Agni Purana
161
अध्याय 161 / 381

Adhyaya 161

31 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ31 श्लोक

अध्याय 161

श्लोक 1

यतिधर्मः पुष्कर उवाच यतिर्धर्मं प्रवक्ष्यामि ज्ञानमोक्षादिदर्शकं ।चतुर्धमायुषो भागं प्राप्य सङ्गात् परिवर्जयेत्(४)

yatidharmaḥ puṣkara uvāca yatirdharmaṃ pravakṣyāmi jñānamokṣādidarśakaṃ / caturdhamāyuṣo bhāgaṃ prāpya saṅgāt parivarjayet(4)

हिन्दी अर्थ

गुह्यकुन्जिका, नवा त्वरिता तथा दूतियोंके मन्त्र एवं न्यास-पूजन आदिका वर्णन भगवान् महेश्वर कहते हैं स्कन्द! (अब मैं गुह्य-कुन्जिका, नवा त्वरिता, दूती तथा त्वरिताके गुह्याङ्ग एवं तत्त्वोंका वर्णन करूँगा) ' ३ गुहाकुब्जिके हुं फट् मम सर्वोपद्रवान्

English

I shall describe the duties of an ascetic which confer knowledge and release (from cycles of birth and death). When one reaches the fourth part of his life, he should renounce contact (with men).

अध्याय 161

श्लोक 2

यदह्नि विरजेद्धीरस्तदह्नि(५) च परिव्रजेत् ।प्रजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्वदेवसदक्षिणां

yadahni virajeddhīrastadahni(5) ca parivrajet / prajāpatyāṃ nirūpyeṣṭiṃ sarvadevasadakṣiṇāṃ

हिन्दी अर्थ

यन्त्रमनत्रतनत्रचूर्णप्रयोगादिकं येन कृतं कारितं कुरुते करिष्यति कारयिष्यति तान् सर्वान् हन हन द्ररष्ट्रा- करालिनि हैं हीं हुं गुह्यकुब्जिकायै स्वाहा हरं, ॐ खें वों गुह्यकुब्जिकायै नमः।' (इस मन्त्रसे

English

Giving away the whole of one's property before entering the life •of an ascetic.

अध्याय 161

श्लोक 3

आत्मन्यग्नीन् समारोप्य प्रव्रजेद्ब्राह्मणो गृहात् ।१ दृष्ट्वावश्यमिति ङ॥ २ तपश्चोग्रं वने चरेदिति ङ॥ ३ भजेद्दिशमजिम्हग इति ङ॥ ४ सङ्गान् परित्यजेदिति ङ॥ ५ विरजेद्वापि तदह्नि इति ङ॥ :प् १४४ एक एव चरेन्नित्यं ग्रासमन्नाथमाश्रयेत्

ātmanyagnīn samāropya pravrajedbrāhmaṇo gṛhāt / 1 dṛṣṭvāvaśyamiti ṅa.. 2 tapaścograṃ vane carediti ṅa.. 3 bhajeddiśamajimhaga iti ṅa.. 4 saṅgān parityajediti ṅa.. 5 virajedvāpi tadahni iti ṅa.. :p 144 eka eva carennityaṃ grāsamannāthamāśrayet

हिन्दी अर्थ

गुह्यकुन्जिकाका पूजन एवं जप करना चाहिए।) “ह्वीं सर्वजनक्षोभणी जनानुकर्षिणी ३» खें ख्यां ख्यां सर्वजनवशंकरी जनमोहनी, ३» ख्यौं यह “नवा त्वरिता' बतायी गयी है। इसे बारंबार जानना (जपना) चाहिए। इसकी पूजा की जाय तो यह विजयदायिनी होती है। “ह्रौ सिंहाय नमः ।' इस मन्त्रसे आसनको पूजा करके

English

(The alms) may be (received) in the vessel in the hand or transferred from the vessel to the vessel. He has to examine the state of men (from whom alms are received) due to their discreditable conduct.

