Agni Purana
114
अध्याय 114 / 381

Adhyaya 114

41 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ41 श्लोक

अध्याय 114

श्लोक 1

गयामाहात्म्यम् अग्निर् उवाच गयामाहात्म्यमाख्यास्ये गयातीर्थोत्तमोत्तमं ।गयासुरस्तपस्तेपे तत्तपस्तापिभिः(२) सुरैः

gayāmāhātmyam agnir uvāca gayāmāhātmyamākhyāsye gayātīrthottamottamaṃ / gayāsurastapastepe tattapastāpibhiḥ(2) suraiḥ

हिन्दी अर्थ

होनी चाहिए। जो शिवलिङ्ग परस्पर अन्तर रखते

English

On seeing the demon's presence, lord Hari (Visnu) asked (lord) Braluna, "You go to the demon along with the celestials and request for his body for the purpose of a sacrifice."

अध्याय 114

श्लोक 2

उक्तः क्षीराब्धिगो विष्णुः पालयास्मान् गयासुरात् ।तथेत्युक्त्वा हरिर्दैत्यं वरं ब्रूहीति चाब्रवीत्

uktaḥ kṣīrābdhigo viṣṇuḥ pālayāsmān gayāsurāt / tathetyuktvā harirdaityaṃ varaṃ brūhīti cābravīt

हिन्दी अर्थ

जलसे भगवत्प्रतिमाको सनान करावे। तत्पश्चात् हुए उत्तरोत्तर सवाये बड़े हों, वहाँ लक्ष्म-देहका भस्म तथा गन्धयुक्त जलसे नहलावे। इसके बाद आचार्य 'अस्त्राय फट्।'--इस मन्त्रसे अभिमन्त्रित जलके द्वारा मूर्तिपालकोंके साथ हाथ धोकर कवच-मन्त्रसे अभिमन्त्रित पीताम्बरद्वारा

English

After having heard that, Brahma went to the demon Gaya along with the celestials and said to him as follows: "I am your guest. I request you (to give me your) pure body for (the sake of being offered in) a sacrifice."

अध्याय 114

श्लोक 3

दैत्यो ऽब्रवीत्पवित्रो ऽहं भवेयं सर्वतीर्थतः ।तथेत्युक्त्वा गतो विष्णुर्दैत्यं दृष्ट्वा न वा हरिं

daityo 'bravītpavitro 'haṃ bhaveyaṃ sarvatīrthataḥ / tathetyuktvā gato viṣṇurdaityaṃ dṛṣṭvā na vā hariṃ

हिन्दी अर्थ

मूर्तिको आच्छादित करके श्वेत फूलोंसे उसको पूजा करे। तदनन्तर उसे उत्तर-वेदीपर ले

English

The demon Gaya granted the request. He fell down. (Lord Brahma) did the sacrifice on the skull. As it was moving,, (lord Visnu) asked lord Brahma to offer the final oblation.

अध्याय 114

श्लोक 4

गताः शून्या मही स्वर्गे देवा ब्रह्मादयः सुराः(३) ।१ सिद्धिमाप्नुयुरिति झ॥ २ तत्तपस्तापितैर् इति ग॥ , घ॥ , झ॥ च ३ ब्रह्मादयः पुनः इति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ , छ॥ , ज।झ॥ च :प् ३८० गता ऊचुर्हरिं देवाः शून्या भूस्त्रिदिवं हरे

gatāḥ śūnyā mahī svarge devā brahmādayaḥ surāḥ(3) / 1 siddhimāpnuyuriti jha.. 2 tattapastāpitair iti ga.. , gha.. , jha.. ca 3 brahmādayaḥ punaḥ iti kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. , cha.. , ja. jha.. ca :p 380 gatā ūcurhariṃ devāḥ śūnyā bhūstridivaṃ hare

हिन्दी अर्थ

वहाँ आसनयुक्त शय्यापर सुलाकर कुङ्कममें विस्तार एक-एक जौ बढ़ाकर करना चाहिए। गहराई और मोटाईको वृद्धिके अनुसार रेखा भी एक तिहाई बढ़ जायगी। सभी शिवलिङ्गोंमें लिङ्गका ऊपरी भाग ही उनका सूक्ष्म मस्तक

English

(Once) he returned from the forest with*)l:M/a (grass)

अध्याय 114

श्लोक 5

दैत्यस्य दर्शनादेव ब्रह्मणञ्चाब्रवीद्धरिः ।यागार्थं दैत्यदेहं त्वं प्रार्थय त्रिदशैः सह

daityasya darśanādeva brahmaṇañcābravīddhariḥ / yāgārthaṃ daityadehaṃ tvaṃ prārthaya tridaśaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

लक्ष्म अर्थात् चिह्ृका जो क्षेत्र है, उसका आठ भाग करके दो भागोंको मस्तकके अन्तर्गत रखे। शेष छः भागोंमेंसे नीचेके दो भागोंको

English

Dharmavrata began to think, "Shall I worship lord Brahma? Or shall I continue to massage the feet (of my lord)? Brahma who is the lord of my lord should be worshipped."

