Agni Purana
126
अध्याय 126 / 381

Adhyaya 126

36 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ36 श्लोक

अध्याय 126

श्लोक 1

नक्षत्रनिर्णयः ईश्वर उवाच वक्ष्याम्यृक्षात्मकं पिण्डं शुभाशुभविबुद्धये ।यस्मिन्नृक्षे भवेत् सूर्यस्तदादौ त्रीणि मूर्धनि(१)

nakṣatranirṇayaḥ īśvara uvāca vakṣyāmyṛkṣātmakaṃ piṇḍaṃ śubhāśubhavibuddhaye / yasminnṛkṣe bhavet sūryastadādau trīṇi mūrdhani(1)

हिन्दी अर्थ

त्रयोदशीको श्राद्ध करनेसे अपनी जातिमें श्रेष्ठता प्राप्त होती है। चतुर्दशीको उसीका श्राद्ध किया जाता है, जिसका शस्त्रद्वारा वध हुआ है। अमावास्याको सम्पूर्ण मृत व्यक्तियोंके लिये श्राद्ध “जो दशार्णदेशके वनमें सात व्याध थे, वे कालंजर गिरिपर मृग हुए, शरद्वीपमें चक्रवाक हुए तथा मानस सरोवरमें हंस हुए। वे ही अब कुरुक्षेत्रमें वेदोंके पारंगत विद्वान् ब्राह्मण हुए हैं।

English

The presence of the natal star on the head or at the face indicates acquisition of kingdom. (Its location) on the eyes (indicates) fortune and lustre. (Its location) at the heart (indi¬ cates) acquisition of wealth.

अध्याय 126

श्लोक 2

एकम्मुखे द्वयन्नेत्रे हस्तपादे चतुष्टयं ।हृदि पञ्च सुते जानौ आयुर्बुद्धिं विचिन्तयेत्

ekammukhe dvayannetre hastapāde catuṣṭayaṃ / hṛdi pañca sute jānau āyurbuddhiṃ vicintayet

हिन्दी अर्थ

अब उन्होंने दूरतकका मार्ग तय कर लिया है; तुमलोग उनसे बहुत पीछे रहकर कष्ट पा रहे

English

(Its presence) on the arms (indicates) that one would be a thief (Its presence) on one of the feet (indicates) death or (the natal would be) a wanderer.

अध्याय 126

श्लोक 3

शिरस्थे तु भवेद्राज्यं पिण्डतो वक्त्रयोगतः ।नेत्रयोः कान्तसौभाग्यं हृदये द्रव्यसङ्ग्रहः

śirasthe tu bhavedrājyaṃ piṇḍato vaktrayogataḥ / netrayoḥ kāntasaubhāgyaṃ hṛdaye dravyasaṅgrahaḥ

हिन्दी अर्थ

१. कुछ लोग श्राद्धमें मांसका भी विधान मानते हैं, परंतु श्राद्धकर्ममें मांस कितना निन्दनीय है, यह श्रीमद्भागवत, सप्तम स्कन्ध, अध्याय १५ के इन श्लोकोंसे स्पष्ट हो जाता है

English

(Commencing with the asterism in which the Sun is stationed, the respective names of the days associated should be written on eight pitchers leaving the pitcher for the Sun as empty). The pitcher of the Sun exerts malignant influence and the pitchers in the east and other directions benevolent influence.

अध्याय 126

श्लोक 4

हस्ते धृतं तस्करत्वङ्गतासुरध्वगः(२) पदे ।कुम्भाष्तके भानि लिख्य(३) सूर्यकुम्भस्तु रिक्तकः

haste dhṛtaṃ taskaratvaṅgatāsuradhvagaḥ(2) pade / kumbhāṣtake bhāni likhya(3) sūryakumbhastu riktakaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रद्धे न चाद्याद्धर्मतत्त्ववित् । मुन्यन्नैः स्यात्परा प्रीतिर्यथा न पशुहिंसया॥ परो धर्मो नृणां सद्धर्ममिच्छताम् । न्यासो दण्डस्य भूतेषु मनोवावकायजस्य यः॥ भूतानि बिभ्यति । एष माकरुणो हन्यादतज्ज्ञो ह्यसुतृन् ध्रुवम्॥

English

(All acts) at fixed places (should be done under the influence) of fixed asterisms. Movable asterisms are excellent for journeys. One should do (acts) in mild (asterisms) for con¬ ferring prosperity and frightful (deeds) in malignant (asterisms).