अध्याय 161

श्लोक 4

उपेक्षको ऽसिञ्चयिको मुनिर्ज्ञानसमन्वितः ।कपालं वृक्षमूलञ्च(१) कुचेलमसहायाता

upekṣako 'siñcayiko munirjñānasamanvitaḥ / kapālaṃ vṛkṣamūlañca(1) kucelamasahāyātā

हिन्दी अर्थ

देवीको सिंहासन समर्पित करे। 'हीं क्षे हृदयाय नमः।' बोलकर हृदयका स्पर्श करे। 'वच्छे शिरसे स्वाहा।' बोलकर सिरका स्पर्श करे- इस प्रकार यह 'त्वरितामन्त्र'का शिरोन्यास बताया

English

One should pursue righteousness entertaining purity of thought in whichever order of life he may be interested. He should treat all beings equally. The cause of righteousness does not lie in the symbol (associated with the different orders of life).

अध्याय 161

श्लोक 5

समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य(२) लक्षणं ।नाभिनन्देन मरणं नाभिनन्देत जीवनं(३)

samatā caiva sarvasminnetanmuktasya(2) lakṣaṇaṃ / nābhinandena maraṇaṃ nābhinandeta jīvanaṃ(3)

हिन्दी अर्थ

गया है। क्षें हीं शिखायै वषट्।' ऐसा कहकर शिखाका स्पर्श करे । ' क्षे कबचाय हुम्।' कहकर दोनों भुजाओंका स्पर्श करे। 'हूं नेत्रत्रयाय बौषट्।' कहकर दोनों नेत्रोंका तथा ललारके मध्यभागका स्पर्श करे। “हीं अस्त्राय फट्।'

English

Although the fruit of the kataka tree purifies the water, the water cannot become pure by the mere mention of its name.

अध्याय 161

श्लोक 6

कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा ।दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिवेत्

kālameva pratīkṣeta nideśaṃ bhṛtako yathā / dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pivet

हिन्दी अर्थ

कहकर ताली बजाये। हींकारी, खेचरी, चण्डा, छेदनी, क्षोभणी, क्रिया, क्षेमकारी, हुंकारी तथा फट्कारी -ये नौ शक्तियाँ हैं॥ ५-७ ३ ॥

English

An honest person, eunuch, lame, blind and deaf person associated with the wicked on account of ignorance get liberated by pious men.

अध्याय 161

श्लोक 7

सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् ।अलावुदारुपत्राणि मृण्मयं वैष्णवं यतेः

satyapūtāṃ vadedvācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret / alāvudārupatrāṇi mṛṇmayaṃ vaiṣṇavaṃ yateḥ

हिन्दी अर्थ

अब दूतियोंका वर्णन करता हूँ। इन सबका पूर्व आदि दिशाओंमें पूजन करना चाहिए- ह्रं करालि ख खे छे खे खरहाड़ी हीं क्षे वक्षे कपिले

English

If an ascetic kills any being unknowingly during the day or night he should bathe for purification and do the prd» ndyOma six time

अध्याय 161

श्लोक 8

विधूमे न्यस्तमुषले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश् चरेत्

vidhūme nyastamuṣale vyaṅgāre bhuktavajjane / vṛtte śarāvasampāte bhikṣāṃ nityaṃ yatiś caret

हिन्दी अर्थ

वक्त्रे वरी फे पुटि पुटि घोरे हूं फट् ब्रह्मवेतालि मध्ये।' (यह दूती-मन्त्र है)

English

The ascetics are of four types — kuficaka, bahudaka harhsa and paramaharhsa. Each succeeding one is superior.