अध्याय 114

श्लोक 6

तच् छ्रुत्वा ससुरो ब्रह्मा(१) गयासुरमथाब्रवीत् ।अतिथिः प्रार्थयामि त्वान्देहं यागाय पावनं

tac chrutvā sasuro brahmā(1) gayāsuramathābravīt / atithiḥ prārthayāmi tvāndehaṃ yāgāya pāvanaṃ

हिन्दी अर्थ

रगे हुए सूतसे अङ्गोंका विभाजन करके आचार्य छोड़कर मध्यके अवशिष्ट भागोंमें तीन रेखा खींचे और उन्हें पृष्ठदेशमें ले जाकर जोड़ दे। रत्रमय लिङ्गमें लक्षणोद्धारकी आवश्यकता नहीं है। भूमिसे स्वतः प्रकट हुए अथवा नर्मदादि नदियोंसे प्रादुर्भूत हुए शिवलिङ्गमेँ भी लक्ष्मोद्धार अपेक्षित

English

She performed penance for a long period. Then Visnu and other celestials appeared in front of her and asked her to request for a boon.

अध्याय 114

श्लोक 7

गयासुरस्तथेत्युक्त्वापतत्तस्य शिरस्यथ(२) ।यागं चकार चलिते देहि पूर्णाहुतिं(३) विभुः

gayāsurastathetyuktvāpatattasya śirasyatha(2) / yāgaṃ cakāra calite dehi pūrṇāhutiṃ(3) vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं है। रमय लिड़ोंके रत्रोंमें जो निर्मल प्रभा होती है, वही उनके स्वरूपका लक्षण (परिचायक) है। मुखभागमें जो नेत्रोन्मीलन किया जाता है, वह आवश्यक है और उसीके

English

(He said) 'You all may go. I shall myself go there with the form known to all celestials." There lord Gadadhara

अध्याय 114

श्लोक 8

पुनर्ब्रह्माब्रवीद्विष्णुं पूर्णकाले ऽसुरो ऽचलत् ।शिष्णुर्धर्ममथाहूय प्राह देवमयीं शिलाम्

punarbrahmābravīdviṣṇuṃ pūrṇakāle 'suro 'calat / śiṣṇurdharmamathāhūya prāha devamayīṃ śilām

हिन्दी अर्थ

संनिधानके लिये वह लक्ष्म या चिह्न बनाया जाता है। लक्षणोद्धारकी रेखाका घृत और मधुसे मृत्युञ्जय-मन्त्रद्वारा पूजन करके, शिल्पिदोषकी निवृत्तिके लिये मृत्तिका आदिसे खान कराकर, लिङ्गकी अर्चना करे। फिर दान-मान आदिसे शिल्पीको संतुष्ट करके आचार्यको गोदान दे। तदनन्तर सौभाग्यवती स्त्रियाँ धूप, दीप आदिके द्वारा लिङ्गकी विशेष पूजा करके मङ्गल-गीत

English

Again Brahma said to Vishnu: at the full time the demon moved. Vishnu then called Dharma and spoke of a divine-made stone:

अध्याय 114

श्लोक 9

धारयध्वं सुराः सर्वे यस्यामुपरि सन्तु ते ।गदाधरो मदीयाथ मूर्तिः स्थास्यति सामरैः

dhārayadhvaṃ surāḥ sarve yasyāmupari santu te / gadādharo madīyātha mūrtiḥ sthāsyati sāmaraiḥ

हिन्दी अर्थ

गायें और सव्य या अपसव्य भावसे सूत्र अथवा कुशके द्वारा स्पर्शपूर्वक रोचना अर्पित करके न्योछावर दें। इसके बाद यजमान गुड़, नमक और धनिया देकर उन स््त्रियोंको विदा

English

"All gods, hold it; let them be above it. The Gadadhara, my form, will stay with the gods."

अध्याय 114

श्लोक 10

धर्मः शिलां देवमयीं(४) तच् छ्रुत्वाधारयत् परां ।या धर्माद्धर्मवत्याञ्च जाता धर्मव्रता सुता

dharmaḥ śilāṃ devamayīṃ(4) tac chrutvādhārayat parāṃ / yā dharmāddharmavatyāñca jātā dharmavratā sutā

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् गुरु मूर्तिरक्षक ब्राह्मणोंके साथ 'नमः' या प्रणव-मन्त्रके द्वारा मिट्टी, गोबर, गोमूत्र और भस्मसे पृथक्-पृथक् स्नान करावे। एक-एकके बाद बीचमें जलसे स्नान कराता करनेवाले कषाय द्रव्य, सर्वौषधिमिश्रित जल,

English

Dharma, hearing that, bore the supreme divine stone. The daughter born of Dharma and Dharmavati, Dharmavrata,

अध्याय 114

श्लोक 11

मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रस्तामुवाह तपोन्वितां(५) ।यथा हरिः श्रिया रेमे गौर्या शम्भुस् तथा तया

marīcirbrahmaṇaḥ putrastāmuvāha taponvitāṃ(5) / yathā hariḥ śriyā reme gauryā śambhus tathā tayā

हिन्दी अर्थ

हुए जल, सहस्रधारा, दिव्यौषधियुक्त जल, तीर्थ-

English

Marichi, Brahma's son, wed her, endowed with austerity. As Hari sported with Shri, so Shambhu with Gauri — so he with her.

