Skandha 5, Adhyāya 8

एकदा तु महानद्यां कृताभिषेकनैयमिकावश्यको ब्रह्माक्षरमभिगृणानो मुहूर्तत्रयमुदकान्त उपविवेश॥ 1 ॥

ekadā tu mahānadyāṃ kṛtābhiṣekanaiyamikāvaśyako brahmākṣaramabhigṛṇāno muhūrtatrayamudakānta upaviveśa

तत्र तदा राजन् हरिणी पिपासया जलाशयाभ्याशमेकैवोपजगाम॥ 2 ॥

tatra tadā rājan hariṇī pipāsayā jalāśayābhyāśamekaivopajagāma

तया पेपीयमान उदके तावदेवाविदूरेण नदतो मृगपतेरुन्नादो लोकभयङ्कर उदपतत्॥ 3 ॥

tayā pepīyamāna udake tāvadevāvidūreṇa nadato mṛgapaterunnādo lokabhayaṅkara udapatat

तमुपश्रुत्य सा मृगवधूः प्रकृतिविक्लवा चकित- निरीक्षणा सुतरामपि हरिभयाभिनिवेशव्यग्रहृदया पारिप्लवदृष्टिरगततृषा भयात्सहसैवोच्चक्राम॥ 4 ॥

tamupaśrutya sā mṛgavadhūḥ prakṛtiviklavā cakita- nirīkṣaṇā sutarāmapi haribhayābhiniveśavyagrahṛdayā pāriplavadṛṣṭiragatatṛṣā bhayātsahasaivoccakrāma

तस्या उत्पतन्त्या अन्तर्वत्न्या उरुभयावगलितो योनिनिर्गतो गर्भः स्रोतसि निपपात॥ 5 ॥

tasyā utpatantyā antarvatnyā urubhayāvagalito yoninirgato garbhaḥ srotasi nipapāta

तत्प्रसवोत्सर्पणभयखेदातुरा स्वगणेन वियुज्यमाना कस्याञ्चिद्दर्यां कृष्णसारसती निपपाताथ च ममार॥ 6 ॥

tatprasavotsarpaṇabhayakhedāturā svagaṇena viyujyamānā kasyāñciddaryāṃ kṛṣṇasārasatī nipapātātha ca mamāra

तं त्वेणकुणकं कृपणं स्रोतसानूह्यमानमभि- वीक्ष्यापविद्धं बन्धुरिवानुकम्पया राजर्षि- र्भरत आदाय मृतमातरमित्याश्रमपदमनयत्॥ 7 ॥

taṃ tveṇakuṇakaṃ kṛpaṇaṃ srotasānūhyamānamabhi- vīkṣyāpaviddhaṃ bandhurivānukampayā rājarṣi- rbharata ādāya mṛtamātaramityāśramapadamanayat

तस्य ह वा एणकुणक उच्चैरेतस्मिन् कृतनिजाभि- मानस्याहरहस्तत्पोषणपालनलालनप्रीणना- नुध्यानेनात्मनियमाः सह यमाः पुरुषपरिचर्यादय एकैकशः कतिपयेनाहर्गणेन वियुज्यमानाः किल सर्व एवोदवसन्॥ 8 ॥

tasya ha vā eṇakuṇaka uccairetasmin kṛtanijābhi- mānasyāharahastatpoṣaṇapālanalālanaprīṇanā- nudhyānenātmaniyamāḥ saha yamāḥ puruṣaparicaryādaya ekaikaśaḥ katipayenāhargaṇena viyujyamānāḥ kila sarva evodavasan

अहो बतायं हरिणकुणकः कृपण ईश्वररथचरण- परिभ्रमणरयेण स्वगणसुहृद्बन्धुभ्यः परिवर्जितः शरणं च मोपसादितो मामेव मातापितरौ भ्रातृज्ञातीन् यौथिकांश्चैवोपेयाय नान्यं कञ्चन वेद मय्यतिविस्रब्धश्चात एव मया मत्परायणस्य पोषणपालनप्रीणनलालनमनसूयुनानुष्ठेयं शरण्योपेक्षा दोषविदुषा॥ 9 ॥

aho batāyaṃ hariṇakuṇakaḥ kṛpaṇa īśvararathacaraṇa- paribhramaṇarayeṇa svagaṇasuhṛdbandhubhyaḥ parivarjitaḥ śaraṇaṃ ca mopasādito māmeva mātāpitarau bhrātṛjñātīn yauthikāṃścaivopeyāya nānyaṃ kañcana veda mayyativisrabdhaścāta eva mayā matparāyaṇasya poṣaṇapālanaprīṇanalālanamanasūyunānuṣṭheyaṃ śaraṇyopekṣā doṣaviduṣā