अध्याय 161

श्लोक 9

मधूकरमसङ्क्लिप्तं प्राक्प्रणीतमयाचितं ।तात्कालिकञ्चोपपन्नं भैक्षं पञ्चविधं स्मृतं

madhūkaramasaṅkliptaṃ prākpraṇītamayācitaṃ / tātkālikañcopapannaṃ bhaikṣaṃ pañcavidhaṃ smṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

अब पुनः त्वरिताके गुह्याङ्गों तथा तत्त्वोंका वर्णन करता हूँ। 'हौं हूं हः हृदयाय नमः।' इसका हदयमें न्यास करे। 'हरीं हः शिरसे स्वाहा।' ऐसा कहकर सिरमें न्यास करे। 'फां ज्वल ज्वल शिखायै वषट्।' कहकर शिखामें, 'इले हूं हूं कवचाय हुम्।' कहकर दोनों भुजाओंमें क्रों क्षूं श्रीं नेत्रत्रयाय बौषट्।' बोलकर नेत्रोंमें तथा ललाटके मध्यभागमें न्यास करे। 'क्षौं अस्त्राय

English

The posture of sitting erect with crossed legs, the right foot resting on the left loin and the left foot on the right loin.

अध्याय 161

श्लोक 10

पाणिपात्री भवेद्वापि पात्रे पात्रात् समाचरेत् ।अवेक्षेत गतिं नॄणां कर्मदोषसमुद्भवां

pāṇipātrī bhavedvāpi pātre pātrāt samācaret / avekṣeta gatiṃ nṝṇāṃ karmadoṣasamudbhavāṃ

हिन्दी अर्थ

फट्।' कहकर दोनों हाथोंसे ताली बजाये अथवा

English

That person who (is in the) Sun, that I am, the un¬ divided, orh. (I am) one who is devoid of all beginnings, equal towards grief and pleasure and having forbearance.

अध्याय 161

श्लोक 11

शुद्धभावश् चरेद्भर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः ।समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणं

śuddhabhāvaś caredbharmaṃ yatra tatrāśrame rataḥ / samaḥ sarveṣu bhūteṣu na liṅgaṃ dharmakāraṇaṃ

हिन्दी अर्थ

“हुँ खे बच्छे क्षे हीं क्षें हुं अस्त्राय फट्।' कहकर छे मनोन्मनी, मक्षे तार्क्षः, हीं माधवः, क्षें ब्रह्मा, ताली बजानी चाहिए

English

With pure feeling one should practice dharma in whatever stage one delights; equal to all beings; a mark is not the cause of dharma.

अध्याय 161

श्लोक 12

फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकं ।न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति

phalaṃ katakavṛkṣasya yadyapyambuprasādakaṃ / na nāmagrahaṇādeva tasya vāri prasīdati

हिन्दी अर्थ

हुम् आदित्यः, दारुणं फट्'का उल्लेख एवं पूजन

English

The fruit of the kataka tree clarifies water, though the water is not clarified merely by taking its name.

अध्याय 161

श्लोक 13

१ वृक्षमूलानि ख॥ , घ॥ , छ॥ , झ॥ च ।वृक्षमूलादि इति ट॥ २ एतच्छुद्धस्येति ङ॥ ३ जीवितमिति ख॥ , घ॥ , ङ॥ , छ॥ , ज॥ च :प् १४५ अजिह्मः पण्डकः पङ्गुरन्धो बधिर एव च ।सद्भिश् च मुच्यते मद्भिरज्ञानात् संसृतो द्विजः

1 vṛkṣamūlāni kha.. , gha.. , cha.. , jha.. ca / vṛkṣamūlādi iti ṭa.. 2 etacchuddhasyeti ṅa.. 3 jīvitamiti kha.. , gha.. , ṅa.. , cha.. , ja.. ca :p 145 ajihmaḥ paṇḍakaḥ paṅgurandho badhira eva ca / sadbhiś ca mucyate madbhirajñānāt saṃsṛto dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

मध्यभागमें “हुं स्वाहा।' लिखे तथा पूर्व करे। ये आठ दिशाओंमें पूजनीय देवता बताये आदि दिशाओंमें क्रमशः 'खे सदाशिबे, व ईशः, गये हैं इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'त्वरिता-पूजा आदिकी विधिका वर्णन” नामक एक सौ सौँतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Straightforward, impotent, lame, blind and deaf — a twice-born is freed by the good; by ignorance he is bound in the world.