अध्याय 114

श्लोक 12

कुशपुष्पाद्यरण्याच्च आनीयातिश्रमान्वितः(६) ।भुक्त्वा धर्मव्रतां प्राह पादसंवाहनं कुरु

kuśapuṣpādyaraṇyācca ānīyātiśramānvitaḥ(6) / bhuktvā dharmavratāṃ prāha pādasaṃvāhanaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

आदिके जल, कलशोंके जल तथा शिवकलशके जलसे अभिषेक करे। रूखेपनको दूर करनेवाला विलेपन लगाकर उत्तम गन्ध और चन्दन आदिसे पूजन करनेके पश्चात् ब्रह्ममन्त्रद्वारा पुष्प तथा कवच-मन्त्रसे लाल वस्त्र चढ़ावे। फिर अनेक प्रकारसे आरती उतारकर रक्षा और तिलकपूर्वक गीत-वाद्य आदिसे, विविध द्रव्योंसे तथा जय-

English

Having brought kusha, flowers and the rest from the forest, very tired, having eaten, he said to Dharmavrata: "Massage my feet."

अध्याय 114

श्लोक 13

विश्रान्तस्य मुनेः पादौ तथेत्युक्त्वा प्रियाकरोत् ।एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा मुनौ सुप्ते तथागतः(७)

viśrāntasya muneḥ pādau tathetyuktvā priyākarot / etasminnantare brahmā munau supte tathāgataḥ(7)

हिन्दी अर्थ

जयकार और स्तुति आदिसे भगवान्को संतुष्ट करके पुरुष-मन्त्रसे उनको पूजा करे। तदनन्तर हृदय-मन्त्रसे आचमन करके इष्टदेवसे कहे

English

Saying "So be it," the beloved massaged the sage's feet as he rested. In the meantime, when the sage slept, Brahma came.

अध्याय 114

श्लोक 14

धर्मव्रताचिन्तयञ्च किं ब्रह्माणं समर्चये ।पादसंवाहनं कुर्वे ब्रह्मा पूज्यो गुरोर्गुरुः(८)

dharmavratācintayañca kiṃ brahmāṇaṃ samarcaye / pādasaṃvāhanaṃ kurve brahmā pūjyo gurorguruḥ(8)

हिन्दी अर्थ

फिर इष्टदेवको ब्रह्ममथपर बिठाकर उसीके द्वारा उन्हें सब ओर घुमाते और द्रव्य बिखेरते हुए मण्डपके पश्चिम द्वापर ले जाय और वहाँ शय्यापर भगवानको पधरावे। आसनके आदि- अन्तमें शक्तिकी भावना करके उस शुभ आसनपर उन्हें विराजमान करे। पश्चिमाभिमुख प्रासादमें पश्चिम दिशाकी ओर पिण्डिका स्थापित करके उसके ऊपर ब्रह्मशिला रखे। शिवकोणमें सौ

English

Dharmavrata thought: "Whom shall I honor — Brahma? Or massage the feet? Brahma is worthy, teacher of teachers."

अध्याय 114

श्लोक 15

१ तच् छ्रुत्वा सत्वरो ब्रह्मेति ङ॥ २ शिरस्तथेति झ॥ ३ देहे पूर्णाहुतिमिति ख॥ , छ॥ , ज॥ च ४ देहमयीमिति ग॥ , छ॥ , ज॥ च ५ तपश्चितामिति झ॥ ६ समानीय श्रमान्वित इति ज॥ ७ सुप्ते समागत इति घ॥ , ङ॥ , ज॥ , झ॥ च ८ धर्मव्रतेत्यादिः, गुरोर्गुरुरित्यन्तः पाठः छ॥ पुस्तके नास्ति :प् ३८१ विचिन्त्य पूजयामास ब्रह्माणं चार्हणादिभिः ।मरीचिस्तामपश्यत् स(१) शशापोक्तिव्यतिक्रमात्

1 tac chrutvā satvaro brahmeti ṅa.. 2 śirastatheti jha.. 3 dehe pūrṇāhutimiti kha.. , cha.. , ja.. ca 4 dehamayīmiti ga.. , cha.. , ja.. ca 5 tapaścitāmiti jha.. 6 samānīya śramānvita iti ja.. 7 supte samāgata iti gha.. , ṅa.. , ja.. , jha.. ca 8 dharmavratetyādiḥ, gurorgururityantaḥ pāṭhaḥ cha.. pustake nāsti :p 381 vicintya pūjayāmāsa brahmāṇaṃ cārhaṇādibhiḥ / marīcistāmapaśyat sa(1) śaśāpoktivyatikramāt

हिन्दी अर्थ

अस्त्र-मन्त्रोंसे अभिमन्त्रित निद्रा-कलश और शिवासनकी कल्पना करके, हृदय-मन्त्रसे अर्घ्य दे, देवताको उठाकर लिङ्गमय आसनपर शिरोमन्त्रद्वारा पूर्वकी ओर मस्तक रखते हुए