नूनं ह्यार्याः साधव उपशमशीलाः कृपणसुहृद एवंविधार्थे स्वार्थानपि गुरुतरानुपेक्षन्ते॥ 10 ॥

nūnaṃ hyāryāḥ sādhava upaśamaśīlāḥ kṛpaṇasuhṛda evaṃvidhārthe svārthānapi gurutarānupekṣante

सह मृगजहुना स्नेहानुबद्धहृदय आसीत्॥ 11 ॥

saha mṛgajahunā snehānubaddhahṛdaya āsīt

कुशकुसुमसमित्पलाशफलमूलोदकान्याहरिष्यमाणो वृकसालावृकादिभ्यो भयमाशंसमानो यदा सह हरिणकुणकेन वनं समाविशति॥ 12 ॥

kuśakusumasamitpalāśaphalamūlodakānyāhariṣyamāṇo vṛkasālāvṛkādibhyo bhayamāśaṃsamāno yadā saha hariṇakuṇakena vanaṃ samāviśati

पथिषु च मुग्धभावेन तत्र तत्र विषक्तमतिप्रणयभर- हृदयः कार्पण्यात्स्कन्धेनोद्वहति एवमुत्सङ्ग उरसि चाधायोपलालयन् मुदं परमामवाप॥ 13 ॥

pathiṣu ca mugdhabhāvena tatra tatra viṣaktamatipraṇayabhara- hṛdayaḥ kārpaṇyātskandhenodvahati evamutsaṅga urasi cādhāyopalālayan mudaṃ paramāmavāpa

क्रियायां निर्वर्त्यमानायामन्तरालेऽप्युत्थायोत्थाय यदैनमभिचक्षीत तर्हि वाव स वर्षपतिः प्रकृतिस्थेन मनसा तस्मा आशिष आशास्ते स्वस्ति स्ताद्वत्स ते सर्वत इति॥ 14 ॥

kriyāyāṃ nirvartyamānāyāmantarāle'pyutthāyotthāya yadainamabhicakṣīta tarhi vāva sa varṣapatiḥ prakṛtisthena manasā tasmā āśiṣa āśāste svasti stādvatsa te sarvata iti

अन्यदा भृशमुद्विग्नमना नष्टद्रविण इव कृपणः सकरुणमतितर्षेण हरिणकुणकविरहविह्वलहृदय- सन्तापस्तमेवानुशोचन् किल कश्मलं महदभि- रम्भित इति होवाच॥ 15 ॥

anyadā bhṛśamudvignamanā naṣṭadraviṇa iva kṛpaṇaḥ sakaruṇamatitarṣeṇa hariṇakuṇakavirahavihvalahṛdaya- santāpastamevānuśocan kila kaśmalaṃ mahadabhi- rambhita iti hovāca

अपि बत स वै कृपण एणबालको मृतहरिणीसुतो- ऽहो ममानार्यस्य शठकिरातमतेरकृतसुकृतस्य कृतविस्रम्भ आत्मप्रत्ययेन तदविगणयन् सुजन इवागमिष्यति॥ 16 ॥

api bata sa vai kṛpaṇa eṇabālako mṛtahariṇīsuto- 'ho mamānāryasya śaṭhakirātamaterakṛtasukṛtasya kṛtavisrambha ātmapratyayena tadavigaṇayan sujana ivāgamiṣyati

अपि क्षेमेणास्मिन्नाश्रमोपवने शष्पाणि चरन्तं देवगुप्तं द्रक्ष्यामि॥ 17 ॥

api kṣemeṇāsminnāśramopavane śaṣpāṇi carantaṃ devaguptaṃ drakṣyāmi

अपि च न वृकः सालावृकोऽन्यतमो वा नैकचर एकचरो वा भक्षयति॥ 18 ॥

api ca na vṛkaḥ sālāvṛko'nyatamo vā naikacara ekacaro vā bhakṣayati

निम्लोचति ह भगवान् सकलजगत्क्षेमोदयस्त्रय्या- त्माद्यापि मम न मृगवधून्यास आगच्छति॥ 19 ॥

nimlocati ha bhagavān sakalajagatkṣemodayastrayyā- tmādyāpi mama na mṛgavadhūnyāsa āgacchati