अध्याय 161

श्लोक 14

अह्नि रात्र्याञ्च यान् जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः ।तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षडाचरेत्(१)

ahni rātryāñca yān jantūn hinastyajñānato yatiḥ / teṣāṃ snātvā viśuddhyarthaṃ prāṇāyāmān ṣaḍācaret(1)

हिन्दी अर्थ

संग्राम-विजयदायक सूर्य-पूजनका वर्णन

English

Whatever creatures an ascetic harms by ignorance by day and night, for purification of them he should bathe and do six breath-controls.

अध्याय 161

श्लोक 15

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनं ।चर्मावनद्धं दुर्गन्धं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः

asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanaṃ / carmāvanaddhaṃ durgandhaṃ pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् महेश्वर कहते हैं स्कन्द! (अब मैं संग्राममें विजय देनेवाले सूर्यदेवके पूजनकी संग्रामविजयाय नमः।' यह मन्त्र है। हां हीं हूं हें हों हः--ये संग्राममें विजय देनेवाले सूर्यदेवके छः अङ्ग हैं, अर्थात् इनके द्वारा षडङ्गन्यास करना चाहिए। यथा--'हां हृदयाय नमः। हीं शिरसे

English

The bone-pillared body bound with sinews, plastered with flesh and blood, covered with skin, foul-smelling, full of urine and feces,

अध्याय 161

श्लोक 16

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरं ।रजस्वलमनित्यञ्च भूतावासमिमन्त्यजेत्

jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturaṃ / rajasvalamanityañca bhūtāvāsamimantyajet

हिन्दी अर्थ

३» हें खं खखोल्काय स्वाहा।' यह पूजाके लिये मन्त्र है। 'स्फूं हूं हुं कूं ॐ हों क्रेम'- ये छः अङ्गन्यासके बीज-मन्त्र हैं । पीठस्थानमें प्रभूत, विमल, सार, आराध्य एवं परम सुखका

English

beset with old age and grief, a house of disease, afflicted, menstrual, impermanent, a dwelling for beings — one should abandon it.

अध्याय 161

श्लोक 17

धृतिः क्षमा दमो ऽस्तेयं(२) शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।ह्रीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणं

dhṛtiḥ kṣamā damo 'steyaṃ(2) śaucamindriyanigrahaḥ / hrīrvidyā satyamakrodho daśakaṃ dharmalakṣaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

पूजन करे। पीठके पायों तथा बीचकी चार दिशाओंमें क्रमशः धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, अधर्म, अज्ञान, अवैराग्य तथा अनैश्वर्य-इन आठोंकी पूजा करे । तदनन्तर अनन्तासन, सिंहासन एवं पद्मासनको पूजा करे। इसके बाद कमलकी कर्णिका एवं केसरोंकी, वहीं सूर्यमण्डल, सोममण्डल तथा अग्निमण्डलको पूजा करे। फिर दीप्ता,

English

Steadiness, forbearance, self-control, non-stealing, purity, control of the senses, modesty, learning, truth, non-anger — the ten marks of dharma.

अध्याय 161

श्लोक 18

चतुर्विधं भैक्षवस्तु कुटीरकवहूदके ।हंसः परमहंसश् च यो यः पश्चात् स उत्तमः

caturvidhaṃ bhaikṣavastu kuṭīrakavahūdake / haṃsaḥ paramahaṃsaś ca yo yaḥ paścāt sa uttamaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्युता तथा नवीं सर्वतोमुखी -इन नौ शक्तियोंका पूजन करे

English

Of four kinds is the mendicant: Kutichaka, Bahudaka, Hamsa and Paramahamsa; each later is better.