अध्याय 126

श्लोक 5

अशुभः सूर्यकुम्भः स्याच्छुभः पूर्वादिसंस्थितः ।फणिराहुं(४) प्रवक्ष्यामि जयाजयविवेकदं

aśubhaḥ sūryakumbhaḥ syācchubhaḥ pūrvādisaṃsthitaḥ / phaṇirāhuṃ(4) pravakṣyāmi jayājayavivekadaṃ

हिन्दी अर्थ

“' धर्मके मर्मको समझनेवाला पुरुष श्राद्धमें (खानेके लिये) मांस न दे और न स्वयं ही खाय; क्योंकि पितृगणकी तृप्ति जैसी मुनिजनोचित आहारसे होती है, वैसी पशुहिंसासे नहीं होती । सद्धर्मकी इच्छावाले पुरुषोंके लिये 'सम्पूर्ण प्राणियोंके प्रति मन, वाणी और शरीरसे दण्डका त्याग कर देना'-इसके समान और कोई श्रेष्ठ धर्म नहीं है। पुरुषको द्रव्ययज्ञसे यजन करते देखकर जीव डरते हैं कि यह अपने ही प्राणोंका पोषण करनेवाला निर्दय अज्ञानी मुझे अवश्य मार डालेगा।'' अतएव आद्धकर्ममें मांसका उपयोग कभी नहीं

English

Anything lost (on days ruled by the asterisms) Hasta, Uttarabhadra(pada), Ardra and Asadha cannot be recovered and a battle commenced in these asterisms) would not continue.

अध्याय 126

श्लोक 6

अष्टाविंशांल्लिखेद्विन्दून् पुनर्भाज्यस्त्रिभ्स्त्रिभिः ।अथ ऋक्षाणि चत्वारि रेखास्तत्रैव दापयेत्

aṣṭāviṃśāṃllikhedvindūn punarbhājyastribhstribhiḥ / atha ṛkṣāṇi catvāri rekhāstatraiva dāpayet

हिन्दी अर्थ

२. द्वितीय कठके अन्तर्गत ' अयं वाव यः पवते' इत्यादि त्रिणाचिकेत’ नामक तीन अनुवाकोंको पढ़ने या उसका अनुष्ठान

English

One should write twenty-eight dots, then divided by threes. Then four stars, and one should draw lines there.

अध्याय 126

श्लोक 7

यस्मिन्नृक्षे स्थितो राहुस्तदृक्षं फणिमूर्धनि(५) ।तदादि विन्यसेद् भानि सप्तविंशक्रमेण तु

yasminnṛkṣe sthito rāhustadṛkṣaṃ phaṇimūrdhani(5) / tadādi vinyased bhāni saptaviṃśakrameṇa tu

हिन्दी अर्थ

३. “मधुवाता०' इत्यादि तीन ऋचाओंका अध्ययन और मधुव्रतका आचरण करनेवाला। ४. ' धर्मव्याधा दशार्णेषु’ इत्यादि प्रसंगका नाम यहाँ ' धर्मद्रोण' कहा गया है।

English

In whichever star Rahu stands, that star is on the serpent's head; from it one should place the stars in order of twenty-seven.

अध्याय 126

श्लोक 8

वक्त्रे सप्तगते ऋक्षे म्रियते सर्व आहवे ।१ त्रीणि मस्तके इति ज॥ २ गतायुरध्वगः पदे इति ख॥ ३ भानि लिखेदिति घ॥ , ज॥ च ४ कालराहुमिति ङ॥ ५ कालमूर्धनीति ङ॥ , ज, च :प् ५५ स्कन्धे भङ्गं विजानीयात्सप्तमेषु च मध्यतः

vaktre saptagate ṛkṣe mriyate sarva āhave / 1 trīṇi mastake iti ja.. 2 gatāyuradhvagaḥ pade iti kha.. 3 bhāni likhediti gha.. , ja.. ca 4 kālarāhumiti ṅa.. 5 kālamūrdhanīti ṅa.. , ja, ca :p 55 skandhe bhaṅgaṃ vijānīyātsaptameṣu ca madhyataḥ

हिन्दी अर्थ

५. “ब्रह्म मेतु माम्' इत्यादि तीन अनुवाकोंका अध्ययन और तत्सम्बन्धी व्रत करनेवाला।