अपि स्विदकृतसुकृतमागत्य मां सुखयिष्यति हरिणराजकुमारो विविधरुचिरदर्शनीयनिजमृग- दारकविनोदैरसन्तोषं स्वानामपनुदन्॥ 20 ॥

api svidakṛtasukṛtamāgatya māṃ sukhayiṣyati hariṇarājakumāro vividharuciradarśanīyanijamṛga- dārakavinodairasantoṣaṃ svānāmapanudan

क्ष्वेलिकायां मां मृषा समाधिनाऽऽमीलितदृशं प्रेमसंरम्भेण चकित चकित आगत्य पृषदपरुष- विषाणाग्रेण लुठति॥ 21 ॥

kṣvelikāyāṃ māṃ mṛṣā samādhinā''mīlitadṛśaṃ premasaṃrambheṇa cakita cakita āgatya pṛṣadaparuṣa- viṣāṇāgreṇa luṭhati

आसादितहविषि बर्हिषि दूषिते मयोपालब्धो भीतभीतः सपद्युपरतरास ऋषिकुमारवदवहित- करणकलाप आस्ते॥ 22 ॥

āsāditahaviṣi barhiṣi dūṣite mayopālabdho bhītabhītaḥ sapadyuparatarāsa ṛṣikumāravadavahita- karaṇakalāpa āste

किं वा अरे आचरितं तपस्तपस्विन्यानया यदियमवनिः सविनयकृष्णसारतनयतनुतर- सुभगशिवतमाखरखुरपदपङ्क्तिभिर्द्रविण- विधुरातुरस्य कृपणस्य मम द्रविणपदवीं सूचयन्त्यात्मानं च सर्वतः कृतकौतुकं द्विजानां स्वर्गापवर्गकामानां देवयजनं करोति॥ 23 ॥

kiṃ vā are ācaritaṃ tapastapasvinyānayā yadiyamavaniḥ savinayakṛṣṇasāratanayatanutara- subhagaśivatamākharakhurapadapaṅktibhirdraviṇa- vidhurāturasya kṛpaṇasya mama draviṇapadavīṃ sūcayantyātmānaṃ ca sarvataḥ kṛtakautukaṃ dvijānāṃ svargāpavargakāmānāṃ devayajanaṃ karoti

अपि स्विदसौ भगवानुडुपतिरेनं मृगपतिभया- न्मृतमातरं मृगबालकं स्वाश्रमपरिभ्रष्टमनुकम्पया कृपणजनवत्सलः परिपाति॥ 24 ॥

api svidasau bhagavānuḍupatirenaṃ mṛgapatibhayā- nmṛtamātaraṃ mṛgabālakaṃ svāśramaparibhraṣṭamanukampayā kṛpaṇajanavatsalaḥ paripāti

किं वाऽऽत्मजविश्लेषज्वरदवदहनशिखाभि- रुपतप्यमानहृदयस्थलनलिनीकं मामुपसृत- मृगीतनयं शिशिरशान्तानुरागगुणितनिज- वदनसलिलामृतमयगभस्तिभिः स्वधयतीति च॥ 25 ॥

kiṃ vā''tmajaviśleṣajvaradavadahanaśikhābhi- rupatapyamānahṛdayasthalanalinīkaṃ māmupasṛta- mṛgītanayaṃ śiśiraśāntānurāgaguṇitanija- vadanasalilāmṛtamayagabhastibhiḥ svadhayatīti ca

एवमघटमानमनोरथाकुलहृदयो मृगदारकाभासेन स्वारब्धकर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशितः स योगतापसो भगवदाराधनलक्षणाच्च कथमितरथा जात्यन्तर एणकुणक आसङ्गः साक्षान्निःश्रेयस- प्रतिपक्षतया प्राक्परित्यक्तदुस्त्यजहृदयाभिजातस्य तस्यैवमन्तरायविहतयोगारम्भणस्य राजर्षेर्भरतस्य तावन्मृगार्भकपोषणपालनप्रीणनलालनानुषङ्गेणा- विगणयत आत्मानमहिरिवाखुबिलं दुरतिक्रमः कालः करालरभस आपद्यत॥ 26 ॥