अध्याय 161

श्लोक 19

एकदण्डी त्रिदण्डी वा(३) योगी मुच्यते बन्धनात् ।अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ

ekadaṇḍī tridaṇḍī vā(3) yogī mucyate bandhanāt / ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् सत्त्व, रज और तमका, प्रकृति और पुरुषका, आत्मा, अन्तरात्मा और परमात्माका पूजन करे। ये सभी अनुस्वारयुक्त आदि अक्षरसे युक्त होकर अन्तमें “नमः” के साथ चतुर्थ्यन्त होनेपर पूजाके मन्त्र हो जाते हैं। यथा-'सं सत्त्वाय नमः। अं अन्तरात्मने नमः।' इत्यादि। इसी

English

Single-staffed or triple-staffed, the yogi is freed from bondage. Non-violence, truth, non-stealing, celibacy and non-possession,

अध्याय 161

श्लोक 20

यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं सन्तोषणन्तपः ।स्वाध्यायेश्वरपूजा च पद्मकाद्यासनं यतेः(४)

yamāḥ pañcātha niyamāḥ śaucaṃ santoṣaṇantapaḥ / svādhyāyeśvarapūjā ca padmakādyāsanaṃ yateḥ(4)

हिन्दी अर्थ

विष्णु तथा आठ द्वारपालोंकी पूजा करे। इसके बाद गन्ध आदिसे सूर्य, चण्ड और प्रचण्डका पूजन करे। इस प्रकार पूजा तथा जप, होम आदि करनेसे युद्ध आदिमें विजय प्राप्त होती है॥ ७--९॥

English

the five Yamas; then the Niyamas: purity, contentment, austerity, study and worship of the Lord; the ascetic's seat is the lotus and the rest.

अध्याय 161

श्लोक 21

प्राणायामस्तु द्विविधः स गर्भो ऽगर्भ एव च ।जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः

prāṇāyāmastu dvividhaḥ sa garbho 'garbha eva ca / japadhyānayuto garbho viparītastvagarbhakaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'संग्राम-विजयदायक सूर्यदेवकी पूजाका वर्णन” नामक एक सौ अड़वालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ होमके प्रकार-भेद एवं विविध फलोंका कथन

English

Breath-control is twofold: with seed and without seed. With repetition and meditation is with seed; the reverse is without seed.

अध्याय 161

श्लोक 22

प्रत्येकं त्रिविधं सोपि पूरकुम्भकरेचकैः ।पूरणात् पूरको वायोर् निश् चलत्वाच्च कुम्भकः

pratyekaṃ trividhaṃ sopi pūrakumbhakarecakaiḥ / pūraṇāt pūrako vāyor niś calatvācca kumbhakaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् महेश्वरने कहा-- देवि! होमसे युद्धमें तदनन्तर सौ प्राणायाम करके शरीरका शोधन विजय, राज्यप्राप्ति और विध्नोंका विनाश होता करे। फिर जलके भीतर गायत्री-जप करके है। पहले 'कृच्छ्व्रत' करके देहशुद्धि करे।सोलह बार प्राणायाम करे । पूर्वाहकालमें अग्निमें

English

Each of these is threefold: by inhalation, retention and exhalation. Inhalation from filling the breath; retention from its steadiness;

अध्याय 161

श्लोक 23

१ समाचरेदिति ख॥ , छ॥ च २ दयास्तेयमिति ङ॥ ३ त्रिदण्डी चेति ङ॥ ४ पद्मकाद्यासनं महत् इति ट॥ :प् १४६ रेचनाद्रेचकः प्रोक्तो मात्राभेदेन च त्रिधा ।द्वादशात्तु चतुर्विंशः षट्त्रिंशन्मात्रिको ऽपरः

1 samācarediti kha.. , cha.. ca 2 dayāsteyamiti ṅa.. 3 tridaṇḍī ceti ṅa.. 4 padmakādyāsanaṃ mahat iti ṭa.. :p 146 recanādrecakaḥ prokto mātrābhedena ca tridhā / dvādaśāttu caturviṃśaḥ ṣaṭtriṃśanmātriko 'paraḥ

