Skandha 5, Adhyāya 10

अथ सिन्धुसौवीरपते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना शिबिकावाहपुरुषा- न्वेषणसमये दैवेनोपसादितः स द्विजवर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गोखरवद्धुरं वोढुमलमिति पूर्वविष्टिगृहीतैः सह गृहीतः प्रसभमतदर्ह उवाह शिबिकां स महानुभावः॥ 1 ॥

atha sindhusauvīrapate rahūgaṇasya vrajata ikṣumatyāstaṭe tatkulapatinā śibikāvāhapuruṣā- nveṣaṇasamaye daivenopasāditaḥ sa dvijavara upalabdha eṣa pīvā yuvā saṃhananāṅgo gokharavaddhuraṃ voḍhumalamiti pūrvaviṣṭigṛhītaiḥ saha gṛhītaḥ prasabhamatadarha uvāha śibikāṃ sa mahānubhāvaḥ

यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेर्न समाहिता पुरुषगतिस्तदा विषमगतां स्वशिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषानधिवहत आह हे वोढारः साध्वतिक्रमत किमिति विषममुह्यते यानमिति॥ 2 ॥

yadā hi dvijavarasyeṣumātrāvalokānugaterna samāhitā puruṣagatistadā viṣamagatāṃ svaśibikāṃ rahūgaṇa upadhārya puruṣānadhivahata āha he voḍhāraḥ sādhvatikramata kimiti viṣamamuhyate yānamiti

अथ त ईश्वरवचः सोपालम्भमुपाकर्ण्योपायतुरीया- च्छङ्कितमनसस्तं विज्ञापयां बभूवुः॥ 3 ॥

atha ta īśvaravacaḥ sopālambhamupākarṇyopāyaturīyā- cchaṅkitamanasastaṃ vijñāpayāṃ babhūvuḥ

न वयं नरदेव प्रमत्ता भवन्नियमानुपथाः साध्वेव वहामः अयमधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुमु ह वयं पारयाम इति॥ 4 ॥

na vayaṃ naradeva pramattā bhavanniyamānupathāḥ sādhveva vahāmaḥ ayamadhunaiva niyukto'pi na drutaṃ vrajati nānena saha voḍhumu ha vayaṃ pārayāma iti

सांसर्गिको दोष एव नूनमेकस्यापि सर्वेषां सांसर्गिकाणां भवितुमर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपणवचो राजा रहूगण उपासित- वृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृत ईषदुत्थित- मन्युरविस्पष्टब्रह्मतेजसं जातवेदसमिव रजसाऽऽवृतमतिराह॥ 5 ॥

sāṃsargiko doṣa eva nūnamekasyāpi sarveṣāṃ sāṃsargikāṇāṃ bhavitumarhatīti niścitya niśamya kṛpaṇavaco rājā rahūgaṇa upāsita- vṛddho'pi nisargeṇa balātkṛta īṣadutthita- manyuravispaṣṭabrahmatejasaṃ jātavedasamiva rajasā''vṛtamatirāha

अहो कष्टं भ्रातर्व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो दीर्घमध्वानमेक एव ऊहिवान् सुचिरं नातिपीवा न संहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतो भवान् सखे नो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहु विप्रलब्धोऽप्यविद्यया रचितद्रव्यगुणकर्माशयस्व- चरमकलेवरेऽवस्तुनि संस्थानविशेषेऽहम्ममेत्य- नध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययो ब्रह्मभूतस्तूष्णीं शिबिकां पूर्ववदुवाह॥ 6 ॥

aho kaṣṭaṃ bhrātarvyaktamurupariśrānto dīrghamadhvānameka eva ūhivān suciraṃ nātipīvā na saṃhananāṅgo jarasā copadruto bhavān sakhe no evāpara ete saṅghaṭṭina iti bahu vipralabdho'pyavidyayā racitadravyaguṇakarmāśayasva- caramakalevare'vastuni saṃsthānaviśeṣe'hammametya- nadhyāropitamithyāpratyayo brahmabhūtastūṣṇīṃ śibikāṃ pūrvavaduvāha

रहूगणः किमिदमरे त्वं जीवन्मृतो मां कदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनताया यथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति॥ 7 ॥

rahūgaṇaḥ kimidamare tvaṃ jīvanmṛto māṃ kadarthīkṛtya bhartṛśāsanamaticarasi pramattasya ca te karomi cikitsāṃ daṇḍapāṇiriva janatāyā yathā prakṛtiṃ svāṃ bhajiṣyasa iti