English

Having reflected, she honored Brahma with offerings and the rest. Marichi saw her and, for transgression of his word, cursed her:

अध्याय 114

श्लोक 16

शिला भविष्यसि क्रोधाद्धर्मव्रताब्रवीच्च तं(२) ।पादाभ्यङ्गं परित्यज्य त्वद्गुरुः पूजितो मया

śilā bhaviṣyasi krodhāddharmavratābravīcca taṃ(2) / pādābhyaṅgaṃ parityajya tvadguruḥ pūjito mayā

हिन्दी अर्थ

आरोपित एवं स्थापित करे। इस प्रकार उन परमात्माका साक्षात्कार होनेपर चन्दन और धूप चढ़ाते हुए उनकी पूजा करे तथा कवच- अर्पित कर दे। फिर अपनी शक्तिके अनुसार नमस्कारपूर्वक नैवेद्य निवेदन करे। अभ्यङ्ग- कर्मके लिये घृत और मधुसे युक्त पात्र इष्टदेवके चरणोंके समीप रखे। वहाँ उपस्थित हुए

English

"You shall become a stone, from anger." Dharmavrata said to him: "Leaving the massage, I honored your teacher;

अध्याय 114

श्लोक 17

अदोषाहं यतस्त्वं हि शापं प्राप्स्यसि शङ्करात् ।धर्मव्रता पृथक् शापं धारयित्वाग्रिमध्यगात्

adoṣāhaṃ yatastvaṃ hi śāpaṃ prāpsyasi śaṅkarāt / dharmavratā pṛthak śāpaṃ dhārayitvāgrimadhyagāt

हिन्दी अर्थ

आचार्य शक्तिसे लेकर भूमि-पर्यन्त छत्तीस तत्त्वोंके समूहको उनके अधिपतियोंसहित स्थापित करके फूलकी मालाओंसे उनके तीन भागोंको कल्पना करे

English

I am blameless; since you will get a curse from Shankara." Dharmavrata, bearing the curse separately, went into the fire,

अध्याय 114

श्लोक 18

तपश् चचार वर्षाणां सहस्राण्ययुतानि च ।ततो विष्ण्वादयो देवा वरं ब्रूहीति चाब्रुवन्

tapaś cacāra varṣāṇāṃ sahasrāṇyayutāni ca / tato viṣṇvādayo devā varaṃ brūhīti cābruvan

हिन्दी अर्थ

वे तीन भाग मायासे लेकर शक्ति-पर्यन्त हैं। उनमें प्रथम भाग चतुष्कोण, द्वितीय भाग अष्टकोण और तृतीय भाग वर्तुलाकार है। प्रथम भागमें आत्मतत्त्व, द्वितीय भागमें विद्यातत्व और तृतीय भागमें शिवतत्त्वकी स्थिति है। इन भागोंमें

English

and performed austerity for ten thousand thousands of years. Then Vishnu and the other gods said: "Ask a boon."

अध्याय 114

श्लोक 19

धर्मव्रताब्रवीद्देवान् शापन्निर्वर्तयन्तु मे ।देवा ऊचुः दत्तो मरीचिना शापो भविष्यति न चान्यथा

dharmavratābravīddevān śāpannirvartayantu me / devā ūcuḥ datto marīcinā śāpo bhaviṣyati na cānyathā

हिन्दी अर्थ

सृष्टिक्रमसे एक-एक अधिपति हैं, जो ब्रह्मा, विष्णु और शिव नामसे प्रसिद्ध हैं। तदनन्तर मूर्तियों और मूर्तीश्वरोंका पूर्वादि दिशाओंके क्रमसे न्यास करे। पृथ्वी, अग्नि, यजमान, सूर्य, जल,

English

Dharmavrata said to the gods: "Let my curse be reversed." The gods said: "The curse given by Marichi will be, not otherwise.

अध्याय 114

श्लोक 20

शिला पवित्रा देवाङ्घ्रिलक्षिता त्वं(३) भविष्यसि ।देवव्रता देवशिला सर्वदेवादिरूपिणी

śilā pavitrā devāṅghrilakṣitā tvaṃ(3) bhaviṣyasi / devavratā devaśilā sarvadevādirūpiṇī

हिन्दी अर्थ

वायु, चन्द्रमा और आकाश-ये आठ मूर्तिरूप हैं। इनका न्यास करनेके पश्चात् इनके अधिपतियोंका न्यास करना चाहिए। उनके नाम इस प्रकार हैं शर्व, पशुपति, उग्र, रुद्र, भव, ईश्वर, महादेव और भीम। इनके वाचक मन्त्र निम्नलिखित हैं-लं,

English

You will be a stone, pure, marked by the gods' feet; Devavrata, Devashila, of the form of all the gods and the rest,

अध्याय 114

श्लोक 21

सर्वदेवमयी(४) पुण्या निश् चलायारसुस्य हि ।देवव्रतोवाच यदि तुष्टास्थ मे सर्वे मयि तिष्ठन्तु सर्वदा

sarvadevamayī(4) puṇyā niś calāyārasusya hi / devavratovāca yadi tuṣṭāstha me sarve mayi tiṣṭhantu sarvadā