English

When a star falls on the seven at the mouth all die in battle. At the shoulder know defeat, and in the middle seven;

अध्याय 126

श्लोक 9

उदरस्थेन(१) पूजा च जयश् चैवात्मनस् तथा ।कटिदेशे स्थिते योधे आहवे हरते परान्

udarasthena(1) pūjā ca jayaś caivātmanas tathā / kaṭideśe sthite yodhe āhave harate parān

हिन्दी अर्थ

हो।' श्राद्ध आदिके अवसरपर इसका पाठ करनेसे श्राद्ध पूर्ण एवं ब्रह्मलोक देनेवाला होता है। यदि पितामह जीवित हो तो पुत्र आदि अपने पिताका तथा पितामहके पिता और उनके भी पिताका श्राद्ध करे। यदि प्रपितामह जीवित हो तो पिता, पितामह एवं वृद्धप्रपितामहका श्राद्ध करे। इसी प्रकार माता आदि तथा मातामह आदिके श्राद्धमें भी करना चाहिए। जो इस

English

by the one in the belly there is honor and victory for oneself; when a warrior stands at the hip he takes the enemy in battle;

अध्याय 126

श्लोक 10

पुच्छस्थितेन कीर्तिः स्याद्राहुदृष्टे च भे मृतिः ।पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रविराहुबलन्तव

pucchasthitena kīrtiḥ syādrāhudṛṣṭe ca bhe mṛtiḥ / punaranyaṃ pravakṣyāmi ravirāhubalantava

हिन्दी अर्थ

श्राद्धकल्पका पाठ करता है, उसे श्राद्ध करनेका फल मिलता है॥ ५२--५६ ॥

English

by one at the tail there is fame; death when the star is seen by Rahu. Again I shall tell another, the strength of Sun and Rahu:

अध्याय 126

श्लोक 11

रविः शुक्रो बुधश् चैव सोमः सौरिर्गुरुस् तथा(२) ।लोहितः संहिकश् चैव एते यामार्धभागिनः

raviḥ śukro budhaś caiva somaḥ saurirgurus tathā(2) / lohitaḥ saṃhikaś caiva ete yāmārdhabhāginaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तम तीर्थमें, युगादि और मन्वादि तिथिमें किया हुआ श्राद्ध अक्षय होता है। आश्विन शुक्ला नवमी, कार्तिककी द्वादशी, माघ तथा भाद्रपदको तृतीया, फाल्गुनकी अमावास्या, पौष शुक्ला एकादशी, आषाढ्की दशमी, माघमासको सप्तमी,

English

Sun, Venus, Mercury, Moon, Saturn, Jupiter, Mars and Rahu — these have half-watch shares.

अध्याय 126

श्लोक 12

सौरिं रविञ्च राहुञ्च कृत्वा यत्नेन पृष्ठतः ।स जयेत् सैन्यसङ्घातं द्यूतमध्वानमाहवं

sauriṃ raviñca rāhuñca kṛtvā yatnena pṛṣṭhataḥ / sa jayet sainyasaṅghātaṃ dyūtamadhvānamāhavaṃ

हिन्दी अर्थ

श्रावण कृष्णपक्षकी अष्टमी, आषाढ़, कार्तिक, फाल्गुन तथा ज्येष्ठकी पूर्णिमा -ये तिथियाँ स्वायम्भुव आदि मनुसे सम्बन्ध रखनेवाली हैं। इनके आदिभागमें किया हुआ श्राद्ध अक्षय होता है। गया, प्रयाग, गङ्गा,

English

Having put Saturn, Sun and Rahu behind with effort, he conquers an army, a gamble, a journey, battle.

अध्याय 126

श्लोक 13

रोहिणी चोत्तरास्तिस्रो मृगः पञ्च स्थिराणि हि ।अश्विनी रेवती स्वाती धनिष्ठा शततारका

rohiṇī cottarāstisro mṛgaḥ pañca sthirāṇi hi / aśvinī revatī svātī dhaniṣṭhā śatatārakā

हिन्दी अर्थ

(गण्डकी), काशी, गोदावरी तथा श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्र आदि तीर्थोमें श्राद्ध उत्तम होता है॥ ५७--६२॥ इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “श्राद्ध-कल्पका वर्णन” नामक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Rohini and the three Uttaras, Mrigashira — five are fixed. Ashvini, Revati, Svati, Dhanishtha and Shatabhisha —

