Agni Purana
159
अध्याय 159 / 381

Adhyaya 159

15 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ15 श्लोक

अध्याय 159

श्लोक 1

असंस्कृतादिशौचं पुष्कर उवाच संस्कृतस्यासंस्कृतस्य स्वर्गो मोक्षो हरिम्मृतेः ।अस्थ्नाङ्गङ्गाम्भसि क्षेपात् प्रेतस्याभ्युदयो भवेत्

asaṃskṛtādiśaucaṃ puṣkara uvāca saṃskṛtasyāsaṃskṛtasya svargo mokṣo harimmṛteḥ / asthnāṅgaṅgāmbhasi kṣepāt pretasyābhyudayo bhavet

हिन्दी अर्थ

भगवान् महेश्वर कहते हैं स्कन्द! अब मैं ब्रह्मा, विष्णु तथा महेश्वरसे सम्बन्ध रखनेवाली त्रिखण्डीका वर्णन करूँगा नमश्चाकाशमातृणां सर्वकामार्थसाधनीनाम-

English

One would reach heaven whether the cremation is done or not done if Lord Vifu is remembered. The dead gets redemption if the bones are immersed in the waters of the Ganges.

अध्याय 159

श्लोक 2

१ आपात इति ख॥ , छ॥ च २ अननेप्येवमेवं स्यादित्यादिः, भोक्तुरेकमहोन्यथेत्यन्तः पाठः घ॥ , झ॥ , ञ॥ पुस्तकत्रयेषु नास्ति :प् १४१ गङ्गातोये नरस्यास्थि यावत्तावद्दिवि स्थतिः ।आत्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया

1 āpāta iti kha.. , cha.. ca 2 ananepyevamevaṃ syādityādiḥ, bhokturekamahonyathetyantaḥ pāṭhaḥ gha.. , jha.. , ña.. pustakatrayeṣu nāsti :p 141 gaṅgātoye narasyāsthi yāvattāvaddivi sthatiḥ / ātmanastyāgināṃ nāsti patitānāṃ tathā kriyā

हिन्दी अर्थ

सर्वसत्त्ववशीक रणोत्सादनोन्मूलनसमस्तकर्म- प्रवृत्तानां सर्वमातृगुह्यं हृदयं परमसिद्धं परकर्मच्छेदनं परमसिद्धिकरं मातृणां वचनं शुभम्।' इस ब्रह्मखण्डपदमें रुद्रमन्त्र-सम्बन्धी एक सौ इक्कोस

English

Even after the death (of a person), the relatives would not be able to follow the dead person, The path of death is differ¬ ent for all others except the wife.

अध्याय 159

श्लोक 3

तेषामपि तथा गाङ्गे तोये ऽस्थ्नां पतनं हितं ।तेषां दत्तं जलं चान्नं गगने तत् प्रलीयते

teṣāmapi tathā gāṅge toye 'sthnāṃ patanaṃ hitaṃ / teṣāṃ dattaṃ jalaṃ cānnaṃ gagane tat pralīyate

हिन्दी अर्थ

(अब विष्णुखण्डपद बताया जाता है) ‘३ नमश्चामुण्डे ब्रह्माणि अघोरे अमोघे वरदे

English

A particular fuaerat ceremony.

अध्याय 159

श्लोक 4

अनुग्रहेण महता प्रेतस्य पतितस्य च ।नारायणबलिः कार्यस्तेनानुग्रहमश्नुते

anugraheṇa mahatā pretasya patitasya ca / nārāyaṇabaliḥ kāryastenānugrahamaśnute

हिन्दी अर्थ

विच्चे स्वाहा।' यह यथोचित अक्षरवाले पदोंका दूसरा मन्त्रखण्ड है, जो 'विष्णुखण्डपद' कहा

English

By great favor, for the ghost and for the fallen, the Narayana-bali is to be done; by it he obtains favor.

अध्याय 159

श्लोक 5

अक्षयः पुण्डरीकाक्षस्तत्र दत्तं न नश्यति ।पतनात्रायते यस्मात् तस्मात् पात्रं जनार्दनः

akṣayaḥ puṇḍarīkākṣastatra dattaṃ na naśyati / patanātrāyate yasmāt tasmāt pātraṃ janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

(अब महेश्वरखण्डपद बताया जाता है--) “ॐ नमश्चामुण्डे ऊर्ध्वकेशि ज्वलितशिखरे विद्युजिल्ले तारकाक्षि पिङ्गलभुवे विकृतदंष्ट्रे मायात्रैलोक्यरूपसहस्त्रपरिवर्तिनीनामों बन्ध बन्ध,

English

The lotus-eyed is imperishable; what is given there is not lost. Since he saves from falling, therefore Janardana is the worthy vessel.