हिन्दी अर्थ

कहीं-कहीं मूल-मन्त्र इनके (मूर्तियों और मूर्तिपतियोंके) पूजनके उपयोगमें आते हैं। अथवा पञ्चकुण्डात्मक यागमें पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाश--इन पाँच मूर्तियोंका ही न्यास

English

made of all gods, meritorious, immovable." Devavrata said: "If you are pleased with me, may all stay in me always:

अध्याय 114

श्लोक 22

ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्राद्या गौरीलक्ष्मीमुखाः सुराः ।अग्निर् उवाच देवव्रतावचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा दिवङ्गताः

brahmā viṣṇuś ca rudrādyā gaurīlakṣmīmukhāḥ surāḥ / agnir uvāca devavratāvacaḥ śrutvā tathetyuktvā divaṅgatāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर क्रमशः इनके पाँच अधिपतियों- ब्रह्मा, शेषनाग, रुद्र, ईश और सदाशिवका मन्त्रज्ञ पुरुष सृष्टि-क्रमसे न्यास करे। यदि यजमान मुमुक्षु हो तो वह पञ्चमूर्तियोंके स्थानमें 'निवृत्ति' आदि पाँच कलाओं तथा उनके 'अजात' आदि अधिपतियोंका न्यास करे। अथवा सर्वत्र व्याप्तिरूप कारणात्मक त्रितत्त्वका ही न्यास करना चाहिए। शुद्ध अध्वामें विद्येश्वरोंका और अशुद्धमें

English

Brahma, Vishnu, Rudra and the rest, the gods led by Gauri and Lakshmi." Agni said: Hearing Devavrata's words, saying "So be it," they went to heaven.

अध्याय 114

श्लोक 23

सा धर्मणासुरस्यास्य धृता देवमयी शिला ।सशिलश् चलितो दैत्यः स्थिता रुद्रादयस्ततः

sā dharmaṇāsurasyāsya dhṛtā devamayī śilā / saśilaś calito daityaḥ sthitā rudrādayastataḥ

हिन्दी अर्थ

लोकनायकोंका मूर्तिपतियोंके रूपमें दर्शन करना चाहिए। भोगी (सर्प) भी मन््रेश्वर हैं। पैंतीस,

English

That divine stone was held by Dharma on this demon. With the stone the demon moved; then Rudra and the others stood on it.

अध्याय 114

श्लोक 24

सदेवश् चलितो दैत्यस्ततो देवैः(५) प्रसादितः ।क्षीराब्धिगो हरिः प्रादात् स्वमूर्तिं श्रीगदाधरं

sadevaś calito daityastato devaiḥ(5) prasāditaḥ / kṣīrābdhigo hariḥ prādāt svamūrtiṃ śrīgadādharaṃ

हिन्दी अर्थ

गये हैं। ये ही इनके तत्त्व हैं। इन तत्त्वोंके अधिपतियोंके मन्त्रोंका दिग्दर्शनमात्र कराया जाता है। ३ हां शक्तितत्त्वाय नमः । इत्यादि । ॐ हां

English

With the gods the demon moved; then he was appeased by the gods; Hari, going to the milk-ocean, gave his own form, Shri-Gadadhara.

अध्याय 114

श्लोक 25

गच्छन्तु भोः स्वयं यास्यं(६) मूर्त्या वै देवगम्यया(७) ।१ मरीचिस्तामपश्यद्वै इति घ॥ २ धर्मव्रताब्रवीद्वच इति ज॥ ३ पवित्रा देवानां वन्दिता त्वमिति घ॥ ४ सर्वतीर्थमयी इति घ॥ , झ॥ च ५ तदा देवैर् इति ज॥ ६ गच्छेत्युक्त्वा स्वयं गच्छेदिति झ॥ ।गच्छन्तूक्त्वा स्वयं यास्ये इति ख॥ , छ॥ च ७ मूर्त्या देवैकगम्यया इति घ॥ , ङ॥ च :प् ३८२ स्थितो गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तोभयात्मकः

gacchantu bhoḥ svayaṃ yāsyaṃ(6) mūrtyā vai devagamyayā(7) / 1 marīcistāmapaśyadvai iti gha.. 2 dharmavratābravīdvaca iti ja.. 3 pavitrā devānāṃ vanditā tvamiti gha.. 4 sarvatīrthamayī iti gha.. , jha.. ca 5 tadā devair iti ja.. 6 gacchetyuktvā svayaṃ gacchediti jha.. / gacchantūktvā svayaṃ yāsye iti kha.. , cha.. ca 7 mūrtyā devaikagamyayā iti gha.. , ṅa.. ca :p 382 sthito gadādharo devo vyaktāvyaktobhayātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

नमः। 3» हां क्ष्मामूर्त्यधिपतये ब्रह्मणे नमः।

English

"Go; I shall go myself with a form reachable by the gods." The god Gadadhara stood, of both manifest and unmanifest nature.