अध्याय 126

श्लोक 14

क्षिप्राणि पञ्चभान्येव यात्रार्थी चैव(३) योजयेत् ।अनुराधाहस्तमूलं मृगः पुष्यं पुनर्वसुः

kṣiprāṇi pañcabhānyeva yātrārthī caiva(3) yojayet / anurādhāhastamūlaṃ mṛgaḥ puṣyaṃ punarvasuḥ

हिन्दी अर्थ

भारतवर्षका वर्णन

English

five stars are swift; one who seeks a journey should use them. Anuradha, Hasta, Mula, Mrigashira, Pushya, Punarvasu —

अध्याय 126

श्लोक 15

सर्वकार्येषु चैतानि ज्येष्ठा चित्रा विशाखया ।पुर्वास्तिस्रो ऽग्निर्भरणी मघार्द्राश्लेषादारुणाः

sarvakāryeṣu caitāni jyeṣṭhā citrā viśākhayā / purvāstisro 'gnirbharaṇī maghārdrāśleṣādāruṇāḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं-- समुद्रके उत्तर और हिमालयके दक्षिण जो वर्ष है, उसका नाम 'भारत' है। उसका विस्तार नौ हजार योजन है। स्वर्ग तथा अपवर्ग पानेकी इच्छावाले पुरुषोंके लिये यह कर्मभूमि है। महेन्द्र, मलय, सह्य,

English

these in all works; Jyeshtha, Chitra and Vishakha; the three Purvas, Agni's, Bharani, Magha, Ardra, Ashlesha are fierce.

अध्याय 126

श्लोक 16

स्थावरेषु स्थिरं ह्य् ऋक्षं यात्रायां क्षिप्रमुत्तमं ।सौभाग्यार्थे मृदून्येव उग्रेषूग्रन्तु कारयेत्

sthāvareṣu sthiraṃ hy ṛkṣaṃ yātrāyāṃ kṣipramuttamaṃ / saubhāgyārthe mṛdūnyeva ugreṣūgrantu kārayet

हिन्दी अर्थ

सात यहाँके कुल-पर्वत हैं। इन्द्रद्वीप, कसेरु,

English

In stationary matters a fixed star; in journey a swift one is best; for good fortune only soft ones; in fierce matters fierce ones should be done.

अध्याय 126

श्लोक 17

दारुणे दारुणं कुर्याद्वक्ष्ये चाधोमुखादिकं ।कृत्रिका भरण्यश्लेषा विशाखा पितृनैरृतम्

dāruṇe dāruṇaṃ kuryādvakṣye cādhomukhādikaṃ / kṛtrikā bharaṇyaśleṣā viśākhā pitṛnairṛtam

हिन्दी अर्थ

और वारुण-ये आठ द्वीप हैं। समुद्रसे घिरा हुआ भारत नवाँ द्वीप है भारतद्वीप उत्तरसे दक्षिणकी ओर हजारों योजन लंबा है। भारतके उपर्युक्त नौ भाग हैं।

English

One should do fierce acts in a fierce one; I shall tell the downward-faced and others: Krittika, Bharani, Ashlesha, Vishakha, Pitri, Nirriti;

अध्याय 126

श्लोक 18

१ उदरस्थे चेति ख॥ २ कटिदेश इत्य् आदिः, सौरिर्गुरुस्तथेत्यन्तः पाठः घ॥ पुस्तके नास्ति ३ यात्राध्वनि चेति ख॥ , घ॥ च :प् ५६ पूर्वात्रयमधोवक्त्रं कर्म चाधोमुखञ्चरेत्(१) ।एषु कूपतडागादि विद्याकर्म भिषक्क्रिया

1 udarasthe ceti kha.. 2 kaṭideśa ity ādiḥ, saurirgurustathetyantaḥ pāṭhaḥ gha.. pustake nāsti 3 yātrādhvani ceti kha.. , gha.. ca :p 56 pūrvātrayamadhovaktraṃ karma cādhomukhañcaret(1) / eṣu kūpataḍāgādi vidyākarma bhiṣakkriyā

हिन्दी अर्थ

भारतकी स्थिति मध्यमें है। इसमें पूर्वको ओर किरात और (पश्चिममें) यवन रहते हैं। मध्यभागमें ब्राह्मण आदि वर्णोका निवास है। वेद-स्मृति आदि नदियाँ पारियात्र पर्वतसे निकली हैं।

