः मधुकरनिकराकृतिभिरुपकूजितेषु जलक्रीडादिभि- र्विचित्रविनोदैः सुललितसुरसुन्दरीणां कामकलिलविलासहासलीलावलोकाकृष्टमनोदृष्टयः स्वैरं विहरन्ति॥ 13 ॥

yatra ha devapatayaḥ svaiḥ svairgaṇanāyakairvihitamahārhaṇāḥ sarvartukusumastabakaphalakisalayaśriyā''namyamāna- viṭapalatāviṭapibhirupaśumbhamānarucirakānanāśramā- yatanavarṣagiridroṇīṣu tathā cāmalajalāśayeṣu vikacavividhanavavanaruhāmodamuditarājahaṃsa- jalakukkuṭakāraṇḍavasārasacakravākādibhiḥ madhukaranikarākṛtibhirupakūjiteṣu jalakrīḍādibhi- rvicitravinodaiḥ sulalitasurasundarīṇāṃ kāmakalilavilāsahāsalīlāvalokākṛṣṭamanodṛṣṭayaḥ svairaṃ viharanti

नवस्वपि वर्षेषु भगवान् नारायणो महापुरुषः पुरुषाणां तदनुग्रहायात्मतत्त्वव्यूहेनात्मनाद्यापि सन्निधीयते॥ 14 ॥

navasvapi varṣeṣu bhagavān nārāyaṇo mahāpuruṣaḥ puruṣāṇāṃ tadanugrahāyātmatattvavyūhenātmanādyāpi sannidhīyate

इलावृते तु भगवान् भव एक एव पुमान् न ह्यन्य- स्तत्रापरो निर्विशति भवान्याः शापनिमित्तज्ञो यत्प्रवेक्ष्यतः स्त्रीभावस्तत्पश्चाद्वक्ष्यामि॥ 15 ॥

ilāvṛte tu bhagavān bhava eka eva pumān na hyanya- statrāparo nirviśati bhavānyāḥ śāpanimittajño yatpravekṣyataḥ strībhāvastatpaścādvakṣyāmi

भवानीनाथैः स्त्रीगणार्बुदसहस्रैरवरुध्यमानो भगवतश्चतुर्मूर्तेर्महापुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिमात्मनः सङ्कर्षणसंज्ञामात्मसमाधि- रूपेण सन्निधाप्यैतदभिगृणन् भव उपधावति॥ 16 ॥

bhavānīnāthaiḥ strīgaṇārbudasahasrairavarudhyamāno bhagavataścaturmūrtermahāpuruṣasya turīyāṃ tāmasīṃ mūrtiṃ prakṛtimātmanaḥ saṅkarṣaṇasaṃjñāmātmasamādhi- rūpeṇa sannidhāpyaitadabhigṛṇan bhava upadhāvati

ओं नमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुणसङ्ख्यानाया- नन्तायाव्यक्ताय नम इति॥ 17 ॥

oṃ namo bhagavate mahāpuruṣāya sarvaguṇasaṅkhyānāyā- nantāyāvyaktāya nama iti

भजे भजन्यारणपादपङ्कजं भगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम् ।भक्तेष्वलं भावितभूतभावनं भवापहं त्वा भवभावमीश्वरम्॥ 18 ॥

bhaje bhajanyāraṇapādapaṅkajaṃ bhagasya kṛtsnasya paraṃ parāyaṇam | bhakteṣvalaṃ bhāvitabhūtabhāvanaṃ bhavāpahaṃ tvā bhavabhāvamīśvaram

न यस्य मायागुणचित्तवृत्तिभि- र्निरीक्षतो ह्यण्वपि दृष्टिरज्यते ।ईशे यथा नोऽजितमन्युरंहसां कस्तं न मन्येत जिगीषुरात्मनः॥ 19 ॥

na yasya māyāguṇacittavṛttibhi- rnirīkṣato hyaṇvapi dṛṣṭirajyate | īśe yathā no'jitamanyuraṃhasāṃ kastaṃ na manyeta jigīṣurātmanaḥ

असद्दृशो यः प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्वासवताम्रलोचनः ।न नागवध्वोऽर्हण ईशिरे ह्रिया यत्पादयोः स्पर्शनधर्षितेन्द्रियाः॥ 20 ॥

asaddṛśo yaḥ pratibhāti māyayā kṣībeva madhvāsavatāmralocanaḥ | na nāgavadhvo'rhaṇa īśire hriyā yatpādayoḥ sparśanadharṣitendriyāḥ

यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयमं त्रिभिर्विहीनं यमनन्तमृषयः ।न वेद सिद्धार्थमिव क्वचित्स्थितं भूमण्डलं मूर्धसहस्रधामसु॥ 21 ॥

yamāhurasya sthitijanmasaṃyamaṃ tribhirvihīnaṃ yamanantamṛṣayaḥ | na veda siddhārthamiva kvacitsthitaṃ bhūmaṇḍalaṃ mūrdhasahasradhāmasu

यस्याद्य आसीद्गुणविग्रहो महान् विज्ञानधिष्ण्यो भगवानजः किल ।यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसा वैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे॥ 22 ॥

yasyādya āsīdguṇavigraho mahān vijñānadhiṣṇyo bhagavānajaḥ kila | yatsambhavo'haṃ trivṛtā svatejasā vaikārikaṃ tāmasamaindriyaṃ sṛje

एते वयं यस्य वशे महात्मनः स्थिताः शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिताः ।महानहं वैकृततामसेन्द्रियाः सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम्॥ 23 ॥

ete vayaṃ yasya vaśe mahātmanaḥ sthitāḥ śakuntā iva sūtrayantritāḥ | mahānahaṃ vaikṛtatāmasendriyāḥ sṛjāma sarve yadanugrahādidam

यन्निर्मितां कर्ह्यपि कर्मपर्वणीं मायां जनोऽयं गुणसर्गमोहितः ।न वेद निस्तारणयोगमञ्जसा तस्मै नमस्ते विलयोदयात्मने॥ 24 ॥

yannirmitāṃ karhyapi karmaparvaṇīṃ māyāṃ jano'yaṃ guṇasargamohitaḥ | na veda nistāraṇayogamañjasā tasmai namaste vilayodayātmane

पञ्चमस्कन्धे सप्तदशोऽध्यायः॥ 17b ॥

pañcamaskandhe saptadaśo'dhyāyaḥ