अध्याय 114

श्लोक 26

निश् चलार्थं स्वयं देवः स्थित आदिगदाधरः ।गदो नामासुरो दैत्यः(१) स हतो विष्णुना पुरा

niś calārthaṃ svayaṃ devaḥ sthita ādigadādharaḥ / gado nāmāsuro daityaḥ(1) sa hato viṣṇunā purā

हिन्दी अर्थ

नाभिमूलसे उच्चरित होकर घण्टानादके समान सब ओर फैलनेवाले, ब्रह्मादि कारणोंके त्यागपूर्वक, द्वादशान्तस्थानको प्राप्त हुए मनसे अभिन्न तथा आनन्द-रसके उदूमको पा लेनेवाले मन्त्रका और निष्कल, व्यापक शिवका, जो अडतीस कलाओंसे युक्त, सहस्रों किरणोंसे प्रकाशमान, सर्वशक्तिमय तथा साङ्ग हैं, ध्यान करते हुए उन्हें द्वादशान्तसे लाकर शिवलिङ्गमें स्थापित करे॥ ८७--९४॥

English

For immovability, the god himself stood as Adi-Gadadhara. A demon named Gada, a Daitya, was slain by Vishnu long ago;

अध्याय 114

श्लोक 27

तदस्थिनिर्मिता(२) चाद्या गदा या विश्वकर्मणा ।आद्यया गदया हेतिप्रमुखा राक्षसा हताः

tadasthinirmitā(2) cādyā gadā yā viśvakarmaṇā / ādyayā gadayā hetipramukhā rākṣasā hatāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार शिवलिङ्गमें जीवन्यास होना चाहिए, जो सम्पूर्ण पुरुषार्थोका साधक है। पिण्डिका आदिमें किस प्रकार न्यास करना चाहिए, यह बताया जाता है। पिण्डिकाको स्नान कराकर

English

the first mace made of his bones by Vishvakarman — with the first mace Heti and the chief Rakshasas were slain

अध्याय 114

श्लोक 28

गदाधरेण विधिवत्(३) तस्मादादिगधाधरः(४) ।देवमय्यां शिलायां च(५) स्थिते चादिगदाधरे

gadādhareṇa vidhivat(3) tasmādādigadhādharaḥ(4) / devamayyāṃ śilāyāṃ ca(5) sthite cādigadādhare

हिन्दी अर्थ

उसमें चन्दन आदिका लेप करे और उसे सुन्दर वस्त्रोंसे आच्छादित करके, उसके भगस्वरूप छिद्रमें पञ्चरल आदि डालकर, उस पिण्डिकाको लिङ्गसे उत्तर दिशामें स्थापित करे। उसमें भी लिङ्गको ही भाँति न्यास करके विधिपूर्वक उसको पूजा करे। उसका स्नान आदि पूजन-कार्य सम्पन्न करके लिङ्गके मूलभागमें शिवका न्यास करे। फिर शकत्यन्त वृषभका भी स्नान आदि

English

by Gadadhara duly; therefore Adi-Gadadhara. When the primal Gadadhara stood on the divine stone,

अध्याय 114

श्लोक 29

गयासुरे निश् चलेय ब्रह्मा पूर्णाहुतिं ददौ ।गयासुरो ऽब्रवीद्देवान् किमर्थं वञ्चितो ह्य् अहं(६)

gayāsure niś caleya brahmā pūrṇāhutiṃ dadau / gayāsuro 'bravīddevān kimarthaṃ vañcito hy ahaṃ(6)

हिन्दी अर्थ

संस्कार करके स्थापन करना चाहिए

English

Gayasura became immovable; Brahma gave the full oblation. Gayasura said to the gods: "Why was I cheated?

अध्याय 114

श्लोक 30

विष्णोर्वचनमात्रेण किन्नस्यान्निश् चलोह्यहं ।आक्रान्तो यद्यहं देवा दातुमर्हत(७) मे वरं

viṣṇorvacanamātreṇa kinnasyānniś calohyahaṃ / ākrānto yadyahaṃ devā dātumarhata(7) me varaṃ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् पहले प्रणवका, फिर ' ह्रां हूं हीं।'-- इन तीन बीजोंमेंसे किसी एकका उच्चारण करते हुए क्रियाशक्तिसहित आधाररूपिणी शिला-- पिण्डिकाका पूजन करे। भस्म, कुशा और तिलसे तीन प्राकार (परकोटा) बनावे तथा रक्षाके लिये

English

By mere word of Vishnu I would be immovable; if I am overcome, gods, you should grant me a boon."

अध्याय 114

श्लोक 31

देवा ऊचुः तीर्थस्य करणे यत्(८) त्वमस्माभिर् निश् चलीकृतः ।विष्णोः शम्भोर्ब्रह्मणश् च क्षेत्रं तव भविष्यति

devā ūcuḥ tīrthasya karaṇe yat(8) tvamasmābhir niś calīkṛtaḥ / viṣṇoḥ śambhorbrahmaṇaś ca kṣetraṃ tava bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

सोमशम्भुकी कर्मकाण्ड-क्रमावली 'में इन मन्त्रोंका क्रम “य, र, स, ष, व, य, ह, प्रणव' इस प्रकार दिया गया है।

English

The gods said: "Since we made you immovable for making a sacred place, a field of Vishnu, Shambhu and Brahma will be yours,