English

the three Purvas are downward-faced; one should perform downward-face work. In these: wells, tanks and the like, scholarly work, physician's treatment,

अध्याय 126

श्लोक 19

स्थापनन्नौकाभूपादिविधानं(२) खननन्तथा ।रेवती चाश्विनी चित्रा हस्ता स्वाती पुनर्वसुः

sthāpanannaukābhūpādividhānaṃ(2) khananantathā / revatī cāśvinī citrā hastā svātī punarvasuḥ

हिन्दी अर्थ

विन्ध्याचलसे नर्मदा आदि प्रकट हुई हैं। सह्य पर्वतसे आदि नदियोंका प्रादुर्भाव हुआ है

English

installing, boats, king and the like; likewise digging. Revati, Ashvini, Chitra, Hasta, Svati, Punarvasu,

अध्याय 126

श्लोक 20

अनुराधा मृगो ज्येष्ठा नव वै पार्श्वतोमुखाः ।एषु राज्याभिषेकञ्च पट्टबन्धङ्गजाश्वयोः

anurādhā mṛgo jyeṣṭhā nava vai pārśvatomukhāḥ / eṣu rājyābhiṣekañca paṭṭabandhaṅgajāśvayoḥ

हिन्दी अर्थ

मलयसे कृतमाला आदि और महेन्द्र पर्वतसे त्रिसामा आदि नदियाँ निकली हैं। शुक्तिमानूसे कुमारी आदि और हिमालयसे चन्द्रभागा आदिका प्रादुर्भाव हुआ है। भारतके पश्चिमभागमें कुरु,

English

Anuradha, Mrigashira, Jyeshtha — nine are side-faced. In these a royal consecration, tying the diadem, on elephants and horses,

अध्याय 126

श्लोक 21

आरामगृहप्रासादं प्राकारं क्षेत्रतोरणं ।ध्वजचिह्नपताकाश् च(३) सर्वानेतांश् च कारयेत्

ārāmagṛhaprāsādaṃ prākāraṃ kṣetratoraṇaṃ / dhvajacihnapatākāś ca(3) sarvānetāṃś ca kārayet

हिन्दी अर्थ

पाञ्चाल और मध्यदेश आदिकी स्थिति है इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें “भारतवर्षका वर्णन” नामक एक सौ अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

gardens, houses, temples, enclosures, field arches, banners, signs and flags — one should have all these done.

अध्याय 126

श्लोक 22

द्वादशी सूर्यदग्धा तु चन्द्रेणैकदशी तथा ।भौमेन दशमी दग्धा तृतीया वै बुधेन च

dvādaśī sūryadagdhā tu candreṇaikadaśī tathā / bhaumena daśamī dagdhā tṛtīyā vai budhena ca

हिन्दी अर्थ

सप्तव्याधा दशारण्ये मृगा: कालञ्जरे गिरौ । चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे॥ तेऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः। प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयं तेभ्योऽवसीदत॥

English

The twelfth is burnt by the Sun, and likewise the eleventh by the Moon; the tenth burnt by Mars; the third by Mercury;

अध्याय 126

श्लोक 23

षष्टी च गुरुणा दग्धा द्वितीया भृगुणा तथा ।सप्तमी सूर्यपुत्रेण त्रिपुष्करमथो वदे

ṣaṣṭī ca guruṇā dagdhā dvitīyā bhṛguṇā tathā / saptamī sūryaputreṇa tripuṣkaramatho vade

हिन्दी अर्थ

(अग्नि पु० ११७। ५६-५७) जम्बू आदि महाद्वीपों तथा समस्त भूमिके विस्तारका वर्णन

English

the sixth burnt by Jupiter; the second by Venus; the seventh by Saturn. Now I shall tell Tripushkara:

अध्याय 126

श्लोक 24

द्वितीया द्वादशी चैव सप्तमी वै तृतीयया(४) ।रविर्भौमस् तथा(५) शौरिः षडेतास्तु त्रिपुष्कराः(६)

dvitīyā dvādaśī caiva saptamī vai tṛtīyayā(4) / ravirbhaumas tathā(5) śauriḥ ṣaḍetāstu tripuṣkarāḥ(6)

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं-- जम्बूह्वीपका विस्तार एक लाख योजन है। वह सब ओरसे एक लाख योजन विस्तृत खारे पानीके समुद्रसे घिरा है। उस क्षारसमुद्रको घेरकर प्लक्षद्वीप स्थित है। मेधातिथिके

English

the second, twelfth, and seventh with the third; Sunday, Tuesday and Saturday — these six are Tripushkaras.