evamaghaṭamānamanorathākulahṛdayo mṛgadārakābhāsena svārabdhakarmaṇā yogārambhaṇato vibhraṃśitaḥ sa yogatāpaso bhagavadārādhanalakṣaṇācca kathamitarathā jātyantara eṇakuṇaka āsaṅgaḥ sākṣānniḥśreyasa- pratipakṣatayā prākparityaktadustyajahṛdayābhijātasya tasyaivamantarāyavihatayogārambhaṇasya rājarṣerbharatasya tāvanmṛgārbhakapoṣaṇapālanaprīṇanalālanānuṣaṅgeṇā- vigaṇayata ātmānamahirivākhubilaṃ duratikramaḥ kālaḥ karālarabhasa āpadyata

तदानीमपि पार्श्ववर्तिनमात्मजमिवानुशोचन्त- मभिवीक्षमाणो मृग एवाभिनिवेशितमना विसृज्य लोकमिमं सह मृगेण कलेवरं मृतमनु न मृतजन्मा- नुस्मृतिरितरवन्मृगशरीरमवाप॥ 27 ॥

tadānīmapi pārśvavartinamātmajamivānuśocanta- mabhivīkṣamāṇo mṛga evābhiniveśitamanā visṛjya lokamimaṃ saha mṛgeṇa kalevaraṃ mṛtamanu na mṛtajanmā- nusmṛtiritaravanmṛgaśarīramavāpa

तत्रापि ह वा आत्मनो मृगत्वकारणं भगव- दाराधनसमीहानुभावेनानुस्मृत्य भृशमनु- तप्यमान आह॥ 28 ॥

tatrāpi ha vā ātmano mṛgatvakāraṇaṃ bhagava- dārādhanasamīhānubhāvenānusmṛtya bhṛśamanu- tapyamāna āha

अहो कष्टं भ्रष्टोऽहमात्मवतामनुपथाद्यद्विमुक्त- समस्तसङ्गस्य विविक्तपुण्यारण्यशरणस्यात्मवत आत्मनि सर्वेषामात्मनां भगवति वासुदेवे तदनुश्रवणमननसङ्कीर्तनाराधनानुस्मरणा- भियोगेनाशून्यसकलयामेन कालेन समावेशितं समाहितं कार्त्स्न्येन मनस्तत्तु पुनर्ममाबुधस्या- रान्मृगसुतमनु परिसुस्राव॥ 29 ॥

aho kaṣṭaṃ bhraṣṭo'hamātmavatāmanupathādyadvimukta- samastasaṅgasya viviktapuṇyāraṇyaśaraṇasyātmavata ātmani sarveṣāmātmanāṃ bhagavati vāsudeve tadanuśravaṇamananasaṅkīrtanārādhanānusmaraṇā- bhiyogenāśūnyasakalayāmena kālena samāveśitaṃ samāhitaṃ kārtsnyena manastattu punarmamābudhasyā- rānmṛgasutamanu parisusrāva

इत्येवं निगूढनिर्वेदो विसृज्य मृगीं मातरं पुनर्भगवत्क्षेत्रमुपशमशीलमुनिगणदयितं शालग्रामं पुलस्त्यपुलहाश्रमं कालञ्जरा- त्प्रत्याजगाम॥ 30 ॥

ityevaṃ nigūḍhanirvedo visṛjya mṛgīṃ mātaraṃ punarbhagavatkṣetramupaśamaśīlamunigaṇadayitaṃ śālagrāmaṃ pulastyapulahāśramaṃ kālañjarā- tpratyājagāma

तस्मिन्नपि कालं प्रतीक्षमाणः सङ्गाच्च भृशमुद्विग्न आत्मसहचरः शुष्कपर्णतृणवीरुधा वर्तमानो मृगत्वनिमित्तावसानमेव गणयन् मृगशरीरं तीर्थोदकक्लिन्नमुत्ससर्ज॥ 31 ॥

tasminnapi kālaṃ pratīkṣamāṇaḥ saṅgācca bhṛśamudvigna ātmasahacaraḥ śuṣkaparṇatṛṇavīrudhā vartamāno mṛgatvanimittāvasānameva gaṇayan mṛgaśarīraṃ tīrthodakaklinnamutsasarja

पञ्चमस्कन्धे भरतचरिते अष्टमोऽध्यायः॥ 8b ॥

pañcamaskandhe bharatacarite aṣṭamo'dhyāyaḥ