एवं बह्वबद्धमपि भाषमाणं नरदेवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः सर्वभूत- सुहृदात्मा योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह॥ 8 ॥

evaṃ bahvabaddhamapi bhāṣamāṇaṃ naradevābhimānaṃ rajasā tamasānuviddhena madena tiraskṛtāśeṣabhagavatpriyaniketaṃ paṇḍitamāninaṃ sa bhagavān brāhmaṇo brahmabhūtaḥ sarvabhūta- suhṛdātmā yogeśvaracaryāyāṃ nātivyutpannamatiṃ smayamāna iva vigatasmaya idamāha

त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धं भर्तुः स मे स्याद्यदि वीर भारः ।गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वा पीवेति राशौ न विदां प्रवादः॥ 9 ॥

tvayoditaṃ vyaktamavipralabdhaṃ bhartuḥ sa me syādyadi vīra bhāraḥ | ganturyadi syādadhigamyamadhvā pīveti rāśau na vidāṃ pravādaḥ

स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्च क्षुत्तृड्भयं कलिरिच्छा जरा च ।निद्रा रतिर्मन्युरहं मदः शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति॥ 10 ॥

sthaulyaṃ kārśyaṃ vyādhaya ādhayaśca kṣuttṛḍbhayaṃ kaliricchā jarā ca | nidrā ratirmanyurahaṃ madaḥ śuco dehena jātasya hi me na santi

जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन् आद्यन्तवद्यद्विकृतस्य दृष्टम् ।स्वस्वाम्यभावो ध्रुव ईड्य यत्र तर्ह्युच्यतेऽसौ विधिकृत्ययोगः॥ 11 ॥

jīvanmṛtatvaṃ niyamena rājan ādyantavadyadvikṛtasya dṛṣṭam | svasvāmyabhāvo dhruva īḍya yatra tarhyucyate'sau vidhikṛtyayogaḥ

विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक्च पश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् ।क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यं तथापि राजन् करवाम किं ते॥ 12 ॥

viśeṣabuddhervivaraṃ manākca paśyāma yanna vyavahārato'nyat | ka īśvarastatra kimīśitavyaṃ tathāpi rājan karavāma kiṃ te

उन्मत्तमत्तजडवत्स्वसंस्थां गतस्य मे वीर चिकित्सितेन ।अर्थः कियान् भवता शिक्षितेन स्तब्धप्रमत्तस्य च पिष्टपेषः॥ 13 ॥

unmattamattajaḍavatsvasaṃsthāṃ gatasya me vīra cikitsitena | arthaḥ kiyān bhavatā śikṣitena stabdhapramattasya ca piṣṭapeṣaḥ

एतावदनुवादपरिभाषया प्रत्युदीर्य मुनिवर उपशमशील उपरतानात्म्यनिमित्त उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् राजयानमपि तथोवाह॥ 14 ॥

etāvadanuvādaparibhāṣayā pratyudīrya munivara upaśamaśīla uparatānātmyanimitta upabhogena karmārabdhaṃ vyapanayan rājayānamapi tathovāha

स चापि पाण्डवेय सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्व- जिज्ञासायां सम्यक् श्रद्धयाधिकृताधिकार- स्तद्धृदयग्रन्थिमोचनं द्विजवच आश्रुत्य बहु योगग्रन्थसम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पादमूलमुपसृतः क्षमापयन् विगत-॥ 15 ॥

sa cāpi pāṇḍaveya sindhusauvīrapatistattva- jijñāsāyāṃ samyak śraddhayādhikṛtādhikāra- staddhṛdayagranthimocanaṃ dvijavaca āśrutya bahu yogagranthasammataṃ tvarayāvaruhya śirasā pādamūlamupasṛtaḥ kṣamāpayan vigata-

कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां बिभर्षि सूत्रं कतमोऽवधूतः ।कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात् क्षेमाय नश्चेदसि नोत शुक्लः॥ 16 ॥

kastvaṃ nigūḍhaścarasi dvijānāṃ bibharṣi sūtraṃ katamo'vadhūtaḥ | kasyāsi kutratya ihāpi kasmāt kṣemāya naścedasi nota śuklaḥ