अध्याय 126

श्लोक 25

विशाखा कृत्तिका चैव उत्तरे द्वे पुनर्वसुः ।पूर्वभाद्रपदा चैव षडेते तु त्रिपुष्कराः

viśākhā kṛttikā caiva uttare dve punarvasuḥ / pūrvabhādrapadā caiva ṣaḍete tu tripuṣkarāḥ

हिन्दी अर्थ

सात पुत्र प्लक्षद्वीपके स्वामी हैं। शान्तभय, ध्रुव--ये सात ही मेधातिथिके पुत्र हैं; उन्हींके नामसे उक्त सात वर्ष हैं। गोमेध, चन्द्र, नारद, दुन्दुभि, सोमक, सुमना और शैल-ये उन वर्षोके सुन्दर मर्यादापर्वत हैं। वहाँके सुन्दर निवासी

English

Vishakha, Krittika, the two Uttaras, Punarvasu and Purva Bhadrapada — these six are Tripushkaras.

अध्याय 126

श्लोक 26

लाभो हानिर्जयो वृद्धिः पुत्रजन्म तथैव च ।नष्टं भ्रष्टं विनष्टं वा तत्सर्वन्त्रिगुणं(७) भवेत्

lābho hānirjayo vṛddhiḥ putrajanma tathaiva ca / naṣṭaṃ bhraṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vā tatsarvantriguṇaṃ(7) bhavet

हिन्दी अर्थ

'वैभ्राज' नामसे विख्यात हैं। इस द्वीपमें सात प्रधान नदियाँ हैं । प्लक्षसे लेकर शाकद्वीपतकके लोगोंकी आयु पाँच हजार वर्ष है। वहाँ वर्णाश्रम- धर्मका पालन किया जाता है॥ १--५॥

English

Gain, loss, victory, growth, birth of a son, likewise lost, fallen or destroyed — all that becomes threefold.

अध्याय 126

श्लोक 27

१ चाधोमुखं भवेदिति ख॥ २ नौकाद्यूतादिविधानमिति ग॥ , घ॥ , ङ॥ च ३ वज्रचिह्नपताकाश्चेति झ॥ ४ तृतीयकेति ङ॥ , ज॥ च ५ गुरुर्भौमस्तथेति क॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ च ६ षडेतास्त्रिषु पुष्करा इति क॥ , ख॥ , ङ॥ , छ॥ च ७ तत्सर्वं द्विगुणमिति ख॥ , छ॥ च :प् ५७ अश्विनी भरणी चैव अश्लेषा पुष्यमेव च ।खातिश् चैव विशाखा च श्रवणं सप्तमं पुनः

1 cādhomukhaṃ bhavediti kha.. 2 naukādyūtādividhānamiti ga.. , gha.. , ṅa.. ca 3 vajracihnapatākāśceti jha.. 4 tṛtīyaketi ṅa.. , ja.. ca 5 gururbhaumastatheti ka.. , ga.. , gha.. , ṅa.. ca 6 ṣaḍetāstriṣu puṣkarā iti ka.. , kha.. , ṅa.. , cha.. ca 7 tatsarvaṃ dviguṇamiti kha.. , cha.. ca :p 57 aśvinī bharaṇī caiva aśleṣā puṣyameva ca / khātiś caiva viśākhā ca śravaṇaṃ saptamaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

आर्य, कुरु, विविंश तथा भावी -यही वहाँके ब्राह्मण आदि वर्णोकी संज्ञाएँ हैं। चन्द्रमा उनके आराध्यदेव हैं। प्लक्षद्वीपका विस्तार दो लाख योजन है। वह उतने ही बड़े इक्षुरसके समुद्रे घिरा है। उसके बाद शाल्मलद्वीप है, जो प्लक्षद्वीपसे दुगुना बड़ा है । वपुष्मानूके सात पुत्र शाल्मलद्वदीपके स्वामी हुए। उनके नाम हैं-श्वेत, हरित, जीमूत, लोहित, वैद्युत, मानस और सुप्रभ। इन्हीं नामोंसे