हिन्दी अर्थ

आहुति समर्पित करे । भिक्षाद्वारा प्राप्त यवनिर्मित भोज्यपदार्थ, फल, मूल, दुग्ध, सत्तू और घृतका आहार यज्ञकालमें विहित है॥ १--३॥ पार्वति! लक्ष-होमकी समाप्ति-पर्यन्त एक समय भोजन करे। लक्ष-होमकी पूर्णाहुतिके पश्चात् गौ, वस्त्र एवं सुवर्णकी दक्षिणा दे। सभी प्रकारके उत्पातोंके प्रकट होनेपर पाँच या दस

English

exhalation from breathing out; and by difference of measure threefold: twelve, twenty-four, and another of thirty-six measures.

अध्याय 161

श्लोक 24

तालो लघ्वक्षरो मात्रा प्रणवादि चरेच्छनैः ।प्रत्याहारो जापकानां ध्यानमीश्वरचिन्तनं

tālo laghvakṣaro mātrā praṇavādi carecchanaiḥ / pratyāhāro jāpakānāṃ dhyānamīśvaracintanaṃ

हिन्दी अर्थ

ऋत्विजोंसे पूर्वोक्त यज्ञ करावे। इस लोकमें ऐसा कोई उत्पात नहीं है, जो इससे शान्त न हो जाय। इससे बढ़कर परम मङ्गलकारक कोई वस्तु नहीं है। जो नरेश पूर्वोक्त विधिसे ऋत्विजोंद्वारा कोटि-

English

A beat is the measure of a short syllable; one should slowly begin with Om. Withdrawal is for reciters; meditation is contemplating the Lord;

अध्याय 161

श्लोक 25

मनोधृतिर्धारणा स्यात् समाधिर्ब्रह्मणि स्थितिः ।अयमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं

manodhṛtirdhāraṇā syāt samādhirbrahmaṇi sthitiḥ / ayamātmā paraṃ brahma satyaṃ jñānamanantakaṃ

हिन्दी अर्थ

होम कराता है, युद्धमें उसके सम्मुख शत्रु कभी नहीं ठहर सकते हैं। उसके राज्यमें अतिवृष्टि, अनावृष्टि, मूषकोपद्रव, टिड्टीदल, शुकोपद्रब एवं भूत-राक्षस तथा युद्धमें समस्त शत्रु शान्त हो जाते हैं। कोटि-होममें बीस, सौ अथवा सहस्र ब्राह्मणोंका वरण करे। इससे यजमान इच्छानुकूल

English

concentration is the steadiness of mind; samadhi is abiding in Brahman. This Self is supreme Brahman, truth, knowledge, infinite,

अध्याय 161

श्लोक 26

विज्ञानमानन्दं ब्रह्म तत्त्वमस्य।अहमस्मि तत् ।परम् ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ॐ

vijñānamānandaṃ brahma tattvamasya.ahamasmi tat / param brahma jyotirātmā vāsudevo vimukta oṃ

हिन्दी अर्थ

अथवा वैश्य इस कोटिहोमात्मक यज्ञका अनुष्ठान करता है, वह जिस पदार्थकी इच्छा करता है, उसको प्राप्त करता है। वह सशरीर स्वर्गलोकको जाता है॥ ४--९१/,॥

English

knowledge-bliss Brahman; "That thou art; I am that." Supreme Brahman, light, the Self, Vasudeva, free — Om.