नाहं विशङ्के सुरराजवज्रा- न्न त्र्यक्षशूलान्न यमस्य दण्डात् ।नाग्न्यर्कसोमानिलवित्तपास्त्रा- च्छङ्के भृशं ब्रह्मकुलावमानात्॥ 17 ॥

nāhaṃ viśaṅke surarājavajrā- nna tryakṣaśūlānna yamasya daṇḍāt | nāgnyarkasomānilavittapāstrā- cchaṅke bhṛśaṃ brahmakulāvamānāt

तद्ब्रूह्यसङ्गो जडवन्निगूढ- विज्ञानवीर्यो विचरस्यपारः ।वचांसि योगग्रथितानि साधो न नः क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम्॥ 18 ॥

tadbrūhyasaṅgo jaḍavannigūḍha- vijñānavīryo vicarasyapāraḥ | vacāṃsi yogagrathitāni sādho na naḥ kṣamante manasāpi bhettum

अहं च योगेश्वरमात्मतत्त्व- विदां मुनीनां परमं गुरुं वै ।प्रष्टुं प्रवृत्तः किमिहारणं तत् साक्षाद्धरिं ज्ञानकलावतीर्णम्॥ 19 ॥

ahaṃ ca yogeśvaramātmatattva- vidāṃ munīnāṃ paramaṃ guruṃ vai | praṣṭuṃ pravṛttaḥ kimihāraṇaṃ tat sākṣāddhariṃ jñānakalāvatīrṇam

स वै भवाँल्लोकनिरीक्षणार्थ- मव्यक्तलिङ्गो विचरत्यपि स्वित् ।योगेश्वराणां गतिमन्धबुद्धिः कथं विचक्षीत गृहानुबन्धः॥ 20 ॥

sa vai bhavā~llokanirīkṣaṇārtha- mavyaktaliṅgo vicaratyapi svit | yogeśvarāṇāṃ gatimandhabuddhiḥ kathaṃ vicakṣīta gṛhānubandhaḥ

दृष्टः श्रमः कर्मत आत्मनो वै भर्तुर्गन्तुर्भवतश्चानुमन्ये ।यथासतोदानयनाद्यभावात् समूल इष्टो व्यवहारमार्गः॥ 21 ॥

dṛṣṭaḥ śramaḥ karmata ātmano vai bharturganturbhavataścānumanye | yathāsatodānayanādyabhāvāt samūla iṣṭo vyavahāramārgaḥ

स्थाल्यग्नितापात्पयसोऽभिताप- स्तत्तापतस्तण्डुलगर्भरन्धिः ।देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकर्षा- त्तत्संसृतिः पुरुषस्यानुरोधात्॥ 22 ॥

sthālyagnitāpātpayaso'bhitāpa- stattāpatastaṇḍulagarbharandhiḥ | dehendriyāsvāśayasannikarṣā- ttatsaṃsṛtiḥ puruṣasyānurodhāt

शास्ताभिगोप्ता नृपतिः प्रजानां यः किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् ।स्वधर्ममाराधनमच्युतस्य यदीहमानो विजहात्यघौघम्॥ 23 ॥

śāstābhigoptā nṛpatiḥ prajānāṃ yaḥ kiṅkaro vai na pinaṣṭi piṣṭam | svadharmamārādhanamacyutasya yadīhamāno vijahātyaghaugham

तन्मे भवान् नरदेवाभिमान- मदेन तुच्छीकृतसत्तमस्य ।कृषीष्ट मैत्री दृशमार्तबन्धो यथा तरे सदवध्यानमंहः॥ 24 ॥

tanme bhavān naradevābhimāna- madena tucchīkṛtasattamasya | kṛṣīṣṭa maitrī dṛśamārtabandho yathā tare sadavadhyānamaṃhaḥ

न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्य साम्येन वीताभिमतेस्तवापि ।महद्विमानात्स्वकृताद्धि मादृ- ङ्नङ्क्ष्यत्यदूरादपि शूलपाणिः॥ 25 ॥

na vikriyā viśvasuhṛtsakhasya sāmyena vītābhimatestavāpi | mahadvimānātsvakṛtāddhi mādṛ- ṅnaṅkṣyatyadūrādapi śūlapāṇiḥ

पञ्चमस्कन्धे दशमोऽध्यायः॥ 10b ॥

pañcamaskandhe daśamo'dhyāyaḥ