अध्याय 159

श्लोक 6

पततां भुक्तिमुक्त्यादिप्रद एको हरिर्ध्रुवं ।दृष्ट्वा लोकान् म्रियमाणान् सहायं धर्ममाचरेत्

patatāṃ bhuktimuktyādiprada eko harirdhruvaṃ / dṛṣṭvā lokān mriyamāṇān sahāyaṃ dharmamācaret

हिन्दी अर्थ

यह महेश्वरखण्ड एकतीस पदोंका है। इसमें एक सौ एकहत्तर अक्षर हैं। इन तीनों खण्डोंको 'त्रिखण्डी' कहते हैं। इस त्रिखण्डी-मन्त्रके आदि और अन्तमें “हें घों' तथा पाँच प्रणव जोड़कर

English

For those who fall, Hari alone surely gives enjoyment and liberation. Seeing people dying, one should practice dharma as a helper.

अध्याय 159

श्लोक 7

मृतो ऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरं मृतं ।जायावर्जं हि सर्वस्य याम्यः पन्था विभिद्यते(१)

mṛto 'pi bāndhavaḥ śakto nānugantuṃ naraṃ mṛtaṃ / jāyāvarjaṃ hi sarvasya yāmyaḥ panthā vibhidyate(1)

हिन्दी अर्थ

उसका जप एवं पूजन करना चाहिए। 'हें घों श्रीकुब्जिकायै नमः।' इस मन्त्रको त्रिखण्डीके पदोंकी संधियोंमें जोड़ना चाहिए। अकुलादि तथा पाद-त्रिमध्यग-ये चार प्रकारके मन्त्र- पिण्ड हैं। साढ़े तीन मात्राओंसे युक्त प्रणवको आदिमें लगाकर इनका जप अथवा इनके द्वारा यजन करना चाहिए। तदनन्तर भैरवके शिखा-

English

Even a dead kinsman cannot follow a dead man; except for the wife, the way of Yama divides for all.

अध्याय 159

श्लोक 8

धर्म एको(२) व्रजत्येनं यत्र क्वचन गामिनं ।श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकं

dharma eko(2) vrajatyenaṃ yatra kvacana gāminaṃ / śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikaṃ

हिन्दी अर्थ

हैं। हां हीं हें -- ये निर्बीज त्र्यक्षर हैं । विलोम- क्रमसे ' क्ष से लेकर 'क' तकके बत्तीस अक्षरोंकी वर्णमाला 'अकुला' कही गयी है। अनुलोम- क्रमसे गणना होनेपर वह 'सकुला' कही जाती

English

Dharma alone goes with him wherever he goes. One should do tomorrow's work today, the afternoon's in the forenoon;

अध्याय 159

श्लोक 9

न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतः वास्य न वा कृतं ।क्षेत्रापणगृहासक्तमन्यत्रगतमानसं

na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaḥ vāsya na vā kṛtaṃ / kṣetrāpaṇagṛhāsaktamanyatragatamānasaṃ

हिन्दी अर्थ

है। शशिनी, भानुनी, पावनी, शिव, गन्धारी, “ण' पिण्डाक्षी, चपला, गजजिह्निका, 'म' मृषा, भयसारा, मध्यमा, 'फ' अजरा, 'य' कुमारी, 'न' कालरात्री, “द' संकटा, 'ध' कालिका, 'फ' शिवा, ण'

English

Death does not wait for what is done or not done. For the one attached to field, shop and house, with mind gone elsewhere,

अध्याय 159

श्लोक 10

वृकीवीरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ।न कालस्य प्रियः कश्चिद् द्वेष्यश्चास्य न विद्यते

vṛkīvīraṇamāsādya mṛtyurādāya gacchati / na kālasya priyaḥ kaścid dveṣyaścāsya na vidyate

हिन्दी अर्थ

“द' ज्वालामालिनी, कराली, दुर्जया, रङ्गी, वामा, ज्येष्ठा तथा रौद्री, 'ख' काली, “क' कुलालम्बी,

English

Death takes him and goes like a she-wolf reaching a bunch of grass. None is dear to Time and none hated by it.