अध्याय 161

श्लोक 27

देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं ।जाग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यादिमुक्तं(१) ब्रह्म तुरोयकं

dehendriyamanobuddhiprāṇāhaṅkāravarjitaṃ / jāgratsvapnasusuptyādimuktaṃ(1) brahma turoyakaṃ

हिन्दी अर्थ

शैव एवं सूर्यदेवता-सम्बन्धी मन्त्रोंसे होम-पूजन आदिका विधान है। अयुत-होमसे अल्प सिद्धि होती है। लक्ष-होम सम्पूर्ण दुःखोंको दूर करनेवाला है। कोटि-होम समस्त क्लेशोंका नाश करनेवाला और सम्पूर्ण पदार्थोको प्रदान करनेवाला है। यव, धान्य, तिल, दुग्ध, घृत, कुश, प्रसातिका (छोटे दानेका चावल), कमल, खस, बेल और आम्रपत्र होमके योग्य माने गये हैं। कोटि-होममें आठ

English

Free of body, senses, mind, intellect, breath and ego, Brahman the fourth, free of waking, dream, deep sleep and the rest;

अध्याय 161

श्लोक 28

नित्यशुद्धबुद्धयुक्तसत्यमानन्दमद्वयं(२) ।अहं ब्रह्म परं ज्योतिरक्षरं सर्वगं हरिः

nityaśuddhabuddhayuktasatyamānandamadvayaṃ(2) / ahaṃ brahma paraṃ jyotirakṣaraṃ sarvagaṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

हाथ और लक्ष-होममें चार हाथ गहरा कुण्ड बनावे। अयुत-होम, लक्ष-होम और कोटि-

English

eternal, pure, awake, true, bliss, non-dual; "I am Brahman, supreme light, imperishable, all-pervading, Hari."

अध्याय 161

श्लोक 29

सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ ।सर्वारम्भपरित्यागी समदुःखसुखं क्षमी

so 'sāvādityapuruṣaḥ so 'sāvahamakhaṇḍa oṃ / sarvārambhaparityāgī samaduḥkhasukhaṃ kṣamī

हिन्दी अर्थ

धन-वैभवकी प्राप्ति करता है । जो ब्राह्मण, क्षत्रिय होममें घृतका हवन करना चाहिए इस प्रकार आदि आग्नेय महाएुराणमें "युद्धजयार्णवके अन्तर्गत अयुत-लक्ष-कोरिहोम ' नामक एक सौ उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

"That Person in the sun, that I am, undivided, Om." Renouncing all undertakings, equal in pain and pleasure, forbearing,

अध्याय 161

श्लोक 30

भावशुद्धश् च ब्रह्माण्डं भित्त्वा ब्रह्म भवेन्नरः ।आषढ्यां पौर्णमास्याञ्च चातुर्मास्यं व्रतञ्चरेत्

bhāvaśuddhaś ca brahmāṇḍaṃ bhittvā brahma bhavennaraḥ / āṣaḍhyāṃ paurṇamāsyāñca cāturmāsyaṃ vratañcaret

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरोंका वर्णन

English

pure in feeling, a man breaks through the cosmic egg and becomes Brahman. On the full moon of Ashadha one should observe the Chaturmasya vow;

अध्याय 161

श्लोक 31

ततो ज्रजेत् नवम्यादौ ह्य् ऋतुसन्धिषु वापयेत् ।प्रायश्चित्तं यतीनाञ्च ध्यानं वायुयमस् तथा

tato jrajet navamyādau hy ṛtusandhiṣu vāpayet / prāyaścittaṃ yatīnāñca dhyānaṃ vāyuyamas tathā

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं-अब मैं मन्वन्तरोंका वर्णन करूँगा। सबसे प्रथम स्वायम्भुव मनु हुए हैं। उनके आग्नीध्र आदि पुत्र थे। स्वायम्भुव मन्वन्तरमें यम नामक देवता, और्व आदि सप्तर्षि तथा शतक्रतु इन्द्र थे। दूसरे मन्वन्तरका नाम था-स्वारोचिष; उसमें पारावत और तुषित नामधारी

English

then one should go out on the ninth and the rest, shaving at the junctures of seasons. For ascetics the atonement is meditation and breath-control.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।