English

Ashvini, Bharani, Ashlesha, Pushya, Svati, Vishakha, and Shravana the seventh —

अध्याय 126

श्लोक 28

एतानि दृढचक्षूंषि पश्यनति च दिशो दश ।यात्रासु दूरगस्यापि आगमः पुण्यगोचरे

etāni dṛḍhacakṣūṃṣi paśyanati ca diśo daśa / yātrāsu dūragasyāpi āgamaḥ puṇyagocare

हिन्दी अर्थ

वहाँके सात वर्ष हैं। वह प्लक्षद्वीपसे दुगुना है तथा उससे दुगुने परिमाणवाले 'सुरोद' नामक (मदिराके) समुद्रसे घिरा हुआ है । कुमुद, अनल,

English

these are firm-eyed and see the ten directions. In journeys, even of one far away, a return arrives in the holy sphere.

अध्याय 126

श्लोक 29

आषाढे रेवती चित्रा केकराणि पुनर्वसुः ।एषु पञ्चसु ऋक्षेषु(१) निर्गतस्यागमो भवेत्

āṣāḍhe revatī citrā kekarāṇi punarvasuḥ / eṣu pañcasu ṛkṣeṣu(1) nirgatasyāgamo bhavet

हिन्दी अर्थ

मर्यादापर्वत हैं। सात ही वहाँ प्रधान नदियाँ हैं । कपिल, अरुण, पीत और कृष्ण-ये वहाँके ब्राह्मण आदि वर्ण हैं। वहाँके लोग वायु- इसके बाद कुशद्वीप है। ज्योतिष्मानूके पुत्र उस द्वीपके अधीश्वर हैं। उद्भिद, धेनुमान्, द्वैरथ, लम्बन, धैर्य, कपिल और प्रभाकर-ये सात उनके नाम हैं । इन्हींके नामपर वहाँ सात वर्ष हैं।

English

Ashadha, Revati, Chitra, Kekarani, Punarvasu: in these five stars the return of one set out occurs.

अध्याय 126

श्लोक 30

कृत्तिका रोहिणी सौम्यं फल्गुनी च मघा तथा ।मूलं ज्येष्ठानुराधा च धनिष्ठा शततारकाः

kṛttikā rohiṇī saumyaṃ phalgunī ca maghā tathā / mūlaṃ jyeṣṭhānurādhā ca dhaniṣṭhā śatatārakāḥ

हिन्दी अर्थ

दमी आदि वहाँके ब्राह्मण हैं, जो ब्रह्मरूपधारी भगवान् विष्णुका पूजन करते हैं। विद्रुम, हेमशैल,

English

Krittika, Rohini, Mrigashira, Phalguni and Magha likewise, Mula, Jyeshtha, Anuradha, Dhanishtha, Shatabhisha,

अध्याय 126

श्लोक 31

पूर्वभाद्रपदा चैव चिपिटानि च तानि हि(२) ।अध्वानं व्रजमानस्य पुनरेवागमो भवेत्

pūrvabhādrapadā caiva cipiṭāni ca tāni hi(2) / adhvānaṃ vrajamānasya punarevāgamo bhavet

हिन्दी अर्थ

ये सात वहाँ के वर्षपर्वत हैं । यह कुशद्वीप अपने ही बराबर विस्तारवाले घीके समुद्रसे घिरा हुआ है और वह घृतसमुद्र क्रौञ्चद्वीपसे परिवेष्टित है। राजा द्युतिमानूके पुत्र क्रौञ्चद्दीपके स्वामी हैं। उन्हींके नामपर वहाँके वर्ष प्रसिद्ध हैं

English

and Purva Bhadrapada — these are the "flattened"; for one going on a road there is again a return.

अध्याय 126

श्लोक 32

हस्त उत्तरभाद्रश् च आर्द्राषाढा तथैव च ।नष्टार्थाश् चैव दृश्यन्ते सङ्ग्रामो नैव विद्यते

hasta uttarabhādraś ca ārdrāṣāḍhā tathaiva ca / naṣṭārthāś caiva dṛśyante saṅgrāmo naiva vidyate

हिन्दी अर्थ

कुशल, मनोनुग, उष्ण, प्रधान, अन्धकारक, मुनि और दुन्दुभि-ये सात द्युतिमानूके पुत्र हैं। उस द्वीपके मर्यादापर्वत और नदियाँ भी सात ही हैं। पर्वतोंके नाम इस प्रकार हैं क्रौञ्च, वामन,

English

Hasta, Uttara Bhadrapada, Ardra and Ashadha — lost wealth is seen, there is no battle.