अध्याय 114

श्लोक 32

प्रसिद्धं सर्वतीर्थेभ्यः पित्रादेर्ब्रह्मलोकदं ।इत्युक्त्वा ते स्थिता देवा देव्यस्तीर्थादयः स्थिताः

prasiddhaṃ sarvatīrthebhyaḥ pitrāderbrahmalokadaṃ / ityuktvā te sthitā devā devyastīrthādayaḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

आयुधासहित लोकपालोंको बाहरकी ओर नियोजित एवं पूजित करे। पूजनके मन्त्र इस प्रकार हैं- रुद्रदयिते स्वाहा।' निम्राङ्कित मन्त्रके द्वारा पिण्डिकामें पूजन करे- ॐ हीं आधारशक्तये नमः। 3» हां वृषभाय नमः।'

English

famous above all sacred places, giving ancestors Brahma's world." Saying so, the gods stood, and goddesses, sacred places and the rest.

अध्याय 114

श्लोक 33

यागं कृत्वा ददौ ब्रह्मा ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां तदा ।पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं पञ्चाशत् पञ्च चार्पयेत्

yāgaṃ kṛtvā dadau brahmā ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ tadā / pañcakrośaṃ gayākṣetraṃ pañcāśat pañca cārpayet

हिन्दी अर्थ

धारिका, दीप्ता, अत्युग्रा, ज्योत्स्रा, बलोत्कटा, धात्री और विधात्री-इनका पिण्डीमें न्यास करे;

English

Having performed the sacrifice, Brahma then gave fees to the priests: the Gaya field of five krosha and fifty-five villages he gave,

अध्याय 114

श्लोक 34

ग्रामान् स्वर्णगिरीन्(९) कृत्वा नदीर्दुग्धमधुश्रवाः ।सरोवराणि दध्याज्यैर् बहूनन्नादिपर्वतान्(१०)

grāmān svarṇagirīn(9) kṛtvā nadīrdugdhamadhuśravāḥ / sarovarāṇi dadhyājyair bahūnannādiparvatān(10)

हिन्दी अर्थ

(अथवा रोधा या प्रह्ली)-इन पाँच नायिकाओंका न्यास करे। अथवा क्रिया, ज्ञाना तथा इच्छा-इन तीनका ही न्यास करे; पूर्ववत् शान्तिमूर्तियोंमें भया-इनका न्यास करे; अथवा तमा, मोहा, घोरा, रति, अपज्चरा-इन पाँचोंका न्यास करे; या क्रिया, ज्ञाना और इच्छा-इन तीन अधिनायिकाओंका आत्मा आदि तीन तीव्र मूर्तिवाले तत्त्वोमें न्यास

English

making golden mountains, rivers flowing with milk and honey, lakes of curds and ghee, many mountains of food and the like,

अध्याय 114

श्लोक 35

१ नामासुरो रौद्र इति घ॥ , झ॥ च २ तदङ्गान्निर्मिता इति झ॥ ।तदर्था निर्मिता इति छ॥ ३ गदावरेण देवेनेति झ॥ ४ गदो नामासुर इत्य् आदिः, तस्मादादिगदाधर इत्य् अन्तः पाठो ज॥ पुस्तके नास्ति ५ शिलायान्तु इति ज॥ ६ वाञ्छितो ह्य् अहमिति ख॥ , छ॥ च ७ दातुमर्हथेति ङ॥ ८ तीर्थस्य कारणायेति घ॥ , झ॥ च ९ ग्रामान् पुण्यगिरीनिति ङ॥ १० दध्याद्यैर् बहूनन्नादिपर्वतानिति ज॥ :प् ३८३ कामधेनुं कल्पतरुं स्वर्णरूप्यगृहाणि च ।न याचयन्तु विप्रेन्द्रा अल्पानुक्त्वा(१) ददौ प्रभुः

1 nāmāsuro raudra iti gha.. , jha.. ca 2 tadaṅgānnirmitā iti jha.. / tadarthā nirmitā iti cha.. 3 gadāvareṇa deveneti jha.. 4 gado nāmāsura ity ādiḥ, tasmādādigadādhara ity antaḥ pāṭho ja.. pustake nāsti 5 śilāyāntu iti ja.. 6 vāñchito hy ahamiti kha.. , cha.. ca 7 dātumarhatheti ṅa.. 8 tīrthasya kāraṇāyeti gha.. , jha.. ca 9 grāmān puṇyagirīniti ṅa.. 10 dadhyādyair bahūnannādiparvatāniti ja.. :p 383 kāmadhenuṃ kalpataruṃ svarṇarūpyagṛhāṇi ca / na yācayantu viprendrā alpānuktvā(1) dadau prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

करे। यहाँ भी पिण्डिका, ब्रह्मशिला आदिमें

English

a wish-fulfilling cow, wish-fulfilling tree, houses of gold and silver. The lord gave, telling the best Brahmins not to ask for little.