अध्याय 159

श्लोक 11

आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरिते जनं ।नाप्राप्तकालो म्रियते बिद्धः शरशतैर् अपि

āyuṣye karmaṇi kṣīṇe prasahya harite janaṃ / nāprāptakālo mriyate biddhaḥ śaraśatair api

हिन्दी अर्थ

वेदनादिनी और कराली, “अं' मध्यमा तथा 'अः' अपेतरया-इन शक्तियोंका योगपीठपर क्रमश: पूजन करना चाहिए 'स्खां स्खीं स्खौं महाभैरवाय नमः ।'-- यह महाभैरवके पूजनका मन्त्र है। (ब्रह्माणी आदि आठ शक्तियोंके साथ पृथक् आठ-आठ शक्तियाँ और हैं, जिन्हें 'अष्टक' कहा गया है। उनका

English

When the action that grants life is exhausted, it seizes a person by force. One whose time has not come does not die, though pierced by hundreds of arrows;

अध्याय 159

श्लोक 12

कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ।१ पन्था विभज्यते इति ग॥ २ धर्म एवेति ज॥ :प् १४२ औषधानि(१) न मन्त्राद्यास्त्रायन्ते मृत्युनान्वितं

kuśāgreṇāpi saṃspṛṣṭaḥ prāptakālo na jīvati / 1 panthā vibhajyate iti ga.. 2 dharma eveti ja.. :p 142 auṣadhāni(1) na mantrādyāstrāyante mṛtyunānvitaṃ

हिन्दी अर्थ

क्रमशः वर्णन किया जाता है।) अक्षोद्या, ऋक्षकर्णी,

English

one whose time has come does not live even when touched by a kusha tip. Neither medicines nor mantras save one joined with death.

अध्याय 159

श्लोक 13

वत्सवत् प्राकृतं कर्म कर्तारं विन्दति ध्रुवं ।अव्यक्तादि व्यक्तमध्यमव्यक्तनिधनं जगत्

vatsavat prākṛtaṃ karma kartāraṃ vindati dhruvaṃ / avyaktādi vyaktamadhyamavyaktanidhanaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

क्षेमा-ये ब्रह्माणीके अष्टक-दलमें स्थित होती हैं। इला, लीलावती, नीला, लङ्का, लङ्केश्वरी, लालसा, विमला और माला ये माहेश्वरी-अष्टकमें स्थित हैं। हुताशना, विशालाक्षी, हंकारी, वडवामुखी, आठ कौमारीके शरीरसे प्रकट हुई हैं। इनका पूजन करनेपर ये सम्पूर्ण सिद्धियोंको देनवाली होती हैं। सर्वज्ञा, तरला, तारा, ऋग्वेदा, हयानना,

English

Natural action finds its doer surely like a calf its mother. The world begins unmanifest, is manifest in the middle, and ends unmanifest;

अध्याय 159

श्लोक 14

कौमारादि यथा देहे तथा देहान्तरागमः ।नवमन्यद्यथा वस्त्रं गृह्णात्येवं शरीरिकं

kaumārādi yathā dehe tathā dehāntarāgamaḥ / navamanyadyathā vastraṃ gṛhṇātyevaṃ śarīrikaṃ

हिन्दी अर्थ

वैष्णवीके कुलमें प्रकट हुई हैं

English

as childhood and the rest occur in the body, so the arrival of another body; as one takes a new garment, so the embodied one a body.

अध्याय 159

श्लोक 15

देही नित्यमबध्यो ऽयं यतः शोकं ततस्त्यजेत्

dehī nityamabadhyo 'yaṃ yataḥ śokaṃ tatastyajet //

हिन्दी अर्थ

तालुजिह्वा, रक्ताक्षी, विद्युज्जिह्वा, करङ्किणी मेघनादा, प्रचण्डोग्रा, कालकर्णी तथा कलिप्रिया- ये वाराहीके कुलमें उत्पन्न हुई हैं। विजयकी इच्छावाले पुरुषको इनकी पूजा करनी चाहिए। पिचुवक्त्रा तथा लोलुपा-ये इन्द्राणी शक्तिके कुलमें उत्पन्न हुई हैं। पावनी, याचनी, वामनी,

English

This embodied one is eternal and cannot be killed; therefore one should abandon grief.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।