अध्याय 126

श्लोक 33

पुनर्वक्ष्यामि गण्डान्तमृक्षमध्ये यथा स्थितम् ।रेवत्यन्ते चतुर्नाडी(३) अश्विन्यादिचतुष्टयम्

punarvakṣyāmi gaṇḍāntamṛkṣamadhye yathā sthitam / revatyante caturnāḍī(3) aśvinyādicatuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

अन्धकारक, रत्नशैल', देवावृत, पुण्डरीक और हैं। उन द्वीपोंमें जो वर्ष पर्वत हैं, वे भी द्वीपोंके समान ही पूर्ववर्ती द्वीपके पर्वतोंसे दुगुने विस्तारवाले हैं। वहाँके ब्राह्मण आदि वर्ण क्रमशः पुष्कर, पुष्कल, धन्य और तिथ्य-इन नामोंसे प्रसिद्ध

English

Again I shall tell the Gandanta as it stands in the middle of a star: at the end of Revati four channels, and four at the beginning of Ashvini;

अध्याय 126

श्लोक 34

उभयोर्याममात्रन्तु वर्जयेत्तत् प्रयत्नतः ।अश्लेषान्ते मघादौ तु घटिकानां चतुष्टयम्

ubhayoryāmamātrantu varjayettat prayatnataḥ / aśleṣānte maghādau tu ghaṭikānāṃ catuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

हैं। वे वहाँ श्रीहरिकी आराधना करते हैं। क्रौञ्चद्वीप दधिमण्डोदक (मद्रे)-के समुद्रसे घिरा हुआ है और वह समुद्र शाकद्वीपसे परिवेष्टित है। बहाँके राजा भव्यके जो सात पुत्र हैं, वे ही

English

of both one should avoid with effort even a watch's measure. At the end of Ashlesha and beginning of Magha four ghatikas;

अध्याय 126

श्लोक 35

द्वितीयं गण्डमाख्यातं तृतीयं भैरवि शृणु ।ज्येष्ठाभमूलयोर्मध्ये उग्ररूपन्तु यामकम्

dvitīyaṃ gaṇḍamākhyātaṃ tṛtīyaṃ bhairavi śṛṇu / jyeṣṭhābhamūlayormadhye ugrarūpantu yāmakam

हिन्दी अर्थ

शाकद्वीपके शासक हैं। उनके नाम इस प्रकार हैं -जलद, कुमार, सुकुमार, मणीवक, कुशोत्तर, मोदाकी और द्रुम। इन्हींके नामसे वहाँके वर्ष १. दमी, शुषुमी, स्नेह और मन्दे -ये क्रमशः वहाँके ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रोंकी संज्ञाएँ हैं । २. यहाँ मूलमें छः नाम ही आये हैं, तथापि पुराणान्तरमें आये हुए चतु्थों रत्नशैलश्च' के अनुसार अर्थमें रत्नशैल बढ़ा दिया गया है।

English

the second is called Ganda; hear the third, Bhairavi: between Jyeshtha and Mula a fierce watch;

अध्याय 126

श्लोक 36

१ केकरेषु च ऋक्षेषु इति छ॥ २ चिपिटानि च भानि हि इति क॥ , छ॥ च ३ रेवत्यन्ते चतुष्कन्तु इति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ , छ॥ , ज॥ च :प् ५८ न कुर्याच्छुभकर्माणि यदीच्छेदात्मजीवितं ।दारके जातकाले च(१) म्रियेते पितृमातरो

1 kekareṣu ca ṛkṣeṣu iti cha.. 2 cipiṭāni ca bhāni hi iti ka.. , cha.. ca 3 revatyante catuṣkantu iti kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. , cha.. , ja.. ca :p 58 na kuryācchubhakarmāṇi yadīcchedātmajīvitaṃ / dārake jātakāle ca(1) mriyete pitṛmātaro

हिन्दी अर्थ

प्रसिद्ध हैं॥ १५--१९॥

English

one should not do auspicious acts if one wishes one's own life; at the time of birth of a child the father and mother die.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।