अध्याय 114

श्लोक 36

धर्मयागे प्रलोभात्तु प्रतिगृह्य धनादिकं ।स्थिता यदा गयायान्ते शप्ताते ब्रह्मणा तदा

dharmayāge pralobhāttu pratigṛhya dhanādikaṃ / sthitā yadā gayāyānte śaptāte brahmaṇā tadā

हिन्दी अर्थ

कार्य विधिवत् सम्पन्न करे इस प्रकार न्यास-कर्म करके कुण्डके समीप जा, उसके भीतर महेश्वरका, मेखलाओंमें चतुर्भुजका, नाभिमें क्रियाशक्तिका तथा ऊर्ध्वभागमें नादका न्यास करे। तदनन्तर कलश, वेदी, अग्नि और

English

At the dharma sacrifice, from greed, having accepted wealth and the rest, when they stayed at the end of Gaya they were cursed by Brahma:

अध्याय 114

श्लोक 37

विद्याविवर्जिता(२) यूयं तृष्णायुक्ता भविष्यथ ।दुग्धादिवर्जिता नद्यः शैलाः पाषाणरूपिणः

vidyāvivarjitā(2) yūyaṃ tṛṣṇāyuktā bhaviṣyatha / dugdhādivarjitā nadyaḥ śailāḥ pāṣāṇarūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

शिवके द्वारा नाड़ीसंधान-कर्म करे। कमलके तन्तुकी भाँति सूक्ष्मशक्ति ऊर्ध्वगत वायुकी सहायतासे ऊपर उठती और शून्य मार्गसे शिवमें प्रवेश करती है। फिर वह ऊर्ध्वगत शक्ति

English

"You will be without learning, full of craving; rivers without milk and the like, mountains in stone form."

अध्याय 114

श्लोक 38

ब्रह्माणं ब्राह्मणश्चोचुर् नष्टं शापेन शाखिलं ।जीवनाय प्रसादन्नः कुरु विप्रांश् च सो ऽब्रवीत्

brahmāṇaṃ brāhmaṇaścocur naṣṭaṃ śāpena śākhilaṃ / jīvanāya prasādannaḥ kuru viprāṃś ca so 'bravīt

हिन्दी अर्थ

बहाँसे निकलती और शून्यमार्गसे अपने भीतर प्रवेश करती है। इस प्रकार चिन्तन करे। मूर्तिपालकोंको भी सर्वत्र इसी प्रकार संधान करना चाहिए कुण्डमें आधार-शक्तिका पूजन करके, तर्पण करनेके पश्चात्, क्रमशः तत्त्व, तत््वेश्वर, मूर्ति और मूर्तीश्वरोंका घृत आदिसे पूजन और तर्पण करे।

English

The Brahmins said to Brahma: "Everything is destroyed by the curse; grant us grace for livelihood, make us Brahmins." He said:

अध्याय 114

श्लोक 39

तीर्थोपजीविका यूयं सचन्द्रार्कं(३) भविष्यथ ।ये युष्मान् पूजयिष्यन्ति गयायामागता नराः

tīrthopajīvikā yūyaṃ sacandrārkaṃ(3) bhaviṣyatha / ye yuṣmān pūjayiṣyanti gayāyāmāgatā narāḥ

हिन्दी अर्थ

को संहिता-मन्त्रोंसे एक सौ, एक सहस्र अथवा

English

"You will be livelihood-dependent on the sacred place as long as moon and sun; the men who come to Gaya and worship you

अध्याय 114

श्लोक 40

हव्यकव्यैर् धनैः श्रद्धैस्तेषां कुलशतं व्रजेत्(४) ।नरकात् स्वर्गलोकाय(५) स्वर्गलोकात् पराङ्गतिं

havyakavyair dhanaiḥ śraddhaisteṣāṃ kulaśataṃ vrajet(4) / narakāt svargalokāya(5) svargalokāt parāṅgatiṃ

हिन्दी अर्थ

अर्पण करे। तत्त्व और तत्तवेश्वरों तथा मूर्ति और मूर्ती श्वरोंका पूर्वोक्त रीतिसे एक- दूसरेके संनिधानमें तर्पण करके मूर्तिपालक भी उनके लिये आहुतियाँ दें। इसके बाद द्रव्य और कालके अनुसार वेदों और अआङ्गोंद्वारा तर्पण करके, शान्ति-कलशके जलसे प्रोक्षित कुश-मूलद्वारा लिङ्गके मूलभागका स्पर्श करके, होम-संख्याके बराबर जप करे। हृदय-मन्त्रसे संनिधापन और कवच-मन्त्रसे

English

with offerings to gods and ancestors, with wealth and faith — a hundred of their families go from hell to heaven, from heaven to the supreme goal."

अध्याय 114

श्लोक 41

गयोपि चाकरोद्यागं बह्वन्नं(६) बहुदक्षिणं ।गया पुरी तेन नाम्ना पाण्डवा ईजिरे हरिं

gayopi cākarodyāgaṃ bahvannaṃ(6) bahudakṣiṇaṃ / gayā purī tena nāmnā pāṇḍavā ījire hariṃ

हिन्दी अर्थ

अवगुण्ठन करे॥ १११--११५॥

English

Gaya too performed a sacrifice, with much food and many fees; Gayapuri by that name; the Pandavas worshipped